… कर्माङ्गम् अभ्युदयश्राद्धं करिष्य
इति सङ्कल्प्य,
अन्नेन, आमेन, हिरण्येन वा कुर्यात् ।
हिरण्य-निधानम्
वसु-सत्याख्य-विश्वेभ्यो देवेभ्यः
नान्दी-मुखाभ्यः मातृ-पितामही-प्रपितामहीभ्यः,
नान्दी-मुखेभ्यः पितृ-पितामह-प्रपितामहेभ्यः/
नान्दी-मुखेभ्यः मातामह–मातुः-पितामह–मातुः-प्रपितामहेभ्यः /
नान्दी-श्राद्ध-संरक्षक–श्री-महा-विष्णवे च
इदं हिरण्यम्
इति हिरण्यं निधाय,
प्रीणनम्
यज्ञेश्वरो हव्य-समस्त-कव्य-
भोक्ता ऽव्ययात्मा हरिर् ईश्वरो ऽत्र ।
तत्-सन्निधानाद् अपयान्तु सद्यो
रक्षांस्य् अशेषाण्य् असुराश् च सर्वे ॥
एको विष्णुर् महद्-भूतं
पृथक् भूतान्य् अनेकशः ।
त्रीन् लोकान् व्याप्य भूतात्मा
भुङ्क्ते विश्व-भुग् अव्ययः ॥
अनेन नान्दीमुखेन
(सत्य-वसु-संज्ञक) वसु-सत्याख्य–विश्व-देव-स्वरूपी,
नान्दी-मुख–
(प्रपितामहि-पितामहि-मातृ-स्वरूपी,
प्रपितामह-पितामह-पितृ-स्वरूपी +++(इति क्रमे व्यत्यासेन वा)+++)
मातृ-पितामही-प्रपितामही-स्वरूपी,
नान्दी-मुख–पितृ-पितामह-प्रपितामह-स्वरूपी,
नान्दी-मुख-सपत्नीक–मातामह–मातुः-पितामह–मातुः-प्रपितामह–स्वरूपी,
नान्दी-श्राद्ध-संरक्षक-श्री-महा-विष्णु-स्वरूपी,
सर्वाकारो भगवान् स एव श्री-जनार्दनः प्रीयताम् ।
नान्दीशेभनदेवताः पितरः प्रीयन्ताम् ।इयञ् च वृद्धिः ।
जल-नयनम्
भास्करोक्त-विनियोगः
3आर्त्विज्यं वा करिष्यन् शस्त्रं वा प्रतिगरिष्यन् जपति - इडेति ॥
मूलम् (संयुक्तम्)
इडा॑ देव॒हूर्मनु॑र्यज्ञ॒नीर्बृह॒स्पति॑रुक्थाम॒दानि॑ शँसिष॒द्विश्वे॑ दे॒वाः [3] सू॒क्त॒वाच॒ᳶ पृथि॑वि मात॒र्मा मा॑ हिँसी॒र्मधु॑ मनिष्ये॒ मधु॑ जनिष्ये॒ मधु॑ वक्ष्यामि॒ मधु॑ वदिष्यामि॒ मधु॑मतीन्दे॒वेभ्यो॒ वाच॑मुद्यासँ शुश्रू॒षेण्या॑म्मनु॒ष्ये॑भ्य॒स्तम्मा॑ दे॒वा अ॑वन्तु शो॒भायै॑ पि॒तरोऽनु॑ मदन्तु ॥ [4]
विश्वास-प्रस्तुतिः
इ᳓डा देवहू᳓र्,
म᳓नुर् यज्ञ-नी᳓र्,
बृ᳓हस्-प᳓तिर् उक्था-मदा᳓नि+++(=प्रतिगरान्)+++ शँसिषत् ।
Keith
May Ida who summoneth the gods, Manu who leadeth the sacrifice,
May Brhaspati recite the hymns and acclamations.
मूलम्
इडा॑ देव॒हूर्, मनु॑र्यज्ञ॒नीर्, बृह॒स्पति॑रुक्थाम॒दानि॑ शँसिषत् ।
पद-पाठः
इडा॑ । दे॒व॒हूरिति॑ देव-हूः । मनुः॑ । य॒ज्ञ॒नीरिति॑ यज्ञ-नीः । बृह॒स्पतिः॑ । उ॒क्था॒म॒दानीत्यु॑क्थ-म॒दानि॑ । शँ॒सि॒ष॒त् ।
भट्टभास्कर-टीका
इडा देवी गौर् वा प्रष्टिर्वा,
यामुपह्वयते सा देवहूः
देवानामाह्वाता होता ।
यद्वा - सा देवानां
मनुर् यज्ञनीः यज्ञस्य नेता मनुः प्रजापतिः वा
बृहस्पतिरुक्थामदानि शस्त्र-प्रतिगरादीनि
शंसिषत् शंसति शस्त्राणि शंसति
मदान् प्रतिगरान् शंसति । शंसेर्लेटि ‘सिब्बहुलं लेटि’ इति सिप् । उक्थशब्दस्य संहितायां छान्दसं दीर्घत्वम् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
वि᳓श्वे देवा᳓स् सूक्त-वा᳓चः ।
Keith
The All-gods [1] are reciters of the hymns.
मूलम्
विश्वे॑ दे॒वास्सू॑क्त॒वाचः॑ ।
पद-पाठः
विश्वे॑ । दे॒वाः । सू॒क्त॒वाच॒ इति॑ सूक्त-वाचः॑ ।
भट्टभास्कर-टीका
विश्वेदेवाः सूक्तवाचः सूक्तवाकस्य वक्तारः सूक्तं सूक्तवाकः, तद्ब्रुवन्तीति सूक्तवाचः । ‘क्विब्वचि’ इत्यादिना क्विप्दीर्घत्वे । यस्मादेवं सर्वमेतदिडादयः कुर्वन्ति तस्मात्सत्यपि प्रमादे न मे कश्चिदपराधः ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
पृ᳓थिवि मातर् मा᳓ मा हिँसीः ।
Keith
O earth mother, do not harm me.
मूलम्
पृथि॑वि मात॒र्मा मा॑ हिँसीः ।
पद-पाठः
पृथि॑वि । मा॒तः॒ । मा । मा॒ । हिँ॒सीः॒ ।
भट्टभास्कर-टीका
तस्मात् हे पृथिवि मातः सर्वस्य रक्षिके मा मा हिंसीः ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
म᳓धु मनिष्ये ।
म᳓धु जनिष्ये ।
म᳓धु वक्ष्यामि ।
म᳓धु वदिष्यामि ।
Keith
Of honey shall I think, honey shall I produce, honey shall I proclaim, honey shall I speak,
त्रिभुवनः
I will think the honey (Pravargya), I will produce the honey, I will speak the honey;
मूलम्
मधु॑ मनिष्ये ।
मधु॑ जनिष्ये ।
मधु॑ वक्ष्यामि ।
मधु॑ वदिष्यामि ।
पद-पाठः
मधु॑ । म॒नि॒ष्ये॒ । मधु॑ । ज॒नि॒ष्ये॒ । मधु॑ । व॒क्ष्या॒मि॒ । मधु॑ । व॒दि॒ष्या॒मि॒ ।
भट्टभास्कर-टीका
अहं तु मधु मनिष्ये मधुवदेव मनसा चिन्तयिष्यामि ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
म᳓धुमतीन् देवे᳓भ्यो वा᳓चम् उद्यासँ शुश्रूषे᳓ण्याम् मनुष्ये᳙भ्यः
Keith
may I utter speech full of honey for the gods, and acceptable to men.
त्रिभुवनः
may I speak the honeyful (sweet) speech for the gods, well-hearing for the men (fathers);
मूलम्
मधु॑मतीन्दे॒वेभ्यो॒ वाच॑मुद्यासँ शुश्रू॒षेण्या॑म्मनु॒ष्ये॑भ्यः
पद-पाठः
मधु॑मती॒मिति॒ मधु॑-म॒ती॒म् । दे॒वेभ्यः॑ । वाच॑म् । उ॒द्या॒स॒म् । शु॒श्रू॒षेण्या॑म् । म॒नु॒ष्ये॑भ्यः ।
भट्टभास्कर-टीका
देवेभ्यो मधुमतीं मधुवदनहेतुं न केवलप्रमादां वाचं उद्यासं वदितुं समर्थो भूयासम् । ‘किदाशिषि’ इति कित्त्वात् ‘वचिस्वपि’ इति संप्रसारणम् ।
मनुष्येभ्यः शुश्रूषेण्यां श्रवणीयां श्रुतिसुखहेतुं वाचं उद्यासमित्येव । उभयत्रापि षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । सनन्तादौणादिक एण्यप्रत्ययः ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
त᳓म् मा देवा᳓ अवन्तु शोभा᳓यै । पित᳓रो᳓ ऽनु मदन्तु ॥
Keith
May the gods aid me to radiance, may the Pitrs rejoice in me.
त्रिभुवनः
may the gods protect me as such, may the fathers also please me for the sake of beauty.
मूलम्
तम्मा॑ दे॒वा अ॑वन्तु शो॒भायै॑ । पि॒तरोऽनु॑ मदन्तु ॥
पद-पाठः
तम् । मा॒ । दे॒वाः । अ॒व॒न्तु॒ । शो॒भायै॑ । पि॒तरः॑ । अन्विति॑ । म॒द॒न्तु॒ ॥
भट्टभास्कर-टीका
तं मामेवंगुणं देवा अवन्तु रक्षन्तु शोभायै यथा मया कृतं शोभते तथा अनुमदन्तु अनुमोदन्तां, उत्कृष्टत्वेन समीचीनं करोतीति शोभार्थं पितरश्च अनुमोदन्तु । माद्यतेर्व्यत्ययेन शप् ॥
इति तृतीये तृतीये द्वितीयोनुवाकः ॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इ᳓ड+++(य्)+++ ए᳓हि+++(=आ᳓+इहि)+++ ।
अ᳓दित ए᳓हि ।
स᳓रस्वत्य् ए᳓हि+++(=आ᳓+इहि)+++ ।
Keith
O Ida, come hither; O Aditi, come hither; O Sarasvati, come hither.
मूलम्
इड॒ एहि॑ ।
अदि॑त॒ एहि॑ ।
सर॑स्व॒त्येहि॑ ।
पद-पाठः
इडे॑ । एति॑ । इ॒हि॒ ।
अदि॑ते । एति॑ । इ॒हि॒ ।
सर॑स्वति । एति॑ । इ॒हि॒ ।
भट्टभास्कर-टीका
इडादयश् शब्दा गवां नामानि, यथा - ‘इडे रन्तेदिते सरस्वति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुत्येतनि ते अघ्निये नामानि’ इति । ताच्-छब्द्येनेडा स्तूयते ।
तत्र गवां भेदान् निमृढ्वम् इति बहुवचनम् उपपद्यते, हे इडादयो यूयमागत्य मां निमृढ्वमिति । यदा तु गोभिर् अभेदेनेडोच्यते हे इडादिरूपे इड इति तदा त्वेकवचनम् एव न्याय्यम् । इडा पशुसाधनीड्या वा । अदितिर् अदीना अखण्डनीया ।
सरस्वती सरणवती सरस्वतीसदृशा वा ।
सायण-टीका
त एवेडाविशेषा इडादिभिः सूनर्यन्तैः षड्भिर्नामविशेषैः स्पष्टी क्रियन्ते। इडादीनां गोनामविशेषत्वं सप्तमकाण्डे समाम्नातम् – ‘इडे रन्तेऽदिते सरस्वति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुत्येतानि ते अघ्निये नामानि’ (सं॰ का॰ ७ प्र॰ १ अ॰ ६) इति।
एतेषां प्रदर्शनार्थत्वाद्रमत्यादिकमपि द्रष्टव्यम्।
शोभनं, शोभनं, शोभनम्
इति साक्षतं जलं
हिरण्योपरि निनीय
दानम्
इदं हिरण्यं नानागोत्रेभ्यः श्रीवैष्णवेभ्यस्तेभ्यः तेभ्यः सम्प्रददे न मम
इति साक्षतं जलं निस्राव्य,
ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् ॥