दर्शादि-तर्पणम्

दर्शादितर्पणक्रमः

पादौ प्रक्षाल्य, आचम्य आसीनः पवित्रपाणिः त्रिः प्राणान् आयम्य,

विश्वास-प्रस्तुतिः (सं॰प॰)

गुरुभ्यस् तद्-गुरुभ्यश् च
नमो-वाकम् अधीमहे+++(→वीप्सायाम्)+++ ।
वृणीमहे च तत्राद्यौ
दं-पती जगतां पती+++(→शेषिणौ)+++ ॥ १ ॥

नीलमेघः (सं)

गुरुभ्यस् तद्-गुरुभ्यश् च
नमो-वाकम् अधीमहे+++(→वीप्सायाम्)+++ ।
वृणीमहे च तत्राद्यौ
दं-पती जगतां पती+++(→शेषिणौ)+++ ॥ १ ॥

English

(With due devotion) we repeat the expression of adoration to our gurus
and likewise to their gurus;
and among these (latter),
we pray for the grace of the Primaeval Couple (Nārāyaṇa and Lakṣmī ),
the twin śeṣīs1 of all the worlds
(so that they may be both the end to be attained by us
and the means of attaining it).

English es

(Con la debida devoción)
Repetimos la expresión de adoración a nuestros gurús
y también a sus gurús;
y entre estos (últimos),
rezamos por la gracia de la pareja primaria (nārāyaṇa y lakṣmī),
el gemelo śeṣīs de todos los mundos
(para que ambos puedan ser el final
para ser alcanzados
y los medios de alcanzarlo).

(Un śeṣa es aquel que existe únicamente para los propósitos de otro. Ese otro es Śeṣī.)

मूलम् (सं॰प॰)

गुरुभ्यस्तद्गुरुभ्यश्च नमोवाकमधीमहे ।
वृणीमहे च तत्राद्यौ दंपती जगतां पती ॥ १ ॥

४२तमाहोबिल-यतिः

इङ्गु मुदलिल् गुरु शब्दम् स्वाचार्यमात्र-तात्पर्यकम्। अङ्गु बहुवचनम् पूजार्थम्। इरण्डावदु गुरुशब्दम् तदाचार्य-प्रभृति भगवत्पर्यन्तमायुळ्ळ सकलाचार्यपरम्। इङ्गु गुरुश्च गुरुश्च गुरुश्च गुरवः । तेषां गुरवः - तद्गुरवः ऎऩ्ऱे विग्रहम् कॊळ्ळ वेण्डुम्। अऩ्ऱिक्के तेषां गुरुः - तद्गुरुः ऎऩ्ऱु मुदलिल् समासं सॊल्लि, अदऩ्मेल् तद्गुरुश्च-तद्गुरुश्च-तद्गुरुश्च तद्गुरवः ऎऩ्ऱु एकशेषङ्गॊळ्ळिल्, ऒरु तद्गुरुशब्दमे शिष्टमागैयाल्, अदिल् घटकमाऩ तच्छब्दम् स्वसहित-गुरु-शब्दोच्यमानार्थत्तै परामर्शिक्किऱदॆऩ्बदु व्युत्पत्तिविरुद्धम्। अन्यथा राज्ञस्तत्पुत्राणां चागमन-विवक्षया राजा तत्पुत्राश्चाऽगताः ऎऩ्ऱु सॊल्वदु पोल् राज्ञः, तत्पुत्रपौत्राणामागमन-विवक्षयापि राजा, तत्पुत्राश्चाऽगताः ऎऩ्ऱु प्रामाणिकव्यवहारम् वर प्रसङ्गिक्कुम्। प्राथमिक गुरु-शब्दमे स्वाचार्य-प्रभृति-भगवाऩळवुमुळ्ळ समस्ताचार्यर्गळैयुम् बोधिक्क समर्थमायिरुन्दालुम् (‘‘स चाचार्यवंशो ज्ञेयः । आचार्याणाम् असाव् असाव् इत्य् आ-भगवत्तः’’) ऎऩ्गिऱ श्रुत्यर्थत्तै अनुसन्धित्तु तद्गुरुभ्यः ऎऩ्ऱु अधिकमरुळिच्चॆय्ददु। नमोवाकम् - नमः ऎऩ्गिऱ उक्तियै, अधीमहे - अध्ययनम् सॆय्गिऱोम्। नमः ऎऩ्ऱिव्वळवु सॊऩ्ऩालुम् मङ्गळम् कृतमाम्। आऩालुम् अप्पोदु सकृदुच्चरित-न्यायत्ताले नमस्कारम् मात्तिरमे सॊऩ्ऩदाम्। नमोवाकमधीमहे ऎऩ्ऱिव्वळवु सॊऩ्ऩाल् नमश्शब्दत्तिऩ् यावदर्थङ्गळैयुम् अनुष्ठिक्किऱोमॆऩ्गिऱ अभिप्रायम् द्योतितमाम् ऎऩ्ऱु सिलर् सॊल्लुवर्गळ्। नमउक्तिमात्रत्तिऱ्कुम् फलाविनाभावम् तोऩ्ऱुगैक्काग अधिकोक्ति ऎऩ्ऱुम् सिलर् सॊल्लुवर्गळ्। नम उक्तिं वदामः ऎऩ्ऱु धात्वन्तरत्तैच् चॊल्लामल् अधीमहे ऎऩ्ऱु सॊऩ्ऩदु उक्तिरूपमङ्गळत्तिऱ्कु भूयस्त्वं तोऩ्ऱुगैक्काग। अध्ययनमॆऩ्बदु पुनःपुनः कथनरूपमागैयाले अधीमहे ऎऩ्बदाल् नम-उक्तिक्कु आवृत्तितोऩ्ऱुमिऱे। विघ्न-भूयस्त्व-शङ्कैयुळ्ळबोदु मङ्गळ-भूयस्त्वमुम् अबेक्षिदमाम्। (अङ्ङऩऩ्ऱिक्के, वेदाध्ययनम् पोले आचार्यविषयत्तिल् नम-उक्तिकथनमुम् वैधमॆऩ्ऱु तोऩ्ऱुगैक्काग ऎऩ्ऩवुमाम्।) तत्र — तद्गुरु-समुदायः तच्छब्दार्थः। दम्पत्यन्वयि-घटकत्वं त्रल् प्रत्ययार्थः । अन्द गुरु-समुदाय-घटकर्गळाऩ वॆऩ्ऩबडि। इदऩाल् तद्गुरुभ्यः ऎऩ्ऱविडत्तिल् सामाऩ्यमागच् चॊऩ्ऩवळवऩ्ऱिक्के विशेषतोऽपि दिव्य-दम्पतिकळुक्कु गुरुत्वं स्पष्टीकृतमाच्चुदु। इप्पडि दिव्य-दम्पतिकळुम् ज्ञानोपदेशादिगळाल् आचार्यर्गळागवेयॊऴिन्दाल् प्राप्यवस्तु वेऱुण्डोवॆऩ्ऱु शङ्कियामैक्काग प्राप्यत्वोपयोगि-गुणङ्गळैयिट्टु अद्दिव्य दम्पतिकळैये पृथक्कागवुम् शरणम् पुगुगिऱार् आद्यावित्यादियाले। आद्यौ जगतामॆऩ्बदै इङ्गेयुम् अन्वयिप्पदु। जगत्कारणभूतर्गळाऩवॆऩ्ऩबडि। इदऩाल् अद्दम्पति-कळे जगत्तिऱ्कुत् तायुन्दन्दैयुमायिरुप्पदाल् प्राप्यर्गळॆऩ्ऱुम् करण-कळेबर-दानादिगळाले प्रापकर्गळॆऩ्ऱुम् वॆळियिडुगैयाल् प्राप्यान्तर-शङ्कैक्कु अवकाशमिल्लै। इङ्ङऩऩ्ऱिक्के तत्राद्यौ - अन्द समुदाय-निरूपित-प्रथम-घटकतावन्तौ ऎऩ्ऱु अर्थङ्गॊळ्वदु सरियऩ्ऱु। गुरुपरम्परैयिल् भगवाऩुक्के प्रथम-घटकत्वमुम् पिराट्टिक्कु द्वितीय-घटकत्वमुमे उण्डागैयाल् अव्वर्थम् बाधितमाम्। दम्पति-शब्द-समभिव्याहृतमाऩ इव्वाद्य-शब्दम् तृतीयत्वाद्यसमानाधिकरण-घटकतावत्वपरमॆऩ्ऩिल् लक्षणाप्रसङ्गम् वरुम्। ननु पिराट्टिक्कु जगत्कारणत्वङ्गूडामैयाल् आद्यौ - जगत्कारणभूतर्गळॆऩ्ऱु सॊल्वदुम् बाधितमागादोवॆऩ्ऩिल्, न्यायसिद्धाञ्जनादिगळिल्

‘‘जगज्जनकत्व-शेषित्व-शरण्यत्व-प्राप्यत्वादि-साम्यात्’’

इत्यादिगळाले पिराट्टिक्कुम् जगज्जनकत्वत्तैयरुळिच् चॆय्दिरुप्पदाल् इव्वर्थम् बाधितमागादु। इप्पडियागिल् ‘‘यतो वा इमानि’’ - ‘‘जन्माद्यस्य यतः’’ इत्यादिगळिऱ्सॊऩ्ऩ ब्रह्मलक्षणम् लक्ष्मियिऩिडत्तिल् अतिव्याप्तमागादोवॆऩ्ऩिल्, अत्र केचित् — (जगद्धेतुता-स्वरूपयोग्यतैये) अदावदु - जगज्जन्माद्यनुकूल-शक्तिमत्वरूप-जगद्धेतुत्वमे पिराट्टिक् कुण्डॆऩ्ऱु श्रीन्यायसिद्धाञ्जनादि-श्रीसूक्तिकळुक्कुत् तात्पर्यमागैयालुम्, कृत्स्न-जगज्जन्माद्य-नुकूल-व्यापारवत्वमे, अदावदु - फलोपधायकत्वरूप-कृत्स्न-जगज्जन्मादि-हेतुत्वमे ब्रह्मलक्षणतया जन्मादि सूत्राभिप्रेतमागैयालुम् ऒरुविद दोषत्तिऱ्कुम् अवगाशमिल्लै। इप्पडि जन्मादि-व्यापारमे ब्रह्मलक्षणतया अभिप्रेतमॆऩ्ऩुमिडम्

‘‘लीलारूप-जगद्व्यापार-लक्षणमाग अनुसन्धेयम्’’

ऎऩ्गिऱ अर्थपञ्चकाधिकार-श्रीसूक्तियिलुम्, जगद्व्यापार-मोक्षप्रदत्वे ब्रह्मलक्षणतया मुक्तेष्विव सर्वेष्वपि न सम्भवत इति - मितगद्याधिकारश्रीसूक्तियिलुम् मुक्तेषु ब्रह्मलक्षणातिव्याप्तिवारकमाऩ जगद्व्यापार-वर्जमित्यादि सूत्रादिगळिलुम् सिद्धम्। वेऱिडत्तिलिदऩ् विस्तरङ्गण्डुगॊळ्वदु" इति वदन्ति।
वस्तुतस्तु - लक्ष्म्या अपि ब्रह्म-लक्षण-लक्ष्यतया अतिव्याप्तिप्रसक्तेरेवाभावात् - तस्या अपि जगत्कारणत्वं सिद्धम्। न च तस्या अपि न्यायसिद्धाञ्जनाद्युक्तप्रकारेण जगज्जनकत्वमभ्युपगम्य तत् जगज्जन्माद्यनुकूलशक्तिमत्वरूप-स्वरूपयोग्यत्व-रूपमिति वक्तुं युक्तम्। श्रीपाञ्चरात्रशास्त्रे लक्ष्मीतन्त्रे चतुर्थाद्ध्याये —

‘‘महान्तम् आविशत्य् एतं
प्रेरयामि सिसृक्षया ।
प्रेर्यमाणात् ततस् तस्माद्
अहङ्कारश् च जज्ञिवान् ॥
आविश्याहम् अहङ्कारं
सृष्टये प्रेरयाम्य् अहम् ।
स बभूव त्रिधा पूर्वं
गुण-व्यतिकरात् तदा’’

इत्य्-आदिना लक्ष्म्या अपि फलोपधायकत्वरूप-महदादि-समष्टिसृष्टि-जनकत्वस्य स्पष्टमेव प्रतिपादितत्वात्। आगैयाल् पिराट्टिक्कुम् फलोपधायकत्वरूप-जगत्कारणत्वमुम् कूडुमागैयाल् आद्यत्वं बाधितमागादु।

इद् द्म्पतिकळ् जगत्तिऱ्कु कुलाल-मृदादिगळ् घटत्तिऱ्कुप्पोल् कारणमात्तिरमाय्, जगज्जन्यातिशयभाक्काऩ शेषि वेऱुण्डो ऎऩ्गिऱ शङ्कैयै निराकरिक्किऱार् जगतां पती ऎऩ्ऱु। इप्पडि शेषित्वमुभयनिष्ठमॆऩ्गैयाल् इम्मिथुनमे आत्म-हविस्समर्पणत्तिल् उद्देश्यमॆऩ्ऩुमिडम् सूचितमागिऱदु। शेषि-दम्पति-दया ऎऩ्गिऱ उपसंहारानुगुणमाग पतिशब्दत्तिऱ्कु शेषिपरत्वञ् जॊऩ्ऩोम्। ‘‘पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं’’ ऎऩ्गिऱविडत्तिल्बोल् इप् पतिशब्दम् ईश्वरवाचकमागवुमाम्। अप्पोदु इद् द्म्पतिकळ् जगत्तिऱ्कुक् कारणमाऩालुम्, इदऱ्कु नियन्तावाऩ ईश्वरऩ् वेऱुण्डोवॆऩ्ऩिल्, ईश्वरत्वमुम् अवर्गळुक्के ऎऩ्गिऱार्। जगतां पती इति ऎऩ्ऱु अवदरिप्पिक्कवुम्, पिराट्टिक्कुम् ईश्वरत्वमुण्डॆऩ्ऩुमिडम् अन्यत्र श्रीदेशिक-श्रीसूक्तिकळिले विशदम्। ईररसु पडुगैयाल् जगत्तिऱ्कु बाधकम् वारादोवॆऩ्ऩ अरुळिच्चॆय्गिऱार् दम्पती इति। दम्पतिकळागैयाले इरुवर्गळुम् एक-मनस्कर्गळाय्त् तदिङ्गितपराधीनऩागवे भगवाऩ् जगन्नियमनादिगळैच् चॆय्गैयाल् ऒरुविद बाधकमुम् वारादॆऩ्ऱु तिरुवुळ्ळम्।

वृणीमहे - शरणत्वेन ऎऩ्ऱु शेषम्। इङ्गु ‘दम्पती’ऎऩ्ऱु तत्त्वमुम्, ‘वृणीमहे’ ऎऩ्ऱु प्रपत्तिरूपोपायमुम्, ‘जगतां पती’ ऎऩ्ऱु कैङ्कर्य-प्रतिसम्बन्धित्व-रूप-शेषित्वेन सिद्धोपायमुम् सॊल्लप्पडुगैयाल् इप् प्रबन्धार्थमाऩ तत्व-हित-पुरुषार्थङ्गळ् सूचितङ्गळ्।
अऩ्ऱिक्के जगतां पती ऎऩ्गिऱ इडत्तिलेये चेतनाचेतन-समुदायरूपमाऩ जगत्तिऱ्कु स्वरूपमाऩ भगवच्छेषत्वमुम् षष्ठ्यर्थमागत् तोऩ्ऱुगैयाल् रहस्यत्रयत्तिऩ् सारार्थङ्गळाऩ स्वरूपोपाय-पुरुषार्थङ्गळ् ‘‘जगतां पती’’, ‘‘वृणीमहे’’, ऎऩ्गिऱ इव्वळविले सूचितङ्गळॆऩ्ऩवुमाम्। विषयाद्यनुबन्धिचतुष्टयमुम् इप् पदङ्गळिलेये सुव्यक्तम्।

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्वशेषभूतेन मया
स्वीयैस् सर्व-परिच्छेदैः ।
विधातुं प्रीतमात्मानं
देवः प्रक्रमते स्वयम् ॥ (१२)

मूलम्

स्वशेषभूतेन मया स्वीयैस्सर्वपरिच्छेदैः ।
विधातुं प्रीतमात्मानं देवः प्रक्रमते स्वयम् ॥ (१२)

विश्वास-प्रस्तुतिः

शुक्लाम्बरधरं विष्णुं
शशिवर्णं चतुर्भजम् ।
प्रसन्नवदनं द्यायेत्
सर्वविघ्नोपशान्तये ॥

मूलम्

शुक्लाम्बरधरं विष्णुं
शशिवर्णं चतुर्भजम् ।
प्रसन्नवदनं द्यायेत्
सर्वविघ्नोपशान्तये ॥

इत्य् अनुसन्धाय, प्राचीनावीती,

हरिर् ओं तत्
श्रीगोविन्द …
(अस्यां) पुण्यतिथौ
श्रीभगवदाज्ञया … प्रीत्यर्थं
… गोत्राणां शर्मणां वसु-रुद्रादित्य-स्वरूपाणम्
अस्मत्-पितृ-पितामह-प्रपितामहानाम्,
….गोत्राणां…. शर्मणां
वसु-रुद्रादित्य-स्वरूपाणाम्
अस्मन्-मातुः पितृ-पितामह-प्रपितामहानां
वर्ग-द्वय-पितॄणां
(दर्श)-श्राद्ध-प्रतिनिधि-तिल-तर्पणं करिष्ये

इति सङ्कल्प्य,
सात्त्विकत्यागं कृत्वा,
उत्थाय,
दक्षिणाग्रान् दर्भान् द्वेधा संस्तीर्य,
पूर्व-दर्भेषु (भुग्ने),

आया॑त पितरस् सो॒म्या
ग॑म्भी॒रैः प॒थिभिः॑ पू॒र्व्यैः ।
प्र॒जाम् अ॒स्मभ्यं॑ ददतो+++(=ददत + उ)+++ र॒यिञ् च॑
दीर्घायु॒त्वं च॑ श॒तशा॑रदं च ॥

…. गोत्रान् …. शर्मणः
वसु-रुद्रादित्य-स्वरूपान्
अस्मत्-पितृ-पितामह-प्रपितामहान् आवाहयामि ।

इति तिलैर् आवाह्य,

सकृदाच्छिन्नं᳓ बर्हि᳓र् ऊ᳓र्णा-मृदु ।
स्योनं᳓ पितृ᳓भ्यस् त्वा भराम्य् अह᳓म् ।
अस्मि᳓न् सीदन्तु मे पित᳓रस् सोम्याः᳓ ।
पितामहाः᳓ प्र᳓पितामहाश् चानुगै᳓स् सह᳓ ॥33॥

.. गोत्राणां …. शर्मणां …
वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अस्मत्-पितृ-पितामह-प्रपितामहानाम्
इदम् आसनम्,

इति भुग्नेन दर्भेणाऽऽसनं दत्त्वा,

(“इदम् अर्चनम्” इति तिलैर् अर्चनम् अपि केचित्।)

[[161]]

ऊर्जं॒ वह॑न्तीर् अ॒मृतं॑ घृ॒तं
पयः॑ की॒लालं॑ परि॒स्रु॑तम्।
स्व॒धा स्थ॑ त॒र्पय॑त मे पि॒तॄन् ॥३४॥

इति तिलोदकं दत्त्वा,

पश्चिम-दर्भेषु,

आया॑त पितरस् सो॒म्या
ग॑म्भी॒रैः प॒थिभिः॑ पू॒र्व्यैः ।
प्र॒जाम् अ॒स्मभ्यं॑ ददतो+++(=ददत + उ)+++ र॒यिञ् च॑
दीर्घायु॒त्वं च॑ श॒तशा॑रदं च ॥

… गोत्रान् … शर्मणः वसुरुद्रादित्यस्वरूपान् अस्मन्मातुः पितृपितामहप्रपितामहान् आवाहयामि ।

इति तिलैरावाह्य,

सकृदाच्छिन्नं᳓ बर्हि᳓र् ऊ᳓र्णा-मृदु ।
स्योनं᳓ पितृ᳓भ्यस् त्वा भराम्य् अह᳓म् ।
अस्मि᳓न् सीदन्तु मे पित᳓रस् सोम्याः᳓ ।
पितामहाः᳓ प्र᳓पितामहाश् चानुगै᳓स् सह᳓ ॥33॥

.. गोत्राणां …. शर्मणां … वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अस्मन्मातुःपितृपितामप्रपितामहानाम् इदमासनम्,

इति भुग्नेन दर्भेणाऽऽसनं दत्त्वा, (इदमर्चनम् इति तिलैरर्चनम्) …

ऊर्जं॒ वह॑न्तीर् अ॒मृतं॑ घृ॒तं
पयः॑ की॒लालं॑ परि॒स्रु॑तम्।
स्व॒धा स्थ॑ त॒र्पय॑त मे पि॒तॄन् ॥३४॥

इति तिलोदकं दत्त्वा,

[[162]]

सव्यं जान्व् आच्य, पूर्वदर्भेषु,

उ᳓द् ईरताम् अ᳓वर उ᳓त् प᳓रास
उ᳓न् मध्यमाः᳓ पित᳓रः सोमिया᳓सः
अ᳓सुं य᳓ ईयु᳓र् अवृका᳓ ऋतज्ञा᳓स्
ते᳓ नो अवन्तु पित᳓रो ह᳓वेषु

….गोत्रान् …. शर्मणः वसुरूपान् अस्मत्पितॄन् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

इति त्रिः तिलोदकं दत्त्वा ।

अ᳓ङ्गिरसो नः पित᳓रो न᳓वग्वा
अ᳓थर्वाणो भृ᳓गवः सोमिया᳓सः
ते᳓षां वयं᳓ सुमतउ᳓ यज्ञि᳓यानाम्
अ᳓पि भद्रे᳓ सौमनसे᳓ सियाम

… गोत्रान् … शर्मणः वसुरूपान् अस्मत्पितॄन् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

इति त्रिः तिलोदकं दत्त्वा ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

आ य॑न्तु नः पि॒तरः॑ सो॒म्यासो॑
ऽग्निष्वा॒त्ताः प॒थिभि॑र् देव॒यानैः॑।
अ॒स्मिन् य॒ज्ञे स्व॒धया॒ मद॒न्त्व्
अधि॑ ब्रुवन्तु॒ ते᳖ अवन्त्व् अ॒स्मान् ॥

मूलम्

आय॑न्तु नः पि॒तर॑स्सो॒म्यासौ॑ऽग्निष्वा॒त्ताः प॒थिर्भिर्देव॒यानैः॑ ।
अ॒स्मिन् य॒ज्ञे स्व॒धया॑ मद॒न्त्वधि॑ ब्रुवन्तु॒ ते अव॑न्त्व॒स्मान् ॥

MS

टीका

MS

…. गोत्रान् …. शर्मणः वसुरूपान् अस्मत्पितॄन् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

इति त्रिः तिलोदकं दत्त्वा ।

ऊर्जं॒ वह॑न्तीर् अ॒मृतं॑ घृ॒तं
पयः॑ की॒लालं॑ परि॒स्रु॑तम्।
स्व॒धा स्थ॑ त॒र्पय॑त मे पि॒तॄन् ॥३४॥

… गोत्रान् …. शर्मणः रुद्ररूपान् अस्मत्पितामहान् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

इति पूर्ववत् ॥

[[163]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

पितृ᳓भ्यस् स्वधावि᳓भ्यस् स्वधा᳓ न᳓मः ।
पितामहे᳓भ्यस् स्वधावि᳓भ्यस् स्वधा᳓ न᳓मः ।
प्र᳓पितामहेभ्यस् स्वधावि᳓भ्यस् स्वधा᳓ न᳓मः ।

मूलम्

पि॒तृभ्य॑स्स्वधा॒विभ्य॑स्स्व॒धा नमः॑ ।
पि॒ता॒म॒हेभ्य॑स्स्वधा॒विभ्य॑स्स्व॒धा नमः॑ ।
प्रपि॑तामहेभ्यस्स्वधा॒विभ्य॑स्स्व॒धा नमः॑ ।

सायण-टीका

स्वधाकारस्तृप्तिहेतुरेषामस्तीति ते स्वधाविनः तादृशेभ्यः पितृभ्यः स्वधा पयश्शेषोऽयं समर्पितः तथा तेभ्यो नमस्कारोऽस्तु एवं पितामहप्रपितामहयोर्योजनीयम् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

अ᳓क्षन्पित᳓रः ॥10॥
अ᳓मीमदन्त पित᳓रः ।
अ᳓तीतृपन्त पित᳓रः ।
अ᳓मीमृजन्त पित᳓रः ।
पि᳓तरश्शु᳓न्धध्वम् ।

मूलम्

अक्ष॑न्पि॒तरः॑ ॥10॥
अमी॑मदन्त पि॒तरः॑ ।
अती॑तृपन्त पि॒तरः॑ ।
अमी॑मृजन्त पि॒तरः॑ ।
पित॑र॒श्शुन्ध॑ध्वम् ।

सायण-टीका

एते पितरोऽक्षन् भुक्तवन्तः । भुक्त्वा चास्मानमीमदन्त संतुष्टान् कुर्वन्तः । अतीतृपन्त तृप्तियुक्तान् कुर्वन्तः । अमीमृजन्त शोधितवन्तः । हे पितरः! यूयमपि शुन्धध्वं शुद्धा भवत ॥

… गोत्रान् …. शर्मणः रुद्ररूपान् अस्मत्पितामहान् स्वधा नमस्तर्पयामि । इति पूर्ववत् ॥

०७ ये चेह …{Loading}…

ये᳓ चेह᳓ पित᳓रो ये᳓ च ने᳓ह
याँ᳓श् च विद्म᳓ याँ᳓ उ च न᳓ प्र विद्म᳓ ।
अ᳓ग्ने ता᳓न् वे᳓त्थ
य᳓दि ते᳓ जातवेदस् त᳓या+++(→स्वधया)+++ प्रत्तँ᳓+++(→प्रत्तया = प्रदत्तया)+++ स्वध᳓या मदन्तु
स्वा᳓हा ।

…गोत्रान् …. शर्मणः रुद्ररूपान् अस्मत्पितामहान् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

इति पूर्ववत् ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः …{Loading}…

म᳓धु वा᳓ता ऋतायते᳓
म᳓धु क्षरन्ति सि᳓न्धवः ।
मा᳓द्ध्वीर् नस् सन्त्व् ओ᳓षधीः ॥

…गोत्रान् … शर्मणः आदित्यरूपान् अस्मत्प्रपितामहान् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

विश्वास-प्रस्तुतिः …{Loading}…

म᳓धु न᳓क्तम् उतो᳓ष᳓सि
म᳓धुमत् पा᳓र्थिवँ र᳓जः ।
म᳓धु द्यौ᳓रस्तु नः पिता᳓ ॥

…गोत्रान् … शर्मणः आदित्यरूपान् अस्मत्प्रपितामहान् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

विश्वास-प्रस्तुतिः …{Loading}…

म᳓धुमान् नो व᳓नस्प᳓तिर्
म᳓धुमाँ अस्तु सू᳓र्यः ।
मा᳓द्ध्वीर् गा᳓वो भवन्तु नः ॥

….गोत्रान् … शर्मणः आदित्यरूपान् अस्मत्प्रपितामहान् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

…. गोत्राः …. नाम्नीः अस्मन्मातॄः वसुपत्नीरूपिणीः स्वधा नमस्तर्पयामि (त्रिः) … गोत्राः … नाम्नीः अस्मत्पितामहीः रुद्रपत्नीरूपिणीः स्वधा नमस्तर्पयामि (त्रिः) ..गोत्राः .. नाम्नीः अस्मत्प्रपितामहीः आदित्यपत्नीरूपिणीः स्वधा नमस्तर्पयामि (त्रिः)

[[164]]

पश्चिमदर्भेषु

पश्चिमदर्भेषु

उ᳓द् ईरताम् अ᳓वर उ᳓त् प᳓रास
उ᳓न् मध्यमाः᳓ पित᳓रः सोमिया᳓सः
अ᳓सुं य᳓ ईयु᳓र् अवृका᳓ ऋतज्ञा᳓स्
ते᳓ नो अवन्तु पित᳓रो ह᳓वेषु

…. गोत्रान् …. शर्मणः वसुरूपान् अस्मन्मातुःपितॄन् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

इति त्रिः तिलोदकं दत्त्वा ।

अ᳓ङ्गिरसो नः पित᳓रो न᳓वग्वा
अ᳓थर्वाणो भृ᳓गवः सोमिया᳓सः
ते᳓षां वयं᳓ सुमतउ᳓ यज्ञि᳓यानाम्
अ᳓पि भद्रे᳓ सौमनसे᳓ सियाम

…. गोत्रान् …. शर्मणः वसुरूपान् अस्मन्मातुःपितॄन् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

इति त्रिः तिलोदकं दत्त्वा ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

आ य॑न्तु नः पि॒तरः॑ सो॒म्यासो॑
ऽग्निष्वा॒त्ताः प॒थिभि॑र् देव॒यानैः॑।
अ॒स्मिन् य॒ज्ञे स्व॒धया॒ मद॒न्त्व्
अधि॑ ब्रुवन्तु॒ ते᳖ अवन्त्व् अ॒स्मान् ॥

मूलम्

आय॑न्तु नः पि॒तर॑स्सो॒म्यासौ॑ऽग्निष्वा॒त्ताः प॒थिर्भिर्देव॒यानैः॑ ।
अ॒स्मिन् य॒ज्ञे स्व॒धया॑ मद॒न्त्वधि॑ ब्रुवन्तु॒ ते अव॑न्त्व॒स्मान् ॥

MS

टीका

MS

…गोत्रान् … शर्मणः वसुरूपान् अस्मन्मातुःपितॄन् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

इति त्रिः तिलोदकं दत्त्वा ।

ऊर्जं॒ वह॑न्तीर् अ॒मृतं॑ घृ॒तं
पयः॑ की॒लालं॑ परि॒स्रु॑तम्।
स्व॒धा स्थ॑ त॒र्पय॑त मे पि॒तॄन् ॥३४॥

…गोत्रान् … शर्मणः रुद्ररूपान् अस्मन्मातुःपितामहान् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

इति पूर्ववत् ॥

[[165]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

पितृ᳓भ्यस् स्वधावि᳓भ्यस् स्वधा᳓ न᳓मः ।
पितामहे᳓भ्यस् स्वधावि᳓भ्यस् स्वधा᳓ न᳓मः ।
प्र᳓पितामहेभ्यस् स्वधावि᳓भ्यस् स्वधा᳓ न᳓मः ।

मूलम्

पि॒तृभ्य॑स्स्वधा॒विभ्य॑स्स्व॒धा नमः॑ ।
पि॒ता॒म॒हेभ्य॑स्स्वधा॒विभ्य॑स्स्व॒धा नमः॑ ।
प्रपि॑तामहेभ्यस्स्वधा॒विभ्य॑स्स्व॒धा नमः॑ ।

सायण-टीका

स्वधाकारस्तृप्तिहेतुरेषामस्तीति ते स्वधाविनः तादृशेभ्यः पितृभ्यः स्वधा पयश्शेषोऽयं समर्पितः तथा तेभ्यो नमस्कारोऽस्तु एवं पितामहप्रपितामहयोर्योजनीयम् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

अ᳓क्षन्पित᳓रः ॥10॥
अ᳓मीमदन्त पित᳓रः ।
अ᳓तीतृपन्त पित᳓रः ।
अ᳓मीमृजन्त पित᳓रः ।
पि᳓तरश्शु᳓न्धध्वम् ।

मूलम्

अक्ष॑न्पि॒तरः॑ ॥10॥
अमी॑मदन्त पि॒तरः॑ ।
अती॑तृपन्त पि॒तरः॑ ।
अमी॑मृजन्त पि॒तरः॑ ।
पित॑र॒श्शुन्ध॑ध्वम् ।

सायण-टीका

एते पितरोऽक्षन् भुक्तवन्तः । भुक्त्वा चास्मानमीमदन्त संतुष्टान् कुर्वन्तः । अतीतृपन्त तृप्तियुक्तान् कुर्वन्तः । अमीमृजन्त शोधितवन्तः । हे पितरः! यूयमपि शुन्धध्वं शुद्धा भवत ॥

…गोत्रान् … शर्मणः रुद्ररूपान् अस्मन्मातुःपितामहान् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

इति पूर्ववत् ॥

०७ ये चेह …{Loading}…

ये᳓ चेह᳓ पित᳓रो ये᳓ च ने᳓ह
याँ᳓श् च विद्म᳓ याँ᳓ उ च न᳓ प्र विद्म᳓ ।
अ᳓ग्ने ता᳓न् वे᳓त्थ
य᳓दि ते᳓ जातवेदस् त᳓या+++(→स्वधया)+++ प्रत्तँ᳓+++(→प्रत्तया = प्रदत्तया)+++ स्वध᳓या मदन्तु
स्वा᳓हा ।

..गोत्रान् … शर्मणः रुद्ररूपान् अस्मन्मातुःपितामहान् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

इति पूर्ववत् ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः …{Loading}…

म᳓धु वा᳓ता ऋतायते᳓
म᳓धु क्षरन्ति सि᳓न्धवः ।
मा᳓द्ध्वीर् नस् सन्त्व् ओ᳓षधीः ॥

..गोत्रान् .. शर्मणः आदित्यरूपान् अस्मन्मातुःप्रपितामहान् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

विश्वास-प्रस्तुतिः …{Loading}…

म᳓धु न᳓क्तम् उतो᳓ष᳓सि
म᳓धुमत् पा᳓र्थिवँ र᳓जः ।
म᳓धु द्यौ᳓रस्तु नः पिता᳓ ॥

..गोत्रान् .. शर्मणः आदित्यरूपान् अस्मन्मातुःप्रपितामहान् स्वधा नमस्तर्ययामि ।

विश्वास-प्रस्तुतिः …{Loading}…

म᳓धुमान् नो व᳓नस्प᳓तिर्
म᳓धुमाँ अस्तु सू᳓र्यः ।
मा᳓द्ध्वीर् गा᳓वो भवन्तु नः ॥

.. गोत्रान् .. शर्मणः आदित्यरूपान् अस्मन्मातुःप्रपितामहान् स्वधा नमस्तर्पयामि ।

..गोत्राः… नाम्नीः अस्मन्मातामहीः वसुपत्नीरूपिणीः स्वधा नमस्तर्पयामि (त्रिः) ..गोत्राः …नाम्नीः अस्मन्मातुःपितामहीः रुद्रपत्नीरूपिणीः स्वधा नमस्तर्पयामि (त्रिः)
..गोत्राः..नाम्नीः अस्मन्मातुःप्रपितामहीः आदित्यपत्नीरूपिणीः स्वधा नमस्तर्पयामि (त्रिः)

[[166]]

पितृवंश्या मातृवंश्या ये चान्ये मत्त उदकमर्हन्ति, तान् स्वधा नमस्तर्पयामि

इति उभयेषु दर्भेषु त्रिरुदकाञ्जलिं दत्त्वा

ऊर्जं॒ वह॑न्तीर् अ॒मृतं॑ घृ॒तं
पयः॑ की॒लालं॑ परि॒स्रु॑तम्।
स्व॒धा स्थ॑ त॒र्पय॑त मे पि॒तॄन् ॥३४॥

इति उभयान् दर्भान् तिलोदकेन परिषिच्य, तृप्यत तृप्यत तृप्यत …. इति त्रिः उच्चार्य (त्रीन् उदकाञ्जलीन् दत्त्वा) उत्थाय दक्षिणाभिमुखः तिष्ठन्न् अञ्जलिं बद्ध्वा, उपवीती - (‘तृप्यध्वम्’ इति त्रिरुच्चार्य),

भास्करोक्त-विनियोगः

18षद्भिर्नमस्कारैरुपतिष्ठते - नमो व इति ॥

मूलम् (संयुक्तम्)

नमो॑ वᳶ पितरो॒ रसा॑य॒ नमो॑ वᳶ पितर॒श्शुष्मा॑य॒ नमो॑ वᳶ पितरो जी॒वाय॒ नमो॑ वᳶ पितरः [20] स्व॒धायै॒ नमो॑ वᳶ पितरो म॒न्यवे॒ नमो॑ वᳶ पितरो घो॒राय॒ पित॑रो॒ नमो॑ वो॒ य ए॒तस्मिल्ँ॑ लो॒के स्थ यु॒ष्माँस्तेऽनु॒ ये॑ऽस्मिल्ँ लो॒के मान्तेऽनु॒ य ए॒तस्मिल्ँ॑ लो॒के स्थ यू॒यन्तेषाव्ँ॒वसि॑ष्ठा भूयास्त॒ ये॑ऽस्मिल्ँ लो॒के॑ऽहन्तेषाव्ँ॒वसि॑ष्ठो भूयासम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

न᳓मो वᳶ पितरो र᳓साय । [पि᳓तरो न᳓मो वः।],

Keith

Homage to your taste, O fathers;

मूलम्

नमो॑ वᳶ पितरो॒ रसा॑य । [पित॑रो॒ नमो॑ वः।],

पद-पाठः

नमः॑ । वः॒ । पि॒त॒रः॒ । रसा॑य ।

भट्टभास्कर-टीका

हे पितरः युष्मभ्यं नमः नमस्करोमि रसाय रसार्थं रसवान् भूयासमिति । ‘पितरो नमो वः’ इत्यादिकं षट्स्वप्यजुषज्यते ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

न᳓मो वᳶ पितरश् शु᳓ष्माय +++(पि᳓तरो न᳓मो वः )+++,,

Keith

homage to your birth, O fathers;

मूलम्

नमो॑ वᳶ पितर॒श्शुष्मा॑य +++(पित॑रो॒ नमो॑ वः )+++,,

पद-पाठः

नमः॑ । वः॒ । पि॒त॒रः॒ । शुष्मा॑य ।

भट्टभास्कर-टीका

शुष्मो बलम् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

न᳓मो वᳶ पितरो जीवा᳓य᳓ । [पि᳓तरो न᳓मो वः।],

Keith

homage to your life, O fathers;

मूलम्

नमो॑ वᳶ पितरो जी॒वाय । [पित॑रो॒ नमो॑ वः।],

पद-पाठः

नमः॑ । वः॒ । पि॒त॒रः॒ । जी॒वाय॑ ।

भट्टभास्कर-टीका

जीवः प्राणः ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

न᳓मो वᳶ पितरस् स्वधा᳓यै । [पि᳓तरो न᳓मो वः।],,

Keith

homage to your [5] custom, O fathers;

मूलम्

नमो॑ वᳶ पि॒त॒र॒स्स्व॒धायै॑ । [पित॑रो॒ नमो॑ वः।],,

पद-पाठः

नमः॑ । वः॒ । पि॒त॒रः॒ । स्व॒धाया॒ इति॑ स्व-धायै॑ ।

भट्टभास्कर-टीका

स्वधा अन्नम् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

न᳓मो वᳶ पितरो मन्य᳓वे । [पि᳓तरो न᳓मो वः।],,

Keith

homage to your anger, O fathers;

मूलम्

नमो॑ वᳶ पितरो म॒न्यवे॑ । [पित॑रो॒ नमो॑ वः।],,

पद-पाठः

नमः॑ । वः॒ । पि॒त॒रः॒ । म॒न्यवे॑ ।

भट्टभास्कर-टीका

मन्युर्दीप्तिः, क्रोधो वा ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

न᳓मो वᳶ पितरो घोरा᳓य । [पि᳓तरो न᳓मो वः।]

Keith

homage to your terrors, O fathers;

मूलम्

नमो॑ वᳶ पितरो घो॒राय॑ । [पित॑रो॒ नमो॑ वः।]

पद-पाठः

नमः॑ । वः॒ । पि॒त॒रः॒ । घो॒राय॑ ।

भट्टभास्कर-टीका

घोरः क्रूरम् । एतयोः स्थाने प्राधान्यं प्रार्थ्यते ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

पि᳓तरो न᳓मो वः ।

Keith

O fathers, homage to you.

मूलम्

पित॑रो॒ नमो॑ वः ।

पद-पाठः

पित॑रः । नमः॑ । वः॒ ।

भट्टभास्कर-टीका

हे पितरः युष्मभ्यं नमः । फलमनपेक्ष्य सप्तमोयं नमस्कारः क्रियते । पुनर्वचनं फलनिरपेक्षया नमस्कारार्थम् । अन्य आहुः - पितृसंबन्धिभ्यो रसादिभ्यः प्रथमं षण्णमस्काराः, ततः पितृभ्य एव सप्तम इति ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

य᳓ एत᳓स्मिल्ँ लोके᳓ स्थ᳓ युष्माँ᳓स्ते᳓ऽनु ।

Keith

Ye that are in that world, may they follow you;

मूलम्

य ए॒तस्मिल्ँ॑ लो॒के स्थ यु॒ष्माँस्तेऽनु॑ ।

पद-पाठः

ये । ए॒तस्मि॑न् । लो॒के । स्थ । यु॒ष्मान् । ते । अन्विति॑ ।

भट्टभास्कर-टीका

ये एतस्मिन् लोके पितरः स्थ । एतस्मिन्निति पितृलोकं व्यपदिशति । स्थेति सर्वपित्रभिप्रायेणोक्तम् । ते सर्वे युष्माननुसन्तु युष्मत्प्रधाना भवन्तु । ‘हीने’ इत्यनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् । युष्मानिति पित्रादित्रयं व्यपदिशति ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये᳓ऽस्मिल्ँ लोके᳓ मा᳓न् ते᳓ऽनु ।

Keith

ye that are in this world, may they follow me.

मूलम्

ये॑ऽस्मिल्ँ लो॒के मान्तेऽनु॑ ।

पद-पाठः

ये । अ॒स्मिन् । लो॒के । माम् । ते । अन्विति॑ ।

भट्टभास्कर-टीका

अस्मिन् मनुष्यलोके मनुष्याः स्थ, ते सर्वे मामनु सन्तु मत्प्रधाना भवन्तु ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

य᳓ एत᳓स्मिल्ँ लोके᳓ स्थ᳓ यूय᳓न् ते᳓षाव्ँ व᳓सिष्ठा भूयास्त ।

Keith

Ye that are in that world, of them be ye the most fortunate;

मूलम्

य ए॒तस्मिल्ँ॑ लो॒के स्थ यू॒यन्तेषाव्ँ॒वसि॑ष्ठा भूयास्त ।

पद-पाठः

ये । ए॒तस्मि॑न् । लो॒के । स्थ । यू॒यम् । तेषा॑म् । वसि॑ष्ठाः । भू॒या॒स्त॒ ।

भट्टभास्कर-टीका

ये यूयमेतस्मिन् लोके स्थ तेषां पितॄणां यूयं वसिष्ठाः वसुमत्तमा भूयास्त ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये᳓ऽस्मिल्ँ लोके᳙ ऽहन् तेषाव्ँव᳓सिष्ठो भूयासम् ।

Keith

ye that are in this world, of these may I be the most fortunate.

मूलम्

ये॑ऽस्मिल्ँ लो॒के॑ऽहन्तेषाव्ँ॒वसि॑ष्ठो भूयासम् ।

पद-पाठः

ये । अ॒स्मिन् । लो॒के । अ॒हम् । तेषा॑म् । वसि॑ष्ठः । भू॒या॒स॒म् ।

भट्टभास्कर-टीका

येऽस्मिन् लोके सन्ति मनुष्यास्तेषां मनुष्याणामहं वसिष्ठो वसुमत्तमो भूयासम् । वसुशब्दादिष्ठनि ‘विन्मतोर्लुक्’ इति लुक्, ‘टेः’ इति टिलोपः ॥

इत्युपस्थाय, उपवीती, सम्भवे प्रदक्षिणमपि कृत्वा, प्रणम्य, अभिवाद्य, आचम्य, प्राचीनावीती - (भुग्नादिकमवमुच्य, तिलैः) ‘वर्गद्वयपितॄन् यथास्थानं प्रतिष्ठापयामि’ इति

विश्वास-प्रस्तुतिः

येषां न पिता न भ्राता,
न बन्धुर्, नान्य गोत्रिणः।
ते तृप्तिम् अखिला यान्तु
मया त्यक्तैः कुशोदकैः॥

मूलम्

येषां न पिता न भ्राता, न बन्धुः, नान्य गोत्रिणः।
ते तृप्तिम् अखिला यान्तु मया त्यक्तैः कुशोदकैः॥

इति सकुशं (सतिलं) जलं दत्त्वा आचामेत् ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये के चास्मत्कुले जाता
अपुत्रा गोत्रजा मृताः ।
ते गृह्णन्तु मया दत्तं
वस्त्रनिष्पीडनोदकम् ॥

मूलम्

ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रजा मृताः ।
ते गृह्णन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् ॥

इति वस्त्रपिष्पीडनं कृत्वा, द्विराचम्य, सात्त्विकत्यागं कुर्यात् ॥
सङ्क्रमणादिषु मेषसङ्क्रमणविषुवपुण्यकालश्राद्धप्रतिनिधितिलतर्पणमिति रीत्या सङ्कल्प्यः ॥

[[167]]


  1. A śeṣa is one who exists solely for the purposes of another. That other is śeṣī . ↩︎