१

परिषेचनम्

परिषेचन अनुज्ञा

अ᳓दिते᳓ऽनु मन्यस्व। +++(इति दक्षिणतः, प्राचीनम्)+++

अ᳓नुमते᳓+++(=ऊनचन्द्रे पूर्णमासि)+++ ऽनु मन्यस्व। +++(इति पश्चिमाद् उदीचीनम्)+++

स᳓रस्-व᳓ते᳓+++(छान्दसो गुणः)+++ ऽनु मन्यस्व। +++(इति उत्तरतः प्राचीनम्)+++

दे᳓व सवितः प्र᳓सुव। +++(इति प्रागारम्भं प्रदक्षिणं)+++

उत्तरं परिषेचनम्

अ᳓दिते᳓ऽन्वमँस्थाः। +++(इति दक्षिणतः, प्राचीनम्)+++

अ᳓नुमते᳓ऽन्वमँस्थाः। +++(इति पश्चिमाद् उदीचीनम्)+++

स᳓रस्वते᳓ ऽन्वमँस्थाः। +++(इति उत्तरतः प्राचीनम्)+++

दे᳓व सवितः प्रा᳓सावीः। +++(इति प्रागारम्भं प्रदक्षिणं)+++

वैश्वदेवम्

होममन्त्राः

औपासने पचने वा षड्भिराद्यैः प्रतिमन्त्रं हस्तेन जुहुयात् १६

ओ᳓म्+++(इत्यनुज्ञाक्षरं)+++ अग्न᳓ये स्वा᳓हा+++(हविःप्रदानार्थः)+++।

सो᳓माय स्वा᳓हा।+++(कैश्चिन्नोच्यते मन्त्रः।)+++

वि᳓श्वेभ्यो देवे᳓भ्यस् स्वा᳓हा।

+++(खे)+++ ध्रुवा᳓य भूमा᳓य+++(=भूम्ने)+++ स्वा᳓हा।

ध्रुव-क्षि᳓तये+++(←स्वरः??)+++ +++(खे)+++ स्वा᳓हा।
+++(विवाहे ध्रुव-दर्शन-मन्त्रेऽप्य् अयम् प्रयोगः)+++

अच्युत-क्षि᳓तये+++(←स्वरः??)+++ स्वा᳓हा।

अग्न᳓ये स्विष्टकृ᳓ते स्वा᳓हा।+++(=रुद्रोऽग्निस्स्विष्टकृत्)+++

उभयतः परिषेचनं यथा पुरस्तात् १७

अ᳓दिते᳓ऽन्वमँस्थाः। +++(इति दक्षिणतः, प्राचीनम्)+++

अ᳓नुमते᳓ऽन्वमँस्थाः। +++(इति पश्चिमाद् उदीचीनम्)+++

स᳓रस्वते᳓ ऽन्वमँस्थाः। +++(इति उत्तरतः प्राचीनम्)+++

दे᳓व सवितः प्रा᳓सावीः। +++(इति प्रागारम्भं प्रदक्षिणं)+++

बलिहरणमन्त्राः

बलीनां तस्य तस्य देशे संस्कारो हस्तेन परिमृज्यावोक्ष्य न्युप्य पश्चात्परिषेचनम् १५

एवं बलीनां देशे देशे समवेतानां सकृत्सकृदन्ते परिषेचनम् १८

सति सूपसंसृष्टेन कार्याः १९

धर्मसूत्रोक्तांशाः

वैश्वदेवम् …{Loading}…

चोदनम्, फलम्
1/04/12/13 …{Loading}…

अथ ब्राह्मणोक्ता विधयः १३

1/04/12/14 …{Loading}…

तेषां महायज्ञा महासत्त्राणीति संस्तुतिः १४

1/04/12/15 …{Loading}…

अहरहर्भूतबलिर्मनुष्येभ्यो यथाशक्ति दानम् १५

1/04/13/01 …{Loading}…

देवेभ्यः स्वाहाकार आ काष्ठात्, पितृभ्यः स्वधाकार ओदपात्रात्, स्वाध्याय इति १

2/02/03/01 …{Loading}…

आर्याः प्रयता वैश्वदेवेऽन्नसंस्कर्तारः स्युः १

2/02/03/12 …{Loading}…

गृहमेधिनोर्यदशनीयस्य होमा बलयश्च स्वर्गपुष्टिसंयुक्ताः १२

2/02/04/09 …{Loading}…

य एतानव्यग्रो यथोपदेशं कुरुते नित्यः स्वर्गः पुष्टिश्च ९

2/06/15/13 …{Loading}…

यस्याग्नौ न क्रियते यस्य चाग्रं न दीयते न तद्भोक्तव्यम् १३

व्रतग्रहणम्
2/02/03/13 …{Loading}…

तेषां मन्त्राणामुपयोगे द्वादशाहमधःशय्या ब्रह्मचर्यं क्षारलवणवर्जनं च १३

2/02/03/14 …{Loading}…

उत्तमस्यैकरात्रमुपवासः १४

विधिः

+++(साधारणो ऽन्नसंस्कारविचारोऽन्यत्रोक्तः।)+++

2/02/03/09 …{Loading}…

परोक्षमन्नं संस्कृतमग्नावधिश्रित्याद्भिः प्रोक्षेत् । तद्देवपवित्रमित्याचक्षते ९

2/02/03/10 …{Loading}…

सिद्धेऽन्ने तिष्ठन्भूतमिति स्वामिने प्रब्रूयात् १०

2/02/03/11 …{Loading}…

तत्सुभूतं विराड् अन्नं तन्मा क्षायीति प्रतिवचनः ११

2/02/03/15 …{Loading}…

बलीनां तस्य तस्य देशे संस्कारो हस्तेन परिमृज्यावोक्ष्य न्युप्य पश्चात्परिषेचनम् १५

2/02/03/16 …{Loading}…

औपासने पचने वा षड्भिराद्यैः प्रतिमन्त्रं हस्तेन जुहुयात् १६

ओ᳓म्+++(इत्यनुज्ञाक्षरं)+++ अग्न᳓ये स्वा᳓हा+++(हविःप्रदानार्थः)+++।

सो᳓माय स्वा᳓हा।+++(कैश्चिन्नोच्यते मन्त्रः।)+++

वि᳓श्वेभ्यो देवे᳓भ्यस् स्वा᳓हा।

+++(खे)+++ ध्रुवा᳓य भूमा᳓य+++(=भूम्ने)+++ स्वा᳓हा।

ध्रुव-क्षि᳓तये+++(←स्वरः??)+++ +++(खे)+++ स्वा᳓हा।
+++(विवाहे ध्रुव-दर्शन-मन्त्रेऽप्य् अयम् प्रयोगः)+++

अच्युत-क्षि᳓तये+++(←स्वरः??)+++ स्वा᳓हा।

अग्न᳓ये स्विष्टकृ᳓ते स्वा᳓हा।+++(=रुद्रोऽग्निस्स्विष्टकृत्)+++

2/02/03/17 …{Loading}…

उभयतः परिषेचनं यथा पुरस्तात् १७

अ᳓दिते᳓ऽन्वमँस्थाः। +++(इति दक्षिणतः, प्राचीनम्)+++

अ᳓नुमते᳓ऽन्वमँस्थाः। +++(इति पश्चिमाद् उदीचीनम्)+++

स᳓रस्वते᳓ ऽन्वमँस्थाः। +++(इति उत्तरतः प्राचीनम्)+++

दे᳓व सवितः प्रा᳓सावीः। +++(इति प्रागारम्भं प्रदक्षिणं)+++

2/02/03/18 …{Loading}…

एवं बलीनां देशे देशे समवेतानां सकृत्सकृदन्ते परिषेचनम् १८

2/02/03/19 …{Loading}…

सति सूपसंसृष्टेन कार्याः १९

2/02/03/20 …{Loading}…

अपरेणाग्निं सप्तमाष्टमाभ्यामुदगपवर्गम् २०

2/02/03/21 …{Loading}…

उदधानसंनिधौ नवमेन २१

ध᳓र्माय᳓ स्वा᳓हा । अ᳓धर्मा᳓य᳓ स्वा᳓हा। +++(अपरेणाग्निं सप्तमाष्टमाभ्यामुदगपवर्गम् २०)+++
अद्भ्य᳓स् स्वा᳓हा । +++(उदधानसंनिधौ नवमेन २१)+++

2/02/03/22 …{Loading}…

मध्येऽगारस्य दशमैकादशाभ्यां प्रागपवर्गम् २२

ओषधिवनस्पति᳓भ्यस् स्वा᳓हा। रक्षोदेवजने᳓भ्यस् स्वा᳓हा । +++(मध्येऽगारस्य दशमैकादशाभ्यां प्रागपवर्गम् २२)+++

2/02/03/23 …{Loading}…

उत्तरपूर्वदेशेऽगारस्योत्तरैश्चतुर्भिः २३

+++(वास्तुविद्याप्रसिद्धेभ्यः)+++ गृ᳓ह्याभ्यस् स्वा᳓हा। अवसा᳓नेभ्य᳓स्+++(=सीमाभ्यः)+++ स्वा᳓हा । अवसा᳓नपतिभ्यस् स्वा᳓हा । सर्वभूते᳓भ्यस् स्वा᳓हा । +++(उत्तरपूर्वदेशेऽगारस्योत्तरैश्चतुर्भिः २३)+++

2/02/04/01 …{Loading}…

शय्यादेशे कामलिङ्गेन १

2/02/04/02 …{Loading}…

देहल्यामन्तरिक्षलिङ्गेन २

का᳓मय स्वा᳓हा । +++(शय्यादेशे कामलिङ्गेन)+++
अन्त᳓रिक्षाय स्वा᳓हा । +++(देहल्यामन्तरिक्षलिङ्गेन २)+++

2/02/04/03 …{Loading}…

उत्तरेणापिधान्याम् ३

य᳓द् ए᳓जति᳓+++(=कम्पते)+++ ज᳓गति यच् च चे᳓ष्टति᳓, ना᳓म्नो भागो᳓ ऽयं᳓, ना᳓म्ने स्वा᳓हा। +++(उत्तरेणापिधान्याम् (अर्गले)३)+++

2/02/04/04 …{Loading}…

उत्तरैर्ब्रह्मसदने ४

+++(उत्तरैर्ब्रह्मसदने)+++
पृथिव्यै᳓ स्वा᳓हा। अन्त᳓रिक्षाय स्वा᳓हा। दिवे᳓ स्वा᳓हा ।
सू᳓र्याय स्वा᳓हा । चन्द्र᳓मसे स्वा᳓हा । न᳓क्षत्रेभ्यस् स्वा᳓हा ।
इ᳓न्द्राय स्वा᳓हा । बृ᳓हस्प᳓तये स्वा᳓हा । प्रजा᳓पतये स्वा᳓हा । ब्र᳓ह्मणे स्वा᳓हा।

2/02/04/05 …{Loading}…

दक्षिणतः पितृलिङ्गेन प्राचीनावीत्यवाचीनपाणिः कुर्यात् ५

स्वधा᳓ पितृ᳓भ्यस् स्वा᳓हा। +++( दक्षिणतः पितृलिङ्गेन प्राचीनावीत्य् अवाचीन-पाणिः कुर्यात् ५)+++

2/02/04/06 …{Loading}…

रौद्र उत्तरो यथा देवताभ्यः ६

न᳓मो रुद्रा᳓य पशुप᳓तये स्वा᳓हा। +++(रौद्र उत्तरो यथा देवताभ्यः ६ तयोर् नाना परिषेचनं धर्म-भेदात् ७)+++

2/02/04/07 …{Loading}…

तयोर्नाना परिषेचनं धर्मभेदात् ७

2/02/04/08 …{Loading}…

नक्तमेवोत्तमेन वैहायसम् ८

ये᳓ भूताः᳓ प्रच᳓रन्ति दिवा /न᳓क्तं
ब᳓लिम् इच्छ᳓न्तो वितु᳓दस्य प्रे᳓ष्याः ।
ते᳓भ्यो बलिं᳓ पुष्टिका᳓मो हरामि
म᳓यि पु᳓ष्टिं पु᳓ष्टिपतिर् दधातु स्वा᳓हा॥ +++(नक्तमेवोत्तमेन वैहायसम् ८)+++

2/02/04/10 …{Loading}…

अग्रं च देयम् १०

आतिथ्यम्
2/02/04/11 …{Loading}…

अतिथीनेवाग्रे भोजयेत् ११

2/02/04/12 …{Loading}…

बालान् वृद्धान् रोग-संबन्धान् स्त्रीश् चान्तर्वत्नीः १२

2/04/09/05 …{Loading}…

सर्वान्वैश्वदेवे भागिनः कुर्वीता श्व-चाण्डालेभ्यः ५

2/04/09/06 …{Loading}…

नानर्हद्भ्यो दद्याद् इत्य् एके ६

+++(अतिथिभोजनम् अन्यत्रोक्तम्)+++

विवाहः …{Loading}…

कालः

सर्वऋतवो +++(=मासाः)+++ विवाहस्य शैशिरौ मासौ +++(= माघफाल्गुनौ)+++ परिहाप्योत्तमं च नैदाघम् +++(= आषाढः)+++ १२

+++(अनेन पूर्वपक्षादिनियमाभावः।)+++ सर्वाणि पुण्योक्तानि नक्षत्राणि +++(सर्वापवादत्वात्पुण्याहविधानार्थमिदम् । तथा च रात्र्यपरपक्षयोः विवाहपिरतिषेधः ।)+++१३

इन्वकाभिः +++(=मृगशिरसि)+++ प्रसृज्यन्ते +++(कन्यार्थं प्रेष्यन्ते)+++ ते वराः प्रतिनन्दिताः १६

इन्वकाशब्दो मृगशिरसि ४

०३ ०१ मघाभिर्गावो गृह्यन्ते …{Loading}…

मघाभिर्गावो गृह्यन्ते +++(दानार्थम्)+++१

फल्गुनीभ्यां व्यूह्यते +++(= सेनाया इति केचित्, विवाहविशेषेषु कन्याया इत्यपरे)+++ २

यां कामयेत दुहितरं प्रिया स्यादिति, तां निष्ट्यायां दद्यात् प्रियैव भवति, नैव तु पुनरागच्छतीति ब्राह्मणवेक्षो विधिः ३

कन्या-चयनम्

+++(वरे प्राप्ते)+++
सुप्तां रुन्दन्तीं निष्क्रान्तां
वरणे परिवर्जयेत् ११

दत्तां गुप्तां +++(=अदर्शिता)+++ द्योताम् +++(=पिङ्गाक्षी, बभ्रुकेशी वा, विषमदृष्टिर्वा)+++ ऋषभां +++(=ऋषभस्येव शरीरं गतिः शीलं वा यस्यास्सा)+++ शरभां +++(= शीर्णदीप्तिः, सर्वनीललोम्नी वा, अरूपा वा, केचित्दर्शनीया)+++ विनतां +++(=कुब्जां)+++ विकटां +++(विस्तीर्ण-जङ्घां)+++ मुण्डां मण्डूषिकां +++(=वामनाङ्गा, दग्धाङ्गा वा ।)+++ साङ्कारिकां रातां +++(=रतिशीलां)+++ पालीं +++(=वत्सादीनां पालयित्रीं)+++ मित्रां +++(=बहुमित्रां)+++ स्वनुजां +++(=केचित्वरजन्मसंवत्सर एव पश्चाज्जातेति।)+++ वर्षकारीं +++(=स्वेदशीलामिति केचित्। वराद्वर्षेणाधिका ।)+++ च वर्जयेत् १२

नक्षत्र-नामा नदी-नामा वृक्ष-नामा च गर्हिताः १३

रेफ-लकारोपान्ता +++(=गौरी शालीत्याद्या)+++ वरणे परिवर्जयेत् १४

बन्धुशीललक्षणसम्पन्नामरोगामुपयच्छेत १९

यस्यां मनश्-चक्षुषोर् निबन्धस् तस्याम् ऋद्धिर् नेतरद् आद्रियेतेत्य् एके २१

कन्या-परीक्षा - शक्तिविषये द्रव्याणि प्रतिच्छन्नान्युपनिधाय ब्रूयादुपस्पृशेति १५

नाना बीजानि संसृष्टानि, वेद्याः पांसून्, क्षेत्राल्लोष्टं, शकृच्, छ्मशानलोष्टमिति १६

पूर्वेषामुपस्पर्शने यथालिङ्गमृद्धिः १७

उत्तमं परिचक्षते १८

(वर-चयनम् -) बन्धुशील-लक्षण-सम्पन्नश् श्रुतवान् अरोग इति वरसम्पत् २०

विधिः -

तथा मङ्गलानि १४

+++(“ब्राह्मणान् भोजयित्वाशिषोवाचयित्वे"त्येवमादीनि स्वशास्त्रप्रसिद्धानि । मङ्गलानि स्नातोऽहतवासा गन्धानुलिप्त, स्रग्वी भुक्तवानित्येवमादीनि नापितकर्माङ्कुरार्पणादीनि लोकप्रसिद्धानि ।)+++ आवृतश्च +++(=प्रसिद्धाः)+++ +आस्त्रीभ्यः प्रतीयेरन् १५

कन्यालाभः-

सुहृत्-प्रेषणम्

सुहृदस् समवेतान् मन्त्रवतो ऽवरान् +++(वरः)+++ प्रहिणुयात् १

तानादितो द्वाभ्यामभिमन्त्रयेत २ +++(“कृतप्राणायामोऽवरान् प्रेषयिष्ये” इति सङ्कल्प्य, “प्रसुग्मन्ते"ति द्वाभ्यां वरानभिमन्त्र्य, “यूयममुष्मात्कुलात्मह्यं कन्यां वृणीध्वम्” इति प्रेषयेत् । ततस्ते दुहितृमतो गृहं गत्वा, कन्यां दत्तसगोत्रत्वादिदोषरहितां बन्ध्वादिगुणसम्पन्नां च यत्नतोऽवधार्य, दुहितृमन्तं पित्रीदिकं “गौतमगोत्राय विष्णुशर्मणे वराय भवदीयां कन्यां प्रजासहत्वकर्मभ्यो वृणीमहे"इति ब्रूयुः । ततस्स पित्रादिर् “दास्यामी"ति प्रतिब्रूयात् । ततस्ते प्रत्येत्य, “सिद्धार्ता वय"मिति वरायावेदयेयुः । एतच्च वरप्रेषणाद्यासुरार्षयोरेव, नान्येषु अर्थलोपात् ।)+++

+++(हे सुहृदः)+++

प्रसुग्म᳓न्ता+++(=प्रकर्षेण सुष्ठु गन्तारः)+++ धिय᳓सान᳓स्य+++(=ध्यायमानस्य)+++ सक्ष᳓णि+++(=समाने क्षणे)+++
वरे᳓भिर्+++(=श्रेष्ठैः [पथिभिः])+++ वराँ᳓+++(=वरयितव्यान् [कन्यायाः पित्रादीन्])+++ अभि᳓ षु प्र᳓सीदत+++(=प्रगच्छत)+++ ।
अस्मा᳓कम्+++(=कन्याया मम च, अस्मदो द्वयोश्च इति बहुवचनम्)+++ इ᳓न्द्र उभ᳓यं जुजोषति
य᳓त् +++(यज्ञेषु)+++ सौम्य᳓स्या᳓न्धसो बु᳓बोधति ।

अनृक्षरा᳓+++(=कंटकशर्करादिरहिताः)+++ ऋज᳓वस् सन्तु प᳓न्था
ये᳓भिस् स᳓खायो य᳓न्ति नो वरेय᳓म्+++(=वरणीयं [कन्यायाः पित्रादिकं प्रति])+++ ।
स᳓म् अर्यमा᳓ सं᳓ भ᳓गो नो+++(=आवाम्, अस्मदो द्वयोश्च इति बहुवचनम्)+++ निनीयात्
स᳓ञ् जास्पत्यँ᳓+++(=जायापतिभावः)+++ सुय᳓मम् अस्तु देवाः ।+++(र५)+++

वरपूजा

विवाहे +++(=विवाहस्थाने)+++ गौः ६

गृहेषु +++(=शालायां)+++ गौः ७

तया वरमतिथिवदर्हयेत् ८

योऽस्यापचितस्तमितरया ९

कन्या-प्रतिपादनम्

स्वयं दृष्ट्वा

+++(कन्यां प्रतिपादयति “तुभ्यमिमां प्रजासहत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयामी"ति।)+++

स्वयं दृष्ट्वा +++(दृष्ट्वैव चक्षुषी उपसंहरति)+++ तृतीयां +++(=अभ्रातृघ्नीमित्येताम्)+++ जपेत् ३

अ᳓भ्रातृघ्नीं +++(स्वरः??→)+++व᳓रुणा᳓-
ऽपतिघ्नीं बृहस्पते ।
इ᳓न्द्रा᳓ऽपुत्रघ्नीं लक्ष्म्य᳙न्,
ता᳓म् अस्यै᳓ सवितस् सुव ।+++(र५)+++

अवयवशः समीक्षणम्

चतुर्थ्या +++(=अघोरचक्षुरित्येषा)+++ समीक्षेत ४

अ᳓घोर-चक्षुर् अ᳓पतिघ्न्य् एधि
शिवा᳓ पति᳓भ्यस् सुम᳓नास् सुव᳓र्चाः ।
जीवसू᳓र् देव᳓-कामा स्योना᳓+++(=प्रशस्ता)+++
श᳓न् नो भव द्वि-प᳓दे श᳓ञ्-च᳓तुष्पदे ।+++(र५)+++

भ्रुवोरन्तरे सम्मार्जनम्

अङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्या दर्भं संगृह्योत्तरेण यजुषा +++(=इदमहमित्यनेन)+++ तस्या भ्रुवोरन्तरँ संमृज्य, प्रतीचीनं +++(प्रत्यग्गतम् उपर्युपरि शिरो )+++ निरस्येत् ५

+++(अङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्या दर्भं संगृह्योत्तरेण यजुषा भ्रुवोरन्तरं संमृज्य प्रतीचीनं निरस्येत्।)+++

इद᳓म् अहय्ँ᳓
या᳓ त्व᳓यि पतिघ्न्य् अ᳙लक्ष्मि᳓स्, तां᳓ नि᳓र्दिशामि ।+++(र५)+++

कन्यावियोगकाले बन्धुजनस्य रोदने जपः

प्राप्ते निमित्त +++(=वध्वा स्वबन्धूनां च रोदनं)+++ उत्तरां जपेत् +++(“जीवारुदन्ती”)+++ ६ +++(निमित्तावृत्तौ मन्त्र आवर्तते ।)+++

+++(कन्याया एव रोदन इत्याश्वलायनः । यथाह - जीवां रुदन्तीति रुदत्याम् इति ।)+++

+++(हर्षस्थाने)+++ जीवाँ᳓ रुदन्ति वि᳓+++(नि)+++मयन्ते अद्ध्वरे᳓
दीर्घा᳓म् अ᳓नु +++(भाव)+++प्र᳓सितिं+++(=बन्धं)+++ दीधियुर्+++(=ध्यायन्तु)+++ न᳓रः+++(बहुवचनम्)+++ ।
वामं᳓ पितृ᳓भ्यो य᳓ इदँ᳓ समेरिरे᳓+++(=प्रवर्तयन्ति)+++
म᳓यः+++(=सुखदं)+++ प᳓तिभ्यो, ज᳓नयः+++(=जन्याः [वध्वाः])+++ परिष्व᳓जे ।

स्नापनम्, अहतवस्त्रधारणं, योक्त्रसन्नहनं च ।

स्नपन-जलाऽऽनयनम्

युग्मान् समवेतान् मन्त्रवत उत्तरया +++(=व्युक्षत्क्रूर…)+++ ऽद्भ्यः +++(स्नानार्थजलाहरणार्थं)+++ प्रहिणुयात् ॥

व्यु᳙क्षत्+++(=अपगच्छेत्)+++ +++(यदपां)+++ क्रूर᳓म्,
उ᳓दचन्त्व्+++(=उद्गच्छन्तु)+++ आ᳓प,
आ᳓ऽस्यै᳓ ब्राह्मणा᳓स् स्न᳓पनँ हरन्तु ।
अ᳓-वीर-घ्नीर्+++(!)+++ उ᳓द् अचन्त्व् आ᳓पः ।

वध्वाः शिरसि दर्भेण्वनिधानम्

दर्भेण्वं +++(=दर्भैः परिकल्पितमिण्वं निगलाकृतिं परिमण्डलाकारम् रोमककिरीटम् इव)+++ निधाय -

उत्तरेण यजुषा +++(=अर्यम्णो अग्निं)+++ तस्याश्शिरसि दर्भेण्वं +++(=दर्भैः परिकल्पितमिण्वं निगलाकृतिं परिमण्डलाकारम् रोमककिरीटम् इव)+++ निधाय,

अर्यम्णो᳓ +++(प्रसादात्)+++ अग्निं᳓ प᳓रियन्तु क्षिप्रं᳓
प्र᳓तीक्षन्ताँ श्व᳓श्र्वो देव᳓राश् च ।

तस्मिन्नुत्तरया +++(=खेऽनस)+++ दक्षिणं युगच्छिद्रं प्रतिष्ठाप्य,

+++(तस्मिन्निण्वे दक्षिणं युगच्छिद्रं प्रतिष्ठापयति )+++

खे᳓+++(=छिन्द्रावकाशे)+++ ऽन᳓सः+++(=शकटस्य)+++, खे᳓ र᳓थः+++(थस्य)+++, खे᳓ यु᳓गस्य +++(शोधक्य अपो निस्सार्य प्रसन्न)+++ शचीपते ।
+++(श्वित्रिणीं नद्यां मज्जतीं सोमं दन्तपिष्टम् अर्पयन्तीं)+++
अपाला᳓म् इन्द्र त्रिः᳓ पूर्त्व्य्᳙+++(=पूत्वा)+++ अकरत् सू᳓र्य-वर्चसम् ।+++(र५)+++

छिद्रे सुवर्णमुत्तरया +++(=शं ते हिरण्यम्)+++ ऽन्तर्धाय,

+++(युगच्छिद्रे सुवर्णनिधानम् - )+++
श᳓न् ते +++(छिद्रे निधीयमानं)+++ हि᳓रण्यँ श᳓म् उ सन्त्व् आ᳓पश्
श᳓न् ते मेधी᳓+++(=खलेवाली, खले धान्यपेषणस्थाने वाल्यन्ते वृषा इति - अत्र युगः)+++ भवतु, शय्ँ᳓ युग᳓स्य तृ᳓द्म+++(=छिद्रम्)+++ ।
श᳓न् त आ᳓पश् शत᳓-पवित्रा भवन्त्व्
अ᳓था प᳓त्या तन्वँ᳙ सँ᳓सृजस्व ।। (1)

स्नानम्

उत्तराभिः पञ्चभिस् +++(=हिरण्यवर्णा)+++ स्नापयित्वा,

हिर॑ण्य-वर्णा॒श् शुच॑यः पाव॒काः
प्रच॑क्रमुर् ‌हि॒त्वा ऽव॒द्यम् आपः॑ ।
श॒तं प॒वित्रा॒ वित॑ता॒ ह्य् आ॑सु॒ +++(अप्सु)+++
ताभि॑ष् ट्वा दे॒वस् स॑वि॒ता पु॑नातु ।+++(र५)+++

हि᳓रण्य-वर्णाश् शु᳓चयः पावका᳓
या᳓सु जातः᳓ कश्य᳓पो या᳓स्व् अग्निः᳓ ।
या᳓ अग्निं᳓ ग᳓र्भं दधिरे᳓ सुव᳓र्णास्
ता᳓स् त आ᳓पश् शँ᳓ स्योना᳓ +++(=सुखा)+++ भवन्तु ।+++(५)+++

यासाँ॒ राजा॒ वरु॑णो॒ याति॒ मद्ध्ये॑
सत्यानृ॒ते अ॑व॒पश्य॒ञ् जना॑नाम् ।
या अ॒ग्निं गर्भं॑ दधि॒रे सु॒वर्णा॒स्
तास् त॒ आप॒श् शँ स्यो॒ना भ॑वन्तु ।+++(५)+++

या᳓सां देवा᳓ दिवि᳓ कृण्व᳓न्ति भक्षं᳓
या᳓ अन्त᳓रिक्षे बहुधा᳓ नि᳓विष्टाः।
या᳓ अग्निं᳓ ग᳓र्भं दधिरे᳓ सुव᳓र्णास्
ता᳓ न आ᳓पः शं᳓ स्योना᳓ भवन्तु ॥

शिवे᳓न +++(यजमान!)+++ त्वा च᳓क्षुषा पश्यन्त्व् +++(हे)+++ आपश्!
शिव᳓या तन्वा᳓+उ᳓पस्पृशन्तु त्व᳓चन् ते ।
घृतश्-चु᳓तश्+++(=दुहन्त्यः)+++ शु᳓चयो याः᳓ पावका᳓स्
ता᳓स् त आ᳓पश् शँ᳓ स्योना᳓ भवन्तु ।+++(५)+++

अहतस्य वाससः परिधानम्

उत्तरया +++(=परि त्वा गिर्वणो गिरः)+++ ऽहतेन वाससाच्छाद्य,

प᳓रि त्वा गिर्-वणो+++(=सम्भक्तः)+++
गि᳓र इमा᳓ भवन्तु विश्व᳓तः ।
वृद्धा᳓युम्+++(=वृद्धगम्)+++ अ᳓नु वृ᳓द्धयो,
+++(त्वया)+++ जु᳓ष्टा भवन्तु जु᳓ष्टयः ।+++(र४)+++

योक्त्रबन्धनम्

उत्तरया +++(=आशासाना सौमनसम्)+++ योक्त्रेण सन्नह्यति ८

आशा᳓साना सौमनसं᳓
प्रजां᳓ सौ᳓भाग्यं तनूम्।
अग्ने᳓र् अ᳓नुव्रता भूत्वा᳓ +++(तिष्ठति/ तिष्ठामि)+++,
+++(तां)+++ सं᳓ नह्ये सुकृता᳓य क᳓म् +++(=सुखम् [यथा])+++।

अग्निसाधनम्

होमः

अग्निम् प्रति नयनम्

अथैनामुत्तरया +++(=पूषात्वेत)+++दक्षिणे हस्ते गृहीत्वाग्निमभ्यानीयापरेणाग्निमुदगग्रं कटमास्तीर्य तस्मिन्नुपविशत+++(ः)+++। उत्तरो वरः ॥

पूषा᳓ त्वा᳓+इतो᳓ नयतु ह᳓स्त-गृ᳓ह्या
ऽश्वि᳓नौ त्वा प्र᳓वहताँ र᳓थेन ।
+++(मदीयान्)+++ गृहा᳓न् गच्छ गृह᳓पत्नी
य᳓था᳓ ऽसो+++(=स्या)+++ वशि᳓नी त्वं᳓ विद᳓थम्+++(=यज्ञं)+++ आ᳓वदासि+++(=आवद)+++ ।। (2)

आज्यभागान्ते उत्तराभ्यामभिमन्त्रणम्

अग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते +++(उत्थाय)+++ ऽथैनाम् +++(तृतीयस्यानुवाकस्य)+++ आदितो द्वाभ्याम् +++(=सोमः प्रथम)+++ अभिमन्त्रयेत ॥

सो᳓मः प्रथमो᳓ विविदे +++(लेभे)+++
गन्धर्वो᳓ विविद उ᳓त्तरः ।
तृती᳓यो अग्नि᳓ष् टे प᳓तिस्
तुरी᳓यस्ते मनुष्यजाः᳓ ।+++(र५)+++

+++(स्त्रीमनस् तादृशम् - आदाव् अन्नं, ततः कामकलाः, ततो हि धर्मः, ततः पतिः।)+++

सो᳓मो ऽददद् गन्धर्वा᳓य
गन्धर्वो᳓ ऽददद् अग्न᳓ये
रयिं᳓ च पुत्रां᳓श् च अदाद्
अग्नि᳓र् म᳓ह्यम् अ᳓थो इमा᳓म्

पाणिग्रहणम्

पाणिग्रहणम्

अथास्यै +++(=अस्याः)+++ दक्षिणेन नीचा +++(=न्यग्भूतेन)+++ हस्तेन दक्षिणमुत्तानं हस्तं गृह्णीयात्।

(अनेन नित्यविधिना “सो ऽभीवाङ्गुष्ठम्? इत्येतावन्मात्रस्य व्यवहितस्यापि सम्बन्धः । इतरथा स इति न ब्रूयात् । अभीवाङ्गुष्ठम् = उपर्यङ्गुष्ठमेव गृह्णीयात्।)

यदि कामयेत स्त्रीरेव जनयेयमित्यङ्गुलीरेव गृह्णीयात् ॥

यदि कामयेत पुंस एव जनयेयमित्यङ्गुष्ठमेव सोऽभीवाङ्गुष्ठमभीव लोमानि +++(=यथा वरस्याङ्गुष्ठलोमानि सर्वाण्येवोपरि भवन्ति तथा)+++ गृह्णाति ॥

गृभ्णामि त इत्येताभिश्चतसृभिः ॥

गृभ्णा᳓+++(ह्णा)+++मि ते सुप्रजास्त्वा᳓य ह᳓स्तं
म᳓या प᳓त्या जर᳓दष्टिर् य᳓था᳓ ऽसः ।
भ᳓गो अर्यमा᳓ सविता᳓ पु᳓रन्धिर् +++(=बहुप्रज्ञा बहुकर्मा वा)+++
म᳓ह्यन् त्वा ऽदुर् गा᳓र्हपत्याय+++(=गार्हस्थ्याय)+++ देवाः ।+++(र५)+++

ते᳓ +++(भगादयः)+++ ह पू᳓र्वे ज᳓नासो
य᳓त्र +++(गार्हस्थ्ये)+++ पूर्व-व᳓हो+++(=पूर्वविवाहकृतः)+++ हिताः᳓ ।
मूर्द्धन्वा᳓न्+++(=प्राधान्यवान् [अग्निः])+++ य᳓त्र सौभ्रवः᳓ +++(=सुभ्रुवा अदितेः पुत्रः)+++
पू᳓र्वो देवे᳓भ्य आ᳓ऽतपत् ।

स᳓रस्वति प्रे᳓द᳓म् अव
सु᳓भगे वा᳓जिनी+++(=अन्नक्रिया/स्तुति)+++वति ।
तां᳓ त्वा वि᳓श्वस्य भूत᳓स्य
प्र-गा᳓यामस्य् +++(“इदन्तो मसि”)+++ अग्रतः᳓ ।

य᳓ ए᳓ति प्रदि᳓शस् स᳓र्वा
दि᳓शो᳓ऽनु प᳓वमानः ।
हि᳓रण्य-हस्त ऐरम्म᳓स्+++(=अग्निः)+++
+++(इरा अन्नं तां मिमीते करोतीतीरंमः अग्निः)+++
स᳓ त्वा म᳓न्मनसं+++(!)+++ कृणोतु ।

सप्तपदीगमनम्

अथैनामुत्तेरणाग्निं - दक्षिणेन पदा प्राचीमुदीचीं वा दिशमभि प्रक्रमयत्य् “एकमिष” इति ॥

ए᳓कम् - इषे᳓+++(=अन्नाय)+++ वि᳓ष्णुस् त्वा᳓ ऽन्वेतु ।+++(५)+++

द्वे᳓ - ऊर्जे᳓+++(=बलाय)+++ वि᳓ष्णुस् त्वा᳓ ऽन्वेतु ।

त्री᳓णि - व्रता᳓य वि᳓ष्णुस् त्वा᳓ ऽन्वेतु ।

चत्वा᳓रि - मा᳓यो+++(=सुख)+++भवाय वि᳓ष्णुस् त्वा᳓ ऽन्वेतु ।

प᳓ञ्च - पशु᳓भ्यो वि᳓ष्णुस् त्वा᳓ ऽन्वेतु ।

ष᳓ड् - राय᳓स्-पो᳓षाय वि᳓ष्णुस् त्वा᳓ ऽन्वेतु ।

सप्त᳓ - +++(यज्ञेषु)+++ सप्त᳓भ्यो हो᳓त्राभ्यो वि᳓ष्णुस् त्वा᳓ ऽन्वेतु ।

+++(होता प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टाच्छावाक आग्नीध्र इत्येतास्सप्त होत्राः)+++
स᳓खायस् सप्त᳓पदा अभूम ।
सख्य᳓न्ते गमेयम् ।

+++(नायम् भागः २००३-तमे पुस्तके ऽस्ति। अध्येतव्यम्??)+++

सखेति सप्तमे पदे जपति ॥

स᳓खा +++(हे)+++ सप्त᳓पदा भव।
स᳓खायौ सप्त᳓पदा बभूव+++(=बभूविव)+++।

सख्य᳓न् ते गमेयम्।
सख्या᳓त् ते मा᳓ योषम्+++(=पृथकृतो मा भूवं)+++।
सख्या᳓न् मे मा᳓ योष्ठाः।

स᳓म् अयाव, स᳓ङ्कल्पावहै,
सं᳓ प्रियौ रोचिष्णू᳓+++(=दीप्यमानौ)+++
सुमनस्य᳓मानौ+++(=सुमनायमानौ)+++ ।

इ᳓षम् ऊ᳓र्जम् अभि᳓ संव᳓सानौ
स᳓न् नौ म᳓नाँसि सं᳓ व्रता᳓
स᳓म् उ चित्ता᳓न्य् आ᳓करम् ।

+++(साम= आ+अमः।)+++
सा᳓ +++(ऋक्)+++ त्व᳓म् अस्य्
अ᳓मू+++(→अमः=साम)+++ ऽह᳓म्,
अ᳓मूऽह᳓म् अस्मि। +++(५)+++
+++(बह्व्-ऋचानां तु अमोऽहम् इति एव पाठः ।)+++

सा᳓ त्वं᳓ द्यौ᳓र्, अहं᳓ पृथिवी᳓।
त्वँ᳓ रे᳓तो, ऽहँ᳓ रेतोभृ᳓त्।
त्वं᳓ म᳓नो ऽह᳓म् अस्मि वा᳓क्।
त्वँ᳓ सा᳓माह᳓मस्म्य् ऋ᳙क्।

त्वँ᳓+++(त्वँ)+++ सा᳓ मा᳓म् अ᳓नुव्रता भव।
पुँसे᳓ पुत्रा᳓य वे᳓त्तवै+++(=लाभाय)+++,
श्रियै᳓ पुत्रा᳓य वे᳓त्तवा,
ए᳓हि सूनृते+++(=प्रियवाग्वति)+++ ।। (3)

प्रधानहोमः

प्राग्घोमात् प्रदक्षिणमग्निं कृत्वा, यथास्थानम् उपविश्यान्वारब्धायाम् उत्तरा +++(१६)+++ आहुतीर् जुहोति - “सोमाय जनिविदे स्वाहे"त्येतैः प्रतिमन्त्रम् ॥

षोडश प्रधानाहुतिमन्त्राः

सो᳓माय जनि+++(=जाया)+++वि᳓दे स्वा᳓हा ।

गन्धर्वा᳓य जनि-वि᳓दे स्वा᳓हा ।

अग्न᳓ये जनिवि᳓दे स्वा᳓हा ।

कन्यला᳓+++(=कन्यैव, लशब्द उपजनः)+++ पितृ᳓भ्यो यती᳓+++(=गच्छन्ती)+++
पतिलोक᳓म्
अ᳓व+++(उपसर्गः)+++ +++(कन्या)+++दीक्षा᳓म् अदास्थ+++(=अवक्षपितवती त्यक्तवती ←दीङ् क्षये)+++ स्वा᳓हा ।

प्रे᳓तो᳓ मुञ्चा᳓ति, +++(←चादिलोपे विभाषा)+++ ना᳓ऽमु᳓तस्+++(=पतिलोकात्)+++
सुबद्धा᳓म् अमु᳓तस् करत्+++(=कुरु)+++ ।
य᳓थेय᳓म् इन्द्र मीढ्वस्+++(=वर्षक इन्द्र)+++
सुपुत्रा᳓ सुभ᳓गा᳓ ऽसति+++(=स्यात्)+++ ।+++(र५)+++

इमा᳓न् त्व᳓म् इन्द्र मीढ्वस्+++(=वर्षक इन्द्र)+++
सुपुत्राँ᳓ सुभ᳓गां कुरु ।
द᳓शाऽस्यां पुत्रा᳓न् आ᳓ धेहि
प᳓तिम् एकादशं᳓ कृधि ।+++(५)+++

अग्नि᳓र् ऐतु प्रथमो᳓ देव᳓तानाँ
सो᳙ऽस्यै प्रजां᳓ मुञ्चतु मृत्यु-पाशा᳓त् ।
त᳓द् अयँ᳓ रा᳓जा व᳓रुणो᳓ ऽनुमन्यतां
य᳓थेयँ᳓ स्त्री᳓ पौ᳓त्रम् अघ᳓न्+++(=पापजं व्यसनम्)+++ न᳓ रो᳓दात् ।+++(र५)+++

इमा᳓म् अग्नि᳓स् त्रायतां गा᳓र्हपत्यः
प्रजा᳓म् अस्यै नयतु दीर्घ᳓म् आ᳓युः ।
अ᳓शून्योपस्था+++(!)+++, जी᳓वताम् अस्तु माता᳓
पौ᳓त्रम् आनन्द᳓म् अभि᳓ प्र᳓बुद्ध्यताम् इय᳓म् ।+++(५)+++

मा᳓ ते गृहे᳓ निशि᳓ +++(रोदन)+++घो᳓ष उ᳓त्थाद्
अन्य᳓त्र त्व᳓द्+++(=त्वत्तः)+++ रुदत्य᳙स् सव्ँ᳓ विशन्तु ।
मा᳓ त्वं᳓ विकेश्य् उ᳓र आ᳓ व᳓धिष्ठा+++(=आताडयेः)+++ जीव᳓पत्नी
पति-लोके᳓ वि᳓राज, प᳓श्यन्ती प्रजाँ᳓ सुमनस्य᳓मानाम् ।+++(५)+++

द्यौ᳓स् ते पृष्ठँ᳓ रक्षतु, वायु᳓र् ऊरू᳓,
अश्वि᳓नौ च स्त᳓नन्, +++(स्तनं)+++ ध᳓यन्तँ+++(=चूसन्तम्)+++ सविता᳓ऽभि᳓ रक्षतु ।+++(५)+++
आ᳓ वा᳓ससः परिधा᳓नाद् +++(प᳓रि त्वा गिर्-वणो इत्यादिना)+++ बृ᳓हस्प᳓तिर्,
वि᳓श्वे देवा᳓ अभि᳓रक्षन्तु पश्चा᳓त् ।

अप्रजस्तां᳓ पौत्र-मृत्युं᳓
पाप्मा᳓नम् उत᳓ वा ऽघ᳓म् ।
शीर्ष्ण᳓स् स्र᳓जम् इवोन्मु᳓च्य
द्विष᳓द्भ्यः प्र᳓तिमुञ्चामि पा᳓शम् । +++(५)+++

इमं᳓ मे वरुण श्रुधी +++(=श्रुणु)+++
ह᳓वम्+++(=आह्वानम्)+++ अद्या᳓ च मृळय +++(=सुखय)+++।
त्वा᳓म् अवस्यु᳓र् आ᳓ चके +++(=अवदन्)+++॥

त᳓त् त्वा यामि ब्र᳓ह्मणा व᳓न्दमानस्
त᳓द् आ᳓ शास्ते य᳓जमानो हवि᳓र्भिः ।
अ᳓हेळमानो +++(=अक्रुध्यन्)+++ वरुणेह᳓ बोध्य् उ᳓रुशंस
मा᳓ न आ᳓युः प्र᳓ मोषीः ॥

१४ त्वन्नो अग्ने …{Loading}…

त्व᳓न् नो अग्ने व᳓रुणस्य विद्वा᳓न्
देव᳓स्य हे᳓डो᳓+++(=क्रोधो )+++ ऽव यासिसीष्ठाः+++(=यक्षीष्ठाः)+++ ।
य᳓जिष्ठो +++(हविर्)+++व᳓ह्नितमश् शो᳓शुचानो+++(=देदीप्यमानः)+++
वि᳓श्वा द्वे᳓षाँसि प्र᳓ मुमुग्ध्य् अस्म᳓त् ।

+++(अग्नीवरुणाभ्याम् इदं न मम)+++

स᳓ त्व᳓न् नो अग्ने ऽवमो᳓+++(=मूलभूतो)+++ भव+ऊती᳓+++(त्या)+++
+++(“अग्निरवमो देवतानां विष्णुः परमः” इति ब्राह्मणम्)+++
ने᳓दिष्ठो+++(=अन्तिकतमो)+++ अस्या᳓ उष᳓सो व्यु᳙ष्टौ+++(=व्युष्टायाम्)+++ ।
अ᳓व यक्ष्व नो व᳓रुणँ, र᳓राणो
वीहि᳓+++(=खाद)+++ मृडीकँ᳓+++(=सुखयितारं [हविः])+++ सुह᳓वो न एधि ।

+++(अग्नीवरुणाभ्याम् इदं न मम)+++

त्व᳓म् अग्ने अया᳓+++(=एतव्यः/ प्रत्येता)+++ ऽस्य्
अया᳓ स᳓न् म᳓नसा हितः᳓ ।
अया᳓ स᳓न् हव्य᳓म् ऊहिषे
ऽया᳓ नो धेहि भेषज᳓म् ॥ (4)

अश्मारोहणम्, लाजहोमाः

अश्मानमास्थापयति

अथैनाम् उत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदा ऽश्मानम् आस्थापयत्य् आतिष्ठेति ॥

आ᳓तिष्ठेम᳓म् अ᳓श्मानम्
अ᳓श्मेव त्वँ᳓ स्थिरा᳓+++(रो पुंसि)+++ भव ।
अभि᳓तिष्ठ पृतन्यत᳓स्+++(=पृतनाकामान्)+++
स᳓हस्व पृतनायतः᳓+++(=पृतनाकामान्)+++ ।+++(र५)+++

लाजहोमः

अथास्या अञ्जलावुपस्तीर्य, द्विर् लाजानोप्याभिघारयति।

+++(वर एव तस्याः पाणिना)+++ जुहोति “इयं नारी"ति ॥

इय᳓न् नार्य् उ᳓पब्रूते
कु᳓ल्पान्य् +++(=लाजान्)+++ आवपन्तिका᳓+++(=आवपन्ती)+++ ।
दीर्घायु᳓र् अस्तु मे प᳓तिर्
जी᳓वातु+++(=जीव्यात्)+++ शर᳓दश् शत᳓म् ।+++(र५)+++

प्रदक्षिणमन्त्राः

उत्तराभिस्तसृभिः +++(=तुभ्यमाग्रे पर्यवहन्नित्यादिभिः)+++ प्रदक्षिणमग्निं कृत्वा ऽऽश्मानमास्थापयति यथा पुरस्तात् ॥ +++(यथा पुरस्तात्)+++

+++(सूर्या नाम सवितुर्दुहिता विवाहस्य अधिष्ठात्री देवता - सूर्यासूक्ते दृश्या।)+++

तु᳓भ्यम् +++(अग्नये)+++ अ᳓ग्रे +++(गन्धर्वाः)+++ प᳓र्यवहन्त्
सूर्यां᳓ वहतु᳓ना सह᳓ ।
पु᳓नः प᳓तिभ्यो जायां᳓ दा᳓+++(ः)+++
अग्ने प्रज᳓या सह᳓ ।+++(र५)+++

पु᳓नः प᳓त्नीम् अग्नि᳓र् अदाद्
आ᳓युषा सह᳓ व᳓र्चसा ।
दीर्घायु᳓र् अस्या यः᳓ प᳓तिस्
स᳓ एतु शर᳓दश् शत᳓म् ॥+++(र५)+++

वि᳓श्वा उत᳓ त्व᳓या वयं᳓
धा᳓रा उदन्या᳙+++(=उदक-सम्बन्धिनीः)+++ इव ।
अ᳓तिगाहेमहि द्वि᳓षः ।+++(५)+++

अश्मानमास्थापयति

अथैनाम् उत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदा ऽश्मानम् आस्थापयत्य् आतिष्ठेति ॥

आ᳓तिष्ठेम᳓म् अ᳓श्मानम्
अ᳓श्मेव त्वँ᳓ स्थिरा᳓+++(रो पुंसि)+++ भव ।
अभि᳓तिष्ठ पृतन्यत᳓स्+++(=पृतनाकामान्)+++
स᳓हस्व पृतनायतः᳓+++(=पृतनाकामान्)+++ ।+++(र५)+++

द्वितीयो लाजहोमः

होमश्चोत्तरया +++(=अर्यमणं नु देवम्)+++ ॥

अर्यम᳓णन् नु᳓+++(=क्षिप्रं)+++ देवं᳓
कन्या᳙+++(ः)+++ अग्नि᳓म् +++(च)+++ अयक्षत +++(पतिलाभाय, तथेयम् अपि)+++।
स᳓ इमां᳓ देवो᳓ अध्वरः᳓+++(=अहिंसितः)+++
प्रे᳓तो᳓ +++(पितृकुलान्)+++ मुञ्चा᳓ति, ना᳓ऽमु᳓तस्+++(=पतिलोकात्)+++
सुबद्धा᳓म् अमु᳓तस् करत्+++(=कुरु)+++ ।+++(५)+++

पुनः परिक्रमणम् ॥

+++(अश्मन)+++ आस्थापनम् ॥

+++(सूर्या नाम सवितुर्दुहिता विवाहस्य अधिष्ठात्री देवता - सूर्यासूक्ते दृश्या।)+++

तु᳓भ्यम् +++(अग्नये)+++ अ᳓ग्रे +++(गन्धर्वाः)+++ प᳓र्यवहन्त्
सूर्यां᳓ वहतु᳓ना सह᳓ ।
पु᳓नः प᳓तिभ्यो जायां᳓ दा᳓+++(ः)+++
अग्ने प्रज᳓या सह᳓ ।+++(र५)+++

पु᳓नः प᳓त्नीम् अग्नि᳓र् अदाद्
आ᳓युषा सह᳓ व᳓र्चसा ।
दीर्घायु᳓र् अस्या यः᳓ प᳓तिस्
स᳓ एतु शर᳓दश् शत᳓म् ॥+++(र५)+++

वि᳓श्वा उत᳓ त्व᳓या वयं᳓
धा᳓रा उदन्या᳙+++(=उदक-सम्बन्धिनीः)+++ इव ।
अ᳓तिगाहेमहि द्वि᳓षः ।+++(५)+++

आ᳓तिष्ठेम᳓म् अ᳓श्मानम्
अ᳓श्मेव त्वँ᳓ स्थिरा᳓+++(रो पुंसि)+++ भव ।
अभि᳓तिष्ठ पृतन्यत᳓स्+++(=पृतनाकामान्)+++
स᳓हस्व पृतनायतः᳓+++(=पृतनाकामान्)+++ ।+++(र५)+++

अश्मानमास्थापयति

अथैनाम् उत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदा ऽश्मानम् आस्थापयत्य् आतिष्ठेति ॥

आ᳓तिष्ठेम᳓म् अ᳓श्मानम्
अ᳓श्मेव त्वँ᳓ स्थिरा᳓+++(रो पुंसि)+++ भव ।
अभि᳓तिष्ठ पृतन्यत᳓स्+++(=पृतनाकामान्)+++
स᳓हस्व पृतनायतः᳓+++(=पृतनाकामान्)+++ ।+++(र५)+++

तृतीयो लाजहोमः

होमश्चोत्तरया +++(=त्वमर्यमा भवसि)+++॥

त्व᳓म् अर्यमा᳓ भवसि य᳓त् कनी᳓+++(न्या)+++नान्
ना᳓म स्वधा᳓+++(=अन्न)+++वत् स्व᳙र्यं+++(र्ग्यं)+++ बिभ᳓र्षि ।
अञ्ज᳓न्ति+++(=सिञ्चन्ति)+++ वृक्षँ᳓ सु᳓धितन्+++(=सुष्ठु निहितं)+++ न᳓ गो᳓भिर्+++(=गोविकारैराज्यादिभिः)+++
य᳓द्द᳓म्पती स᳓+++(मान)+++मनसा+++(सौ)+++ कृणो᳓षि ।

पुनः परिक्रमणम् ॥

जयादि प्रतिपद्यते ॥

प्रदक्षिणमन्त्राः

उत्तराभिस्तसृभिः +++(=तुभ्यमाग्रे पर्यवहन्नित्यादिभिः)+++ प्रदक्षिणमग्निं कृत्वा ऽऽश्मानमास्थापयति यथा पुरस्तात् ॥ +++(यथा पुरस्तात्)+++

+++(सूर्या नाम सवितुर्दुहिता विवाहस्य अधिष्ठात्री देवता - सूर्यासूक्ते दृश्या।)+++

तु᳓भ्यम् +++(अग्नये)+++ अ᳓ग्रे +++(गन्धर्वाः)+++ प᳓र्यवहन्त्
सूर्यां᳓ वहतु᳓ना सह᳓ ।
पु᳓नः प᳓तिभ्यो जायां᳓ दा᳓+++(ः)+++
अग्ने प्रज᳓या सह᳓ ।+++(र५)+++

पु᳓नः प᳓त्नीम् अग्नि᳓र् अदाद्
आ᳓युषा सह᳓ व᳓र्चसा ।
दीर्घायु᳓र् अस्या यः᳓ प᳓तिस्
स᳓ एतु शर᳓दश् शत᳓म् ॥+++(र५)+++

वि᳓श्वा उत᳓ त्व᳓या वयं᳓
धा᳓रा उदन्या᳙+++(=उदक-सम्बन्धिनीः)+++ इव ।
अ᳓तिगाहेमहि द्वि᳓षः ।+++(५)+++

अश्मानमास्थापयति

अथैनाम् उत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदा ऽश्मानम् आस्थापयत्य् आतिष्ठेति ॥

आ᳓तिष्ठेम᳓म् अ᳓श्मानम्
अ᳓श्मेव त्वँ᳓ स्थिरा᳓+++(रो पुंसि)+++ भव ।
अभि᳓तिष्ठ पृतन्यत᳓स्+++(=पृतनाकामान्)+++
स᳓हस्व पृतनायतः᳓+++(=पृतनाकामान्)+++ ।+++(र५)+++

वैवाहिकाग्नेर्नित्यधारणम् ।

+++(उखायाम् = पात्र-विशेषे)+++ समोप्यैतम् अग्निम् अनु-हरन्ति +++(- न पुरस्तात्)+++ ॥

योक्त्रविमोकः, वध्वाः स्वगृहं प्रति नयनम् ।

योक्त्त्रं विमुञ्चति

+++(=प्र त्वा मुञ्चामीति)+++ योक्त्रं विमुच्य, तां ततः प्र वा वाहयेत् +++(=रथादिभिर्नयनं)+++, प्र वा हारयेत् +++(=मनुष्यवाह्येन शिबिकादिना नयनम्)+++ ॥

प्र᳓ त्वा मुञ्चामि व᳓रुणस्य पा᳓शाद् +++(योक्त्र-विमोकेन)+++
ये᳓न त्वा᳓ ऽबद्ध्नात् सविता᳓ सुके᳓तः+++(=सुप्रज्ञानो)+++ ।
धातु᳓श् च यो᳓नौ सुकृत᳓स्य लोके᳓
+++(सुकृतस्य लोको हि धातुर् योनिर् दम्पत्योः कृते।)+++
स्योन᳓न्+++(=सुखं)+++ ते सह᳓ प᳓त्या करोमि ।+++(र४)+++

इमं᳓ वि᳓ष्यामि+++(=विस्रंसयामि)+++ व᳓रुणस्य पा᳓शं
य᳓म् अ᳓बद्ध्नीत सविता᳓ सुशे᳓वः+++(=सुसुखः)+++ ।
धातु᳓श्च यो᳓नौ सुकृत᳓स्य लोके᳓
+++(सुकृतस्य लोको हि धातुर् योनिर् दम्पत्योः कृते।)+++
ऽरिष्टां+++(=अविनाशिनीम्)+++ त्वा सह᳓ प᳓त्या करोमि ।

अनुगतस्यौपासनाग्नेस् समाधानमन्त्रः

अनुगते ऽपि वोत्तरया +++(=अयाश्चाग्ने)+++ जुहुयान् नोपवसेत् +++(- प्रायश्चित्तं त्वत्राप्य् अस्त्य् एव)+++॥

अया᳓श्+++(=एतुम् योग्यः, गमनशीलो वा)+++ चाग्ने᳓ ऽस्य् अनभिशस्ती᳓श्च+++(=अनवद्यः)+++
सत्य᳓म् इ᳓त् त्व᳓म्+++(←स्वरः शोधितः)+++ अया᳓ असि ।
अ᳓यसा+++(←अय् + असुँन्)+++ म᳓नसा धृतो᳓
अय᳓सा+++(← इण् + असुँन्)+++ हव्य᳓म् ऊहिषे+++(=वहस्व)+++
अया᳓ नो धेहि भेषज᳓म् ।।+++(५)+++

प्रयाणकाले रथस्योत्तम्भनी

युग्ययोः योजनप्रकारः

उत्तरा +++(=सत्येनोत्तभितेत्येषा )+++ रथस्योत्तम्भनी ॥

सत्ये᳓नो᳓त्तभिता भू᳓मिस्
सू᳓र्येणो᳓त्तभिता द्यौः᳓ ।
ऋते᳓नाऽऽदित्या᳓स् ति᳓ष्ठन्ति
दिवि᳓ सो᳓मो अ᳓धि श्रितः᳓ ।+++(५)+++

वाहाव् उत्तराभ्यां युनक्ति

वाहावुत्तराभ्यां +++(=युञ्जन्ति ब्रध्नं)+++ युनक्ति दक्षिणमग्रे ॥

युञ्ज᳓न्ति ब्रद्ध्न᳓म्+++(=महान्तम्)+++ अरुष᳓ञ्+++(=गन्तारं)+++
च᳓रन्तम् प᳓रि तस्थु᳓षः ।
+++(यावद्)+++ रो᳓चन्ते रोचना᳓ दिवि᳓ ।+++(र५)+++

+++(रथादि)+++यो᳓गेयोगे तव᳓स्+++(=गति[वत्])+++तरव्ँ
वा᳓जेवाजे हवामहे ।
+++(वयं स्तोतृत्वेन)+++ स᳓खाय+++(ः)+++ इ᳓न्द्रम् ऊत᳓ये ।+++(५)+++

आरोहन्तीम् उत्तराभिर् अभिमन्त्रयते

आरोहतीमुत्तराभिरभिमन्त्रयते +++(=“सुकिंशुकमि"त्येवमादिभिः)+++ ॥

सु॒किँ॒शु॒क+++(पुष्प)+++ँ, +++(निर्माणेन)+++ श॑ल्म॒लिं, वि॒श्वरू॑पँ॒,
हिर॑ण्य-वर्णँ, सु॒वृतँ॑, सुच॒क्रम् +++(रथम्)+++। आरो॑ह वध्व् अ॒मृत॑स्य लो॒कँ +++(तत्सङ्केतत्वेन)+++
स्यो॒नं+++(=सुखं)+++ पत्ये॑ वह॒तुं+++(=स्त्रीधनं)+++ कृ॑णुष्व ।+++(४)+++

उ᳓दुत्तर᳓म् आरो᳓हन्ती
व्यस्य᳓न्ती पृतन्यतः᳓+++(=योद्धुकामान्)+++ ।
मूर्धा᳓नं प᳓त्युर् आ᳓ रोह
प्रज᳓या च विरा᳓ड् भव ।+++(५)+++

सम्रा᳓ज्ञी श्व᳓शुरे भव
सम्रा᳓ज्ञी श्वश्रुवां᳓ भव ।
न᳓नान्दरि सम्रा᳓ज्ञी भव
सम्रा᳓ज्ञी अ᳓धि देवृ᳓षु ।+++(५)+++

स्नुषा᳓णाँ श्व᳓शुराणां
प्रजा᳓याश् च ध᳓नस्य च ।
प᳓तीनाञ् च देवॄणा᳓ञ् च
सजाता᳓नां विरा᳓ड् भव ।+++(५)+++

सूत्रे वर्त्मनोर् व्यवस्तृणाति

+++(द्वे)+++ सूत्रे वर्त्मनोर् +++(=चक्रयोर्)+++ व्यवस्तृणात्त्य् +++(=तिर्यक्स्तृणाति)+++ उत्तरया +++(= नीललोहित इत्येतया)+++ नीलं दक्षिणस्यां लोहितमुत्तरस्याम् ॥

नीललोहिते᳓ +++(सूत्रे)+++ भवतः
+++(एकतरेण?)+++ +++(कु)+++कृत्या᳓ सक्ति᳓र् +++(दूरं)+++ व्यज्यते ।
ए᳓धन्तेऽस्या ज्ञात᳓यः
+++(एकतरेण?)+++ प᳓तिर् बन्धे᳓षु बध्यते ।

ते ते उत्तराभिर् +++(= ये वध्वश्चन्द्रमित्येताभिः)+++ अभियाति +++(= उपरि गच्छति)+++ ॥


+++(ते सूत्रे उत्तराभिरभियाति)+++

ये᳓ वद्ध्व᳓श् चन्द्रं᳓+++(=आह्लादकं)+++ वहतुं᳓+++(=स्त्रीधनं)+++
य᳓क्ष्मा य᳓न्ति ज᳓नाँ अ᳓नु ।
पु᳓नस् ता᳓न् यज्ञि᳓या देवा᳓
न᳓यन्तु य᳓त आ᳓गताः ।+++(र४)+++

मा᳓ विदन् परिपन्थि᳓नो
य᳓ आसी᳓दन्ति द᳓म्पती ।
सुगे᳓भिर् दुर्ग᳓म् +++(तौ)+++ अ᳓तीताम्
अ᳓प द्रा+++(द्रव)+++न्त्व् अ᳓रातयः ।

सुगं᳓ प᳓न्थानम् आ᳓रुक्ष+++(ह)+++म्
अ᳓रिष्टँ स्वस्ति-वा᳓हनम् ।
य᳓स्मिन् वीरो᳓ न᳓ रि᳓ष्यत्य्,
अन्ये᳓षां विन्द᳓ते व᳓सु ॥ (6)

विशेष-स्थानातिक्रमणम्

तीर्थ-स्थाणु+++(=गवां कण्डूयनार्थ निखातः स्तम्भः)+++-चतुष्पथव्यतिक्रमे चोत्तरां +++(=ता मन्दसाना)+++ जपेत् ॥

तीर्थादिव्यतिक्रमे जपः

ता᳓+++(=तौ)+++ मन्दसाना᳓+++(=स्तूयमानौ)+++ म᳓नुषो दुरोण᳓+++(=गृहे)+++ आ᳓
धत्तँ᳓ रयिं᳓ दश᳓-वीरं वचस्य᳓वे+++(=वचनवते)+++ ।
कृतं᳓+++(=कुरुतं)+++ तीर्थँ᳓ सु-प्रपाणँ᳓ शुभस्-पती +++(अश्विनौ)+++,
स्थाणुं᳓ पथेष्ठा᳓म् अ᳓प दुर्मतिँ᳓ हतम् ।

+++(नावमुत्तरयानुमन्त्रयते)+++

नावम् उत्तरयानुमन्त्रयते +++(=अयं नो मह्याः पारं स्वस्ति)+++ ॥

अय᳓न् नो मह्याः᳓+++(=महत्याः [नद्याः])+++ पारँ᳓
स्वस्ति᳓ नेषद् व᳓नस्प᳓तिः ।
सी᳓रा+++(=नदि!)+++ नस् सुत᳓रा भव
दीर्घायुत्वा᳓य व᳓र्चसे ।

न च नाव्यांस् +++(=तरयितॄन्)+++ तरती वधूः पश्येत् ॥

तीर्त्वोत्तरां +++(=अस्य पारः)+++ जपेत् ॥

+++(तीर्त्वा जपः)+++
अस्य +++(नद्यादेः)+++ पारे᳓ +++(तीरे)+++ निरृत᳓स्य+++(=निस्तरितस्य)+++
जीवा᳓ ज्यो᳓तिर् अशीमहि ।
मह्या᳓+++(=महत्यै)+++ इन्द्र+++(स्)+++ स्वस्त᳓ये +++(ऽस्तु)+++।

श्मशानादिव्यतिक्रमे होमः

श्मशानाधिव्यातिक्रमे भाण्डे रथे वा रिष्टे ऽग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते ऽन्वारब्धायाम् उत्तरा आहुतीर् +++(= “यदृतेचिद्” इत्याद्यास्सप्त)+++ हुत्वा जयादि प्रतिपद्यते, परिषेचनान्तं करोति ॥

य᳓द् ऋते᳓-चिद् अभिश्रि᳓+++(श्लि)+++षः
पुरा᳓ जर्तृ᳓+++(तु)+++भ्य आतृ᳓दः+++(=दृढीकुर्वन्ति)+++ ।
स᳓न्धाता सन्धिं᳓ मघ᳓वा पुरोव᳓सुर्+++(=बहुधनः)+++,
नि᳓ष्+++(=संस्)+++कर्ता वि᳓हृ+++(ह्रु)+++तं+++(=विनष्टं)+++ पु᳓नः । +++(स्वा᳓हा!)+++

इ᳓डाम्+++(=अन्नम्)+++ अग्ने पुरु=दँ᳓सँ+++(=बहुदर्शनीयं)+++
सनि᳓ङ् गो᳓श् शश्वत्तमँ᳓ ह᳓वम् आनाय साध+++(य)+++ ।
स्या᳓न् नस् सू+++(सु)+++नु᳓स् त᳓नयो+++(=पौत्रः)+++विजा᳓वा᳓+++(विजनक)+++
ऽग्ने सा᳓ ते सुमति᳓र् भूत्व् अस्मे᳓+++(=स्मासु)+++ ।

इमं᳓ मे वरुण श्रुधी +++(=श्रुणु)+++
ह᳓वम्+++(=आह्वानम्)+++ अद्या᳓ च मृळय +++(=सुखय)+++।
त्वा᳓म् अवस्यु᳓र् आ᳓ चके +++(=अवदन्)+++॥

क्षीरिवृक्षाद्यतिक्रमे जपः

+++(“सकृदेव, न पुनः पुनरित्यर्थः” इति हरदत्तः।)+++ क्षीरिणाम् अन्येषां वा लक्ष्मण्यानां +++(= प्रसिद्धानां सीमावृक्षणामित्यर्थः)+++ वृक्षाणां नदीनां धन्वनां +++(=दीर्घाण्यरण्यानि येषु ग्राम्याः पशवो न निवसन्ति)+++ च व्यतिक्रम उत्तरे +++(=“ये गन्धर्वाः” इति वृक्षाणां व्यतिक्रमे,“या ओषधयः” इति नदीनां धन्वनाम् ।)+++ यथालिङ्गं जपेत्॥

ये᳓ गन्धर्वा᳓ अप्सर᳓सश् च देवी᳓र्
एषु᳓ वृक्षे᳓षु वानस्पत्ये᳓ष् आ᳓सते ।
शिवा᳓स् ते᳓ अस्यै᳓ वद्ध्वै᳙ भवन्तु
मा᳓ हिँसिषुर् वहतु᳓म्+++(=स्त्रीधनम्)+++ ऊह्य᳓मानाम् ।

नद्याद्यतिक्रमे जपः

या᳓ ओ᳓षधयो या᳓ नद्यो᳙
या᳓नि+++(यानि)+++ ध᳓न्वानि+++(=निर्जलस्थानानि)+++ ये᳓ व᳓ना+++(ः)+++ ।
ते᳓ त्वा वधु प्रजा᳓वतीं
प्र᳓ त्वे᳓+++(=त्वां)+++ मुञ्चन्त्व् अँ᳓हसः ।

गृहप्रवेशः

+++(ज्ञातिधनसंयुक्तान् )+++ गृहान् उत्तरया +++(=“सङ्काशयामि” इत्यनया)+++ सङ्काशयति +++(=दर्शयति)+++॥

+++(गृहानुत्तरया संकाशयति, तत्र वहतुः पूर्वं प्रापयितव्यः।)+++

सं᳓काशयामि+++(=प्रदर्शयामि)+++ वहतुं᳓+++(=स्त्रीधनं)+++ ब्र᳓ह्मणा
गृहै᳓र् +++(सह)+++ अ᳓घोरेण च᳓क्षुषा मै᳓त्रेण ।
+++(आभरणादिकम्)+++ पर्या᳓णद्धं विश्व᳓रूपं य᳓द् अस्याँ᳓
स्योनं᳓ प᳓तिभ्यस्+++(=पत्यादिभ्यः)+++ सविता᳓ कृणोतु त᳓त् ।+++(र४)+++

वाहावुत्तराभ्यां +++(“आवामगन्” इति द्वाभ्याम्)+++ विमुञ्चति दक्षिणमग्रे।
+++(वाहौ विमुञ्चति)+++

आ᳓ वाम् अगन्त् सुमति᳓र्, वाजिनी+++(=अश्वी)+++वसू
न्य् +++(हे)+++ अ᳓श्विना, हृत्सु᳓ +++(गृहप्राप्ति)+++का᳓माँ अयँसत+++(=नियती कृताः)+++ ।
अ᳓भूतङ् गोपा᳓ मिथुना᳓ शुभस्-पती
प्रिया᳓ अर्यम्णो᳓ दु᳓र्याँ+++(=गृहान्)+++ अशीमहि+++(=प्रविशेम)+++ ।

+++(वाह!)+++ अय᳓न् नो देव᳓स् सविता᳓ बृ᳓हस्प᳓तिर्
इन्द्राग्नी᳓ मित्रा᳓व᳓रुणा स्वस्त᳓ये ।
त्व᳓ष्टा वि᳓ष्णुः प्रज᳓या सँरराणः᳓+++(=सन्ददानः)+++
का᳓म+++(य्)+++ आ᳓यातं का᳓माय त्वा वि᳓मुञ्चतु ॥ (7)

लोहितं चर्माऽऽनडुहं प्राचीनग्रीवम् उत्तर+++(=ऊर्ध्व)+++लोमम् मध्येऽगारस्योत्तरया +++(=“शर्मा वर्मे"त्येतया)+++ ऽऽस्तीर्य, गृहान् प्रपादयन्न् उत्तरां +++(=“गृहान् भद्रान्”)+++ वाचयति, दक्षिणेन पदा +++(गृहान् प्रपादयन्)+++।


+++(चर्मास्तरणम्)+++

श᳓र्म व᳓र्मेद᳓म् आ᳓हरा+
ऽस्यै᳓ ना᳓र्या उपस्ति᳓रे+++(=उपस्तरणे)+++ ।
सि᳓नीवालि+++(=शुक्लप्रथमाकला)+++ प्र᳓जायताम्
इयं᳓ भ᳓गस्य सुमता᳓व् असत् ।


+++(गृहान् प्रपादयन् वधूं वाचयति)+++

गृहा᳓न् भद्रा᳓न्त् सुम᳓नसः प्र᳓पद्ये
+अ᳓-वीर-घ्नी वीर᳓वतस् सुवी᳓रान् ।
इ᳓रां+++(=अन्नं)+++ व᳓हतो घृत᳓म् +++(प्र+)+++उक्ष᳓माणास्
ते᳓ष्व् अहँ᳓ सुम᳓नास् सं᳓ विशामि ।+++(र५)+++

न च देहलीमभि+++(धि)+++तिष्ठति।

औपासने त्रयोदश होममन्त्राः

उत्तरपूर्वे देशे ऽगारस्याग्नेर् उपसमाधानाद्याज्यभागान्ते ऽन्वारब्धायाम् उत्तरा +++(=“आगन्गोष्ठ"मित्याद्याः, लिङ्गविरोधे सत्यपि वर एव जुहोति, विधेर्बलीयस्त्वात् )+++ आहुतीर् हुत्वा जयादि प्रतिपद्यते

आ᳓गन् गोष्ठं᳓ म᳓हिषी गो᳓भिर् अ᳓श्वैर्
आ᳓युष्मत्-पत्नी, प्रज᳓या स्वर्वि᳓त् +++(यतो “नापुत्रस्य लोकोस्ति”)+++।
बह्वीं᳓ प्रजा᳓ञ् जन᳓यन्ती +++(सुरत्ने→)+++सु᳓रत्ने- -म᳓म् अग्निँ᳓ शत᳓-हिमास् +++(शतवर्षाणि)+++ सपर्यात्+++(=परिचरतु)+++ ।

+++(पुरा हिमवदृतुभिर् वर्षाणि गण्यन्ते स्मेति विस्मयः।)+++

अय᳓म् अग्नि᳓र् गृह᳓-पतिस्+++(!)+++
सु-सँस᳓त्+++(=शोभनसदनः)+++ पुष्टिव᳓र्द्धनः ।
य᳓था भ᳓गस्या+++(=भगाय)+++ऽऽभ्यां᳓ द᳓दद्
रयिं᳓ पु᳓ष्टिम् अ᳓थो प्रजा᳓म् ।

प्रजा᳓या आभ्यां प्रजापत
इ᳓न्द्राग्नी श᳓र्म यच्छतम् ।
य᳓थै᳓नयोर् न᳓ प्रमीया᳓ता+++(य्)+++
उभ᳓योर् जी᳓वतोः प्रजा᳓ ।

ते᳓न भूते᳓न हवि᳓षा
ऽय᳓म् आ᳓प्यायतां पु᳓नः।
जायां᳓ या᳓म् अस्मा आ+अ᳓वाक्षुस्
तां᳓ र᳓सेनाभि᳓ वर्धताम् ॥

अभि᳓वर्धतां प᳓यसा
+अभि᳓ राष्ट्रे᳓ण वर्द्धताम् ।
रय्या᳓ सह᳓स्र-पोषसा
इमौ᳓ स्ताम् अ᳓नपेक्षितौ ।+++(र४)+++

इहै᳓व᳓ स्तं मा᳓ वि᳓योष्टं
वि᳓श्वम् आ᳓युर् व्य᳙श्नुतम् ।
मह्या᳓+++(य्)+++ इन्द्र+++(स्)+++ स्वस्त᳓ये +++(ऽस्तु)+++ ।+++(र४)+++

ध्रुवै᳓धि᳓ पोष्या म᳓यि
म᳓ह्यन् त्वा ऽदाद् बृ᳓हस्प᳓तिः ।
म᳓या प᳓त्या प्रजा᳓वती
सं᳓ जीव शर᳓दश् शत᳓म् ।+++(र४)+++

त्व᳓ष्टा जाया᳓म् अजनयत्
+++(“त्वष्टा रुपाणि पिंशतु” इति गर्भाधाने)+++
त्व᳓ष्टा अस्यै+++(स्याः)+++ त्वां᳓ प᳓तिम् ।
त्व᳓ष्टा सह᳓स्रम् आ᳓यूँषि
दीर्घ᳓म् आ᳓युः कृणोतु वाम् ।

इमं᳓ मे वरुण श्रुधी +++(=श्रुणु)+++
ह᳓वम्+++(=आह्वानम्)+++ अद्या᳓ च मृळय +++(=सुखय)+++।
त्वा᳓म् अवस्यु᳓र् आ᳓ चके +++(=अवदन्)+++॥

इति श्रीहरदत्तविरचिते एकाग्निकाण्डमन्त्रव्याख्याने अष्टमः खण्डः ॥

उपवेषनम्

परिषेचनान्तं कृत्वोत्तरया +++(=इह गावः प्रजायध्वम्)+++ चर्मण्युपविशत उत्तरो वरः +++(प्राङ्मुखौ)+++ ।

+++(उत्तरया चर्मण्युपविशतः। आमन्त्रितनिघातः छान्दसत्वान्नभवति ।)+++

इह᳓ गा᳓वः प्र᳓जायध्वम्
इहा᳓श्वा इह᳓ पू᳓रुषाः ।
इहो᳓+++(ह+उ)+++ सह᳓स्र-दक्षिणो
राय᳓स्-पो᳓षो नि᳓षीदतु ।+++(र५)+++

अथास्याः पुंस्वो +++(=या पुमांसमेव सूते न स्त्रियं सा )+++ जीवपुत्रायाः पुत्रमङ्क उत्तरयोपवेश्य +++(=“सोमेनादित्या”)+++ तस्मै फलान्युत्तरेण +++(=प्रस्वस्थः प्रेयः)+++ यजुषा प्रदायोत्तरे +++(=“इह प्रियं प्रजयाः”)+++ जपित्वा वाचं यच्छत +++(=मौनमाचरतः)+++ आ नक्षत्रेभ्यः ॥


+++(अथ या पुमांसमेव सूतवती जीवपुत्रा च, तस्याः पुत्रं वध्वा अङ्के उपवेशयति।)+++

सो᳓मेनादित्या᳓ बलि᳓नस्
सो᳓मेन पृथिवी᳓ दृढा᳓ ।
अ᳓थो न᳓क्षत्राणाम् एषा᳓म्
उप᳓स्थे सो᳓म आ᳓धि+++(हि)+++तः।

+++( एवमयं बालः तवोपस्थे उपविशतु)+++ +++(५)+++

+++(तस्मै फलानि प्रयच्छति)+++

+++(हे फलानि!)+++ प्र᳓ स्व᳓स्+++(=सूताः)+++ स्थः,
प्रे᳓यं᳓ प्रज᳓या भु᳓वने शोचेष्ट+++(=सोषीष्ट, √ सू)+++ ।


+++(उत्तरे जपति)+++

इह᳓ प्रिय᳓म् प्रज᳓या ते स᳓म् ऋध्यताम्
अस्मि᳓न् गृहे᳓ गा᳓र्हपत्याय +++(भावाय)+++ जागृहि +++(अतिथीनामग्नीनां च सेवया)+++।
एना᳓ प᳓त्या तनु᳓वं सं᳓ सृजस्व
अ᳓था जि᳓व्री +++(=जीर्णा)+++ विद᳓थम्+++(=यज्ञं)+++ आ᳓ वदासि +++(पौत्रादिभ्यः)+++।

सुमङ्गली᳓र् इयं᳓ वधू᳓र्
इमाँ᳓ समेत प᳓श्यत ।
सौ᳓भाग्यम् अस्यै᳓ दत्वा᳓य+++(=दत्वा)+++-
अ᳓था᳓ऽऽस्तं +++(स्वस्वगृहाणि)+++ वि᳓ प᳓रेतन+++(=गच्छत)+++ ।+++(र४)+++

तारादर्शनम्

उदितेषु नक्षत्रेषु प्राचीमुदीचीं वा दिशम् उपनिष्क्रम्योत्तराभ्यां +++(=ध्रुवक्षितिर् ध्रुवयोनिः)+++ यथालिङ्गं +++(=तेनोत्तरस्याम् ऋचि सर्वेषां सप्तर्षीणां कृत्तिकादिनाम् अरून्धत्याश्च सहदर्शनम्)+++ ध्रुवम् अरुन्धतीं च दर्शयति॥

+++(ध्रुवं दर्शयति)+++

ध्रुव᳓-क्षितिर् ध्रुव᳓-योनिर्
ध्रुव᳓म् असि ध्रुव᳓तस् स्थित᳓म् ।
त्व᳓न् न᳓क्षत्राणां मेथ्य्+++(=खलेवाली, खले धान्य-पेषण-स्थाने वाल्यन्ते वृषा इति)+++ अ᳓सि
+++(अन्यत्र ध्रुवसम्बन्धे मेढीकृत इति शब्दः प्रयुज्यते पुराणेषु।)+++
स᳓ मा पाहि पृतन्यतः᳓+++(=योद्धुकामात्)+++ ।


+++(अरुन्धतीं दर्शयति। ६ कृत्तिकाः + अरुन्धती = ७ कृत्तिकाः सप्तऋषिपन्त्यः। अरुन्धती स्थिरा, शिष्टास् त्यक्ताः शङ्कया।)+++

सप्त-ऋष᳓यः प्रथमां᳓ कृ᳓त्तिकानाम्
अरुन्धती᳓म् य᳓द् ध्रुव᳓ताँ ह᳓ निन्युः᳓।
ष᳓ट् कृ᳓त्तिका-मुख्ययोगं᳓ व᳓हन्ति +++(तस्याम्)+++
+++(वधूर्)+++ इय᳓म् अस्मा᳓कम् एधत्व् अष्टमी᳓ ।+++(र५)+++

होमविशेषाः

उपाकरण समापनयोः काण्डर्षीणां स्विष्टकृत्-स्थानीयः होमः

+++(शिष्टाचारानुसारेण मध्याह्नात् परं)+++
अग्नेर् उपसमाधानाद्य्-आज्यभागान्ते
ऽन्वारब्धेषु +++(शिष्येषु)+++ काण्ड-ऋषिभ्यो जुहोति,
सदसस्पतये, सावित्र्या,
ऋग्वेदाय यजुर्वेदाय सामवेदायाथर्वणवेदायेति हुत्वा
उपहोमो +++(= सांहितीभ्यो, याज्ञिकीभ्यो, वारुणीभ्यो, ब्रह्मणे स्वयंभुवे इति सुदर्शनसूरिः। हरदत्तस्तु जयादय इति।)+++,
वेदाहुतीनाम् उपरिष्टात् सदसस्पतिम् इत्येके ३

०८ सदसस्पतिमद्भुतम् प्रियमिन्द्रस्य …{Loading}…

स᳓दसस्प᳓तिम् अ᳓द्भुतं
प्रिय᳓म् इ᳓न्द्रस्य का᳓म्यम् ।
सनिं᳓ +++(=दानरूपम्)+++ मेधा᳓म् अयासिषम् ६

स्वयं प्रज्वलिते ऽग्नौ समिदाधानम्

सर्वत्र स्वयं +++(धमनादि पुरुषप्रयत्नमन्तरेण)+++ प्रज्वलितेऽग्नावुत्तराभ्यां +++(=उद्दीप्यस्व जातवेदः, मा नो हिंसीः)+++ समिधावादध्यात् ५

उ᳓द्दीप्यस्व जातवेदो
अपघ्न᳓न् नि᳓रृतिं म᳓म ।
पशूँ᳓श् च म᳓ह्यम् आ᳓ वह
जी᳓वनञ् च दि᳓शो दिश ।+++(र५)+++

मा᳓ नो हिँसीज् जातवेदो
गा᳓म् अ᳓श्वं पु᳓रुषञ् ज᳓गत् ।
+++(परहवींष्य्)+++ अ᳓बिभ्रद्+++(न्)+++ अ᳓ग्न आ᳓गहि+++(=आगच्छ)+++,
श्रिया᳓ मा प᳓रिपातय ॥ (9)

स्थालीपाकः

अथैनाम् आग्नेयेन स्थालीपाकेन +++(वर ऋत्विग् इव)+++ याजयति +++(अथेति वचनादेतस्यामव रात्र्यां स्थालीपाको भवति ।)+++॥

पत्न्य् अवहन्ति +++(व्रीहीन् यवान् वा नवान्। न तु श्रपणादिकमपि। पर्वसु पतिर् एवावहन्यात्।)+++ ॥

+++(शिष्टं स्थालीपाककर्मान्यत्रोक्तम्। अत्र तु विवाहाङ्गत्वात् शम्या परिधय इति केचित्, नेत्यन्ये।)+++

योऽस्यापचितस् तस्मा ऋषभं ददाति +++(वराय याजकेन न दक्षिणा वध्वा देयेति भावेन, तत्प्रतिनिधिः)+++॥

ब्रह्मचर्यम् होमः समावेशनं च

एतदहर् विजानीयाद् यदहर् भार्याम् आवहते +++(विवाहाब्दिकम् अत्रोक्तम् इति हरदत्तः)+++ ७

त्रिरात्रमुभयोरधश् शय्या ब्रह्मचर्यं क्षारलवणवर्जनं च ८

तयोश् शय्यामन्तेरण दण्डो गन्धलिप्तो वाससा सूत्रेण वा परिवीतस्तिष्ठति ॥

दण्डोत्थापनमन्त्रः

तं +++(दण्डं)+++ चतुर्थ्या ऽपररात्र +++(=रात्रेस्तृतीयो भागः)+++ उत्तराभ्याम् +++(=“उदीर्ष्वात” इत्येताभ्यां)+++ उत्थाप्य, प्रक्षाल्य, निधाय,

उदीर्ष्वा᳓ऽतो विश्वावसो +++(गन्धर्व)+++
न᳓मसेडामहे त्वा ।
अन्या᳓म् इच्छ प्रफर्व्यँ᳙+++(=प्रथमवयसं)+++
सञ्जायां᳓ प᳓त्या सृज ।

उ᳓दीर्ष्व+++(=उद्गच्छ)+++ +अ᳓तः प᳓तिवती ह्य्+ए᳓षा᳓
विश्वा᳓वसुं न᳓मसा गीर्भि᳓र् ईट्टे+++(=याचे)+++ ।
अन्या᳓म् इच्छ पितृ-ष᳓दं व्य᳙क्तां
स᳓ ते भागो᳓ जनु᳓षा त᳓स्य विद्धि ॥

शेष-होम-मन्त्राः

अग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते ऽन्वारब्धायाम् उत्तरा आहुतीर् +++(=सप्त प्रधानाहुतीर्जुहोति “अग्ने प्रायश्चित्ते"इत्येवमाद्याः)+++ हुत्वा जयादि प्रतिपद्यते।

अ᳓ग्ने प्रायश्+++(=विनाश)+++-चित्ते+++(=सन्धातः)+++!
त्व᳓न् देवा᳓नां प्रा᳓यश्चित्तिर् असि।
ब्राह्मण᳓स् त्वा नाथ᳓-कामः प्र᳓पद्ये।
या᳓ऽस्यां᳓ पतिघ्नी᳓ तनूः᳓
प्रजाघ्नी᳓ पशुघ्नी᳓ लक्ष्मिघ्नी᳓,
जारघ्नी᳓म् अस्यै ता᳓ङ् कृणोमि स्वा᳓हा ।+++(र५)+++

वा᳓यो प्रायश्चित्ते! त्व᳓न् देवा᳓नां प्रा᳓यश्चित्तिर् असि।
ब्राह्मण᳓स् त्वा नाथ᳓-कामः प्र᳓पद्ये।
या᳓ऽस्यां᳓ पतिघ्नी᳓ तनूः᳓
प्रजाघ्नी᳓ पशुघ्नी᳓ लक्ष्मिघ्नी᳓,
जारघ्नी᳓म् अस्यै ता᳓ङ् कृणोमि स्वा᳓हा ।+++(र५)+++

आ᳓दित्य प्रायश्चित्ते! त्व᳓न् देवा᳓नां प्रा᳓यश्चित्तिर् असि।
ब्राह्मण᳓स् त्वा नाथ᳓-कामः प्र᳓पद्ये।
या᳓ऽस्यां᳓ पतिघ्नी᳓ तनूः᳓
प्रजाघ्नी᳓ पशुघ्नी᳓ लक्ष्मिघ्नी᳓,
जारघ्नी᳓म् अस्यै ता᳓ङ् कृणोमि स्वा᳓हा ।+++(र५)+++

प्र᳓जापते प्रायश्चित्ते!
त्व᳓न् देवा᳓नां प्रा᳓यश्चित्तिर् असि।
या᳓ऽस्यां᳓ पतिघ्नी᳓ तनूः᳓
प्रजाघ्नी᳓ पशुघ्नी᳓ लक्ष्मिघ्नी᳓,
जारघ्नी᳓म् अस्यै ता᳓ङ् कृणोमि स्वा᳓हा ।+++(र५)+++

प्रसव᳓श्+++(=अनुज्ञा)+++ चोपयाम᳓श्+++(=पृथिवी)+++ च
+++(इयं वा उपयामः इति श्रुतेः)+++
का᳓टश्+++(=लिङ्गरूपरुद्रः)+++ चार्णव᳓श् च
धर्णसि᳓श्+++(=गृहं)+++ च द्र᳓विणञ् च
भ᳓गश् चान्त᳓रिक्षञ् च
सि᳓न्धुश् च समुद्र᳓श् च
स᳓रस्वाँश् च विश्व᳓व्यचाश् च
ते᳓ यं᳓ द्विष्मो᳓
य᳓श्च नो द्वे᳓ष्टि,
त᳓म् एषाञ् ज᳓म्भे+++(=दन्ते)+++ दध्मस् स्वा᳓हा ।

+++(वसन्तादीनां षण्णामृतूनां द्वौद्वौ मासौ-)+++

म᳓धुश् च मा᳓धवश् च
शुक्र᳓श् च शु᳓चिश् च
न᳓भश् च नभस्य᳙श् च
+इष᳓श् चोर्ज᳓श् च
स᳓हश् च सहस्य᳙श् च
त᳓पश् च तपस्य᳙श् च
ते᳓ यं᳓ द्विष्मो᳓
य᳓श्च नो द्वे᳓ष्टि
त᳓म् एषाञ् ज᳓म्भे+++(=दन्ते)+++ दध्मस् स्वा᳓हा ।

चित्त᳓ञ् च चि᳓त्तिश् च+
+आ᳓कूतञ्+++(=अभिप्रेतम्)+++ चा᳓कूतिश्+++(=अभिप्रायः)+++ च᳓
+अ᳓धीतञ् चा᳓धीतिश् च
वि᳓ज्ञातञ्च विज्ञा᳓नञ् च
ना᳓म च क्र᳓तुश्+++(=आकृतिः)+++ च
द᳓र्शश् च पूर्ण᳓मासश् च
ते᳓ यं᳓ द्विष्मो᳓
य᳓श् च नो द्वे᳓ष्टि
त᳓म् एषाञ् ज᳓म्भे+++(=दन्ते)+++ दध्मस् स्वा᳓हा ।

वध्वाश् शिरस्य् आज्यशेषानयनम्

भू᳓स् स्वा᳓हा, भु᳓वस् स्वा᳓हा, सु᳓वस् स्वा᳓होँ᳓ स्वा᳓हा ॥ (10)

+++(भूरादयः त्रयो लोकाः । ओमिति ब्रह्म ॥)+++

इति श्रीहरदत्तविरचिते एकाग्निकाण्डमन्त्र व्याख्याने दशमः खण्डः

परस्परवीक्षणम्

परिषेचनान्तं कृत्वा, अपरेणाग्निं प्राचीम् उपवेश्य तस्याश् शिरस्याज्यशेषाद् व्याहृतिभिर् ओङ्कारचतुर्थाभिरानीयोत्तराभ्यां +++(=“अपश्यं त्वे"त्येताभ्यां)+++ यथालिङ्गं +++(=पूर्वया वधूः उत्तरया वरः)+++ मिथस्समीक्ष्य,

+++(वधूर् वरं समीक्षते)+++

अ᳓पश्यन् त्वा म᳓नसा चे᳓कितानं+++(=जानन्तं)+++
त᳓पसो जातं᳓ त᳓पसो वि᳓भूतम् ।
इह᳓ प्रजा᳓म् इह᳓ रयिँ᳓ र᳓राणः
प्र᳓जायस्व प्रज᳓या पुत्रकाम ।


+++(वरो वधूम् ईक्षते)+++

अ᳓पश्यन् त्वा म᳓नसा दी᳓ध्यानाँ+++(=ध्यायन्तीं)+++
स्वा᳓यां तनूँ᳓+++(न्वां)+++ ऋत्वि᳓ये +++(काले)+++ ना᳓थमानाम् ।
उ᳓प मा᳓म् +++(सम्भोगकाले)+++ उच्चा᳓ युवति᳓र् बु᳓भूयाः+++(=अनुभूयाः)+++
प्र᳓जायस्व प्रज᳓या पुत्रकामे ।+++(४)+++

उत्तरया +++(=“समञ्जन्त्वि"त्येतया)+++ ऽज्यशेषेण हृदयदेशौ संमृज्य,


+++(उत्तरयाऽऽज्यशेषेण हृदयदेशौ समनक्ति)+++

स᳓मञ्जन्तु वि᳓श्वे देवाः᳓
स᳓मा᳓पो हृ᳓दयानि नौ ।
सं᳓ मातरि᳓श्वा सं᳓ धाता᳓
स᳓म् उ दे᳓ष्ट्री+++(=दात्री [फलानाम्])+++ दिदेष्टु नौ ।+++(र५)+++

अथ जपः

उत्तरास् तिस्रो +++(=“प्रजापते तन्व"मित्याद्याः)+++ जपित्वा,

प्र᳓जापते तन्वं᳙ मे जुषस्व
त्व᳓ष्टर् देवे᳓भिस् सह᳓ साम᳓+++(न= सममान)+++ इन्द्र ।
वि᳓श्वैर् देवै᳓ राति᳓भिस् सँ रराणः᳓
पुँसां᳓ बहूनां᳓ मात᳓रस् स्याम ।+++(र४)+++

+++(गृहप्रवेशे - )+++

आ᳓ नः प्रजा᳓ञ् जनयतु प्रजा᳓पतिर्
आजरसा᳓य +++(स्नेहाय)+++ स᳓मनक्त्व् अर्यमा᳓ ।
अ᳓-दुर्-मङ्गलीः पतिलोक᳓म् आ᳓ विश
श᳓न् नो भव द्विप᳓दे श᳓ञ् च᳓तुष्पदे ।

तां᳓ पूषञ् छिव᳓तमाम् ए᳓रयस्व
य᳓स्यां बी᳓जं मनुष्या᳙ व᳓पन्ति ।
या᳓ न ऊरू᳓ उशती᳓+++(=कामयमाना)+++ विस्र᳓+++(श्र)+++यातै+++(=विश्लिष्टौ कुर्यात्)+++
य᳓स्याम् उश᳓न्तः+++(=कामयमानाः)+++ प्र᳓हरेम शे᳓फम् ॥+++(५)+++ (11)

शेषं +++(=“आरोहोरु"मित्यादि)+++ समावेशने जपेत् ॥

+++(अन्तरात्मन्!)+++ आ᳓रोहोरु᳓म् उ᳓पबर्हस्व बाहुं᳓
प᳓रिष्वजस्व जायाँ᳓ सुमनस्य᳓मानः +++(=प्रीयमाणः)+++ ।
त᳓स्यां पुष्यतं मिथुनौ᳓ स᳓योनी (=सङ्गतोपस्थौ)
बह्वीं᳓ प्रजां᳓ जन᳓यन्तौ स᳓रेतसा ।

आर्द्र᳓या᳓+++(आज्याक्तया)+++ऽरण्या +++(अग्निम्)+++ य᳓त्रा᳓+++(था)+++ऽमन्थत्,
+++(तथा)+++ पु᳓रुषं +++(गर्भम्)+++ पु᳓रुषेण +++(शेफेन)+++ शक्रः᳓ ।
त᳓द् एतौ᳓ मिथुनौ᳓ स᳓योनी+++(=सङ्गतोपस्थौ)+++
प्रज᳓याऽमृ᳓तेनेह᳓ गच्छतम् । +++(5)+++

अन्यो वैनाम् अभिमन्त्रयेत +++(अत्र सुदर्शनाचार्यः - इदं च “अहं गर्भमदधाम्” इत्यादि लिङ्गविरोधेऽपि श्रुतेर्बलीयस्त्वा)+++११

अहं᳓ ग᳓र्भम् अ᳓दधाम् ओ᳓षधीष्व्
अहं᳓ वि᳓श्वेषु भु᳓वनेष्व् अन्तः᳓ ।
अहं᳓ प्रजा᳓ अजनयं पितॄृणा᳓म्
अहं᳓ ज᳓निभ्यो +++(=जन्याः = वध्वाः)+++ अपरी᳓षु +++(=पश्चात्कालस्नुषासु)+++ पुत्रा᳓न् ।+++(५)+++

पुत्रि᳓णेमा᳓ कुमारि᳓णा
वि᳓श्वम् आ᳓युर् व्य᳙श्नुतम् ।
उभा᳓ हि᳓रण्य-पेशसा+++(=रूपौ)+++
वीति᳓+++(=हविर्)+++होत्रा कृत᳓द्वसू (=कृतवसू)।

दशस्य᳓न्त्वा +++(=दशस्यन्तौ =दातारौ)+++ ऽमृ᳓ताय कँ᳓ +++(पादपूरणे)+++ श᳓+++(स)+++म् ऊ᳓धो
रोमशँ᳓ हथो+++(=श्लिष्टं कुरुतम्)+++ देवे᳓षु कृणु᳓तो दु᳓वः (=परिचरणम्)।+++(४)+++

+++(भावयव्यस्य राज्ञो भार्याम् भावयव्यानीमिन्द्रः पत्युस्सखा परिहसन् उवाच उपभोगयोग्या त्वं न भवसि रोमाणि ते नोत्पन्नानीति । सा तमब्रवीत्- उपोप मे परामृश मा मे दभ्राणि मन्यथाः । सर्वाहमस्मि रोमशा गन्धारिणामिवाविका इति ॥)+++

विष्णुर् योनिम् …{Loading}…

वि᳓ष्णुर् यो᳓निं कल्पयतु
त्व᳓ष्टा रूपा᳓णि पिंशतु
आ᳓ सिञ्चतु प्रजा᳓पतिर्
धाता᳓ ग᳓र्भं दधातु ते

ग᳓र्भं धेहि सिनीवालि
ग᳓र्भं धेहि सरस्वति
ग᳓र्भं ते अश्वि᳓नौ देवा᳓व्
आ᳓ धत्ताम् पु᳓ष्करस्रजा

हिरण्य᳓यी अर᳓णी
यं᳓ निर्म᳓न्थतो अश्वि᳓ना
तं᳓ ते ग᳓र्भं हवामहे
दशमे᳓ मासि᳓ सू᳓तवे

य᳓थेयं᳓ पृथिवी᳓ मही᳓
ति᳓ष्ठन्ती ग᳓र्भम् आदधे᳓ ।
एव᳓न् त्वं᳓ ग᳓र्भम् आ᳓ धत्स्व
दशमे᳓ मासि᳓ सू᳓तवे ।

य᳓था पृथिव्य् अ᳓ग्नि᳓गर्भा
द्यौ᳓र् य᳓थे᳓न्द्रेण गर्भि᳓णी ।
वायु᳓र् य᳓था दिशां᳓ ग᳓र्भ
एवं᳓ ग᳓र्भं दधामि ते ।

वि᳓ष्णो श्रे᳓ष्ठेन रूपे᳓ण
अस्या᳓न् ना᳓र्यां गवीन्या᳙म् +++(=कमनीयायाम्)+++ ।
पु᳓माँसं ग᳓र्भम् आ᳓ धेहि
दशमे᳓ मासि᳓ सू᳓तवे ।

ने᳓जमेष प᳓रा पत
सु᳓पुत्रः पु᳓नर् आ᳓ पत ।
अस्यै᳓ मे पुत्र᳓कामायै
ग᳓र्भम् आ᳓ धेहि यः᳓ पु᳓मान् ।

व्य᳓स्य यो᳓निं प्र᳓ति रे᳓तो गृहाण
पु᳓मान् पुत्रो᳓ धीयतां ग᳓र्भो अन्तः᳓ ।
तं᳓ माता᳓ दशमा᳓सो बिभर्तु
स᳓ जायतां वीर᳓तमस् स्वा᳓नाम् ।

आ᳓ ते ग᳓र्भो यो᳓निम् एतु
पु᳓मान् बा᳓ण इवेषुधि᳓म् ।
आ᳓ वीरो᳓ जायतां
पुत्र᳓स् ते दशमा᳓स्यः ॥+++(5)+++

करो᳓मि ते प्राजापत्य᳓म्
आ᳓ ग᳓र्भो यो᳓निम् एतु ते ।
अ᳓नूनः पूर्णो᳓ जायताम्
अ᳓श्लोणो᳓ ऽपिशाचधीतः ।

पु᳓माँस् ते पुत्रो᳓ नारि तं᳓
पु᳓मान् अ᳓नु जायताम् ।
ता᳓नि भद्रा᳓णि बी᳓जान्य्
ऋषभा᳓ जनयन्तु नौ ।

या᳓नि भद्रा᳓णि बी᳓जान्य्
ऋषभा᳓ जन᳓यन्ति +++(जनयन्ति᳓)+++ नः ।
तै᳓स् त्वं᳓ पुत्रा᳓न् विन्दस्व
सा᳓ प्रसू᳓र् धेनुका᳓ भव ।

का᳓म प्र᳓मृध्यतां म᳓ह्यम्
अ᳓पराजितम् एव᳓ मे ।
यं᳓ का᳓मं काम᳓ये देव
तं᳓ मे वायो स᳓मर्धय ।

प्रासङ्गिक-जपाः

+++(अर्थप्राध्वस्य परिक्षवपरिकासनयोः जपः)+++

अनुहवं᳓+++(=पृष्ठत आह्वानं)+++ परिहवं᳓+++(=परित आह्वानं)+++
परीवादं᳓ परिक्षप᳓म्+++(=परितः क्षवतुः → अक्षिशब्दः)+++ ।
दु᳓स्स्वप्नं दु᳓रुदितं
त᳓द् द्विष᳓द्भ्यो दिशाम्य् अह᳓म् ।

अ᳓नुहूतं प᳓रिहूतँ
शकु᳓नेर् य᳓द् अशाकुन᳓म्+++(→दुर्निमित्तम्)+++ ।
मृग᳓स्य +++(अपसव्यादि)+++सृत᳓म् अक्ष्णया᳓+++(→अक्षणेन)+++
त᳓द् द्विष᳓द्भ्यो दिशाम्य् अह᳓म् ।


+++(चित्रियस्य/ विशिष्टस्य वनस्पतेर् अभिमन्त्रणम्)+++

आरा᳓त्+++(=दूरतः)+++ ते अग्नि᳓र् अस्त्व्
आरा᳓त् परशु᳓र् अस्तु ते ।
नि+++(र्)+++वाते᳓ त्वा ऽभि᳓वर्षतु।
स्वस्ति᳓ तेऽस्तु वनस्पते।
स्वस्ति᳓ मेऽस्तु वनस्पते ।


+++(शकृद्रीतेर् उपस्थानम्)+++

न᳓मश् शकृत्-स᳓दे रुद्रा᳓य
न᳓मो रुद्रा᳓य शकृत्-स᳓दे ।
+++(शकृत्!)+++ गोष्ठ᳓म् असि न᳓मस्ते अस्तु, मा᳓ मा हिँसीः।


+++(सिग्वातस्याभिमन्त्रणम्)+++

सि᳓ग्+++(=वस्र-सीमा)+++ असि, न᳓+++(ना)+++सि व᳓ज्रो,
न᳓मस् ते अस्तु, मा᳓ मा हिँसीः ।


शकुनेरभिमन्त्रणम्

उद्गाते᳓व शकु᳓ने सा᳓म गायसि
ब्रह्मपुत्र᳓+++(=ब्राह्मणाच्छंसी)+++ इव स᳓वनेषु शँससि ।
स्वस्ति᳓ नश् शकु᳓ने अस्तु
प्र᳓ति नस् सुम᳓ना भव ॥ (14)

दम्पत्योः हृदयविश्लेषे हृदयसंसर्गेप्सोर्होमः।

प्रात᳓र् अग्नि᳓म् प्रात᳓र् इ᳓न्द्रं हवामहे
प्रात᳓र् मित्रा᳓व᳓रुणा प्रात᳓र् अश्वि᳓ना
प्रात᳓र् भ᳓गम् पूष᳓णम् ब्र᳓ह्मणस् प᳓तिम्
प्रातः᳓ सो᳓मम् उत᳓ रुद्रं᳓ हुवेम

प्रातर्-जि᳓तं +++(=जयशीलं)+++ भ᳓गम् उग्रं᳓ हुवेम
वयं᳓ पुत्र᳓म् अ᳓दितेर् यो᳓ विधर्ता᳓।
आध्र᳓श् +++(=दरिद्रश्)+++ चिद् यं᳓ म᳓न्यमानस् तुर᳓श्+++(=त्वरमाणो)+++-चिद्
रा᳓जा चिद् यं᳓ भ᳓गं भक्षी᳓+++(=भजामी)+++त्या᳓ह ॥२॥

भ᳓ग प्र᳓णेतर्, भ᳓ग स᳓त्य-राधो!
भ᳓गेमां᳓ धि᳓यम् उ᳓दवा +++(=रक्ष)+++ द᳓दन् नः ।
भ᳓ग प्र᳓ णो जनय गो᳓भिर् अ᳓श्वैर्
भ᳓ग प्र᳓ नृ᳓भिर् नृव᳓न्तः स्याम ॥३॥

उते᳓दा᳓नीं भ᳓गवन्तः स्याम+
+उत᳓ प्रपित्व᳓ +++(=सायङ्काले)+++ उत᳓ म᳓ध्ये अ᳓ह्नाम् ।
उतो᳓दिता मघ-वन्त्! सू᳓र्यस्य
वयं᳓ देवा᳓नां सुमतौ᳓ स्याम ॥४॥

भ᳓ग एव᳓ भ᳓ग-वाँ अस्तु देवास्
ते᳓न वयं᳓ भ᳓गवन्तः स्याम ।
तं᳓ त्वा भग स᳓र्व इ᳓ज् जोहवीमि +++(←जोहवीतीति शाकले)+++
स᳓ नो भग पुर-एता᳓ भवेह᳓ ॥५॥

स᳓म् अध्वरा᳓योष᳓सो नमन्त,
दधिक्रा᳓वेव +++(=pegasus-अश्व इव खे)+++ शु᳓चये पदा᳓य +++(प्रोष्ठ-पदरूपेण खे, आधाने ऽश्वक्रमवद् भुवि)+++।
+++(खचक्रे विपरीतदिशि स्वनक्षत्रय् उत्तर-फाल्गुने वर्त्तित्वाद्)+++
अर्वाचीनं᳓ वसु-वि᳓दं +++(=धनलब्धारं)+++ भ᳓गं नो
र᳓थम् इवा᳓श्वा वाजि᳓न आ᳓ वहन्तु ॥६॥
+++(३००० BCE इति काले फाल्गुनीषु प्रोष्ठपदासु च सौरायनवर्तनम् अदृश्यतेति प्रासङ्गिकं स्यात्।)+++

अ᳓श्वावतीर् गो᳓मतीर् न उषा᳓सो
वीर᳓वतीस् स᳓दम् उच्छन्तु +++(=प्रभातं कुर्वन्तु)+++ भद्राः᳓ ।
घृतं᳓ दु᳓हाना विश्व᳓तः प्र᳓पीना +++(=आप्यायन्त्यः)+++
यूयं᳓ पात स्वस्ति᳓भिस् स᳓दा नः ॥७॥

पतिवशीकरणम् …{Loading}…

+++(पाठाया उत्पाटन मन्त्रः)+++

इमां᳓ ख᳓नाम्य् ओ᳓षधीं
वीरु᳓धं+++(हां)+++ ब᳓लवत्तमाम् ।
य᳓या सप᳓त्नीं बा᳓धते
य᳓या संविन्द᳓ते प᳓तिम् ।

पाठाभिमन्त्रणम्

उत्तान᳓पर्णे सु᳓भगे
स᳓हमाने स᳓हस्वति ।
सप᳓त्नीं मे प᳓राधम
प᳓तिं मे के᳓वलं कृधि ।

उ᳓त्तरा ऽह᳓म् +++(हे)+++ उ᳓त्तर+++(य्)+++
उ᳓त्तरे᳓द् उ᳓त्तराभ्यः ।
अ᳓था सप᳓त्नी या᳓ म᳓म+-
अ᳓धरा सा᳓ऽधराभ्यः ।+++(र५)+++

न᳓ ह्य् अ᳙स्यै ना᳓म गृभ्णामि
+++(यतः)+++ नो᳓ अस्मि᳓न् रमते ज᳓ने ।
प᳓राम् एव᳓ पराव᳓तँ+++(=दूरम्)+++
सप᳓त्नीं नाशयामसि ।

उत्तराङ्गम्

+++(उत्तरया तां पाठां द्विधा कृत्वा हस्तयोराबध्नाति)+++

अह᳓म् अस्मि स᳓हमाना+
अ᳓थ त्व᳓म् असि सासहिः᳓+++(=सहमाना)+++ ।
उभे᳓ स᳓हस्वती भूत्वा᳓
सप᳓त्नीं मे सहावहै ।


+++(उत्तरया शय्याकाले बाहुभ्यां भर्तारं परिगृह्णीयात् - यथैको हस्तो भर्तुरधो निहितो भवति अपरश्चोपरि)+++

+++(हे भर्तः।)+++ उ᳓प ते ऽधाँ स᳓हमानाम् +++(बाहुं)+++
अभि᳓ त्वा ऽधाँ +++(अपराम् बाहुम्)+++ स᳓हीयसा +++(मनसा)+++ ।
मा᳓म् अ᳓नु प्र᳓ ते म᳓नो वत्सं᳓
गौ᳓र् इव धावतु, पथा᳓ वा᳓रि+++(री)+++व धावतु ॥ (16)

सपत्नीबाधनार्थम् अहर् अहर् आदित्यम् उपतिष्ठते

अहं᳓ केतु᳓र् अह᳓म् मूर्धा᳓
अह᳓म् उग्रा᳓ विवा᳓चनी+++(की)+++
म᳓मे᳓द् अ᳓नु क्र᳓तुम् प᳓तिः
सेहाना᳓या+++(=सहमायना)+++ उपा᳓चरेत्

म᳓म पुत्राः᳓ शत्रुह᳓णो
अ᳓थो मे दुहिता᳓ विरा᳓ट्
उता᳓ह᳓म् अस्मि संजया᳓
प᳓त्यौ मे +++(श्लाघा)+++श्लो᳓क उत्तमः᳓

ये᳓ने᳓न्द्रो हवि᳓षा कृत्य्
अ᳙भवद् दिव्य् उ᳙त्तमः᳓ ।
अह᳓न् त᳓द् अक्रि+++(=अकृषि)+++ देवा
असपत्ना᳓ कि᳓लाऽभवम् ।

असपत्ना᳓ सपत्निघ्नी᳓
ज᳓यन्त्य् अभिभू᳓वरी ।
आ᳓वित्सि+++(=अलभे)+++ स᳓र्वासाँ +++(सपत्नीनां)+++ रा᳓धो
व᳓र्चो अ᳓स्थेयसाम्+++(=अस्थिराणाम्)+++ इव ।

स᳓म् अजैषम् इमा᳓ अहँ᳓
सप᳓त्नीर् अभिभू᳓वरीः ।
य᳓थाऽह᳓म् अस्य वीर᳓स्य
विरा᳓जामि ध᳓नस्य च ॥ (17)

यक्ष्मवारणम् …{Loading}…

+++(यक्ष्मगृहीतां वधूं अन्यां वा स्वस्त्रादिकां पुष्करसंवर्तमूलैः उत्तरैर्मन्त्रैः यथालिङ्गमङ्गानि संमृज्य प्रतीचीनं निरस्येत्)+++

अक्षी᳓भ्यान् ते ना᳓सिकाभ्यां
क᳓र्णाभ्यां चु᳓बुकाद् अ᳓धि ।
य᳓क्ष्मँ शीर्षण्यं᳙ मस्ति᳓ष्काज्
जिह्वा᳓या वि᳓वृहामि+++(=संमृज्य निरस्यामि)+++ ते ।

ग्रीवा᳓भ्यस्+++(→पर्वभेदेन बहुवचनम्)+++ त उष्णि᳓हाभ्यः+++(=ग्रीवापृष्ठमूलभ्यः)+++
की᳓कसाभ्यो+++(=अस्थिभ्यो)+++ ऽनूक्या᳙त्+++(=पृष्ठंवशात्)+++ ।
य᳓क्ष्मं दोषण्य᳙म् अँ᳓साभ्यां
बाहु᳓भ्यां वि᳓वृहामि ते ।

आन्त्रे᳓भ्यस् ते गु᳓दाभ्यो
वनिष्ठो᳓र्+++(=वपाया)+++ हृ᳓दयाद् अ᳓धि ।
य᳓क्ष्मं म᳓तस्नाभ्यां+++(=फुप्फुसाभ्याम्?)+++ यक्नः᳓+++(=यकृतः)+++
प्लाशि᳓भ्यो+++(=पर्शुभ्यः)+++ वि᳓वृहामि ते ।

ऊरु᳓भ्यान् ते ऽष्ठीव᳓द्भ्यां+++(=ऊरुजान्वोः सन्धिभ्याम्)+++
ज᳓ङ्घाभ्यां प्र᳓पदाभ्याम् ।
य᳓क्ष्मँ श्रो᳓णीभ्यां भास᳓दाद्+++(=गुह्यप्रदेशात्)+++
ध्वँस᳓सो+++(=नाभेः/ गुदवलयात्)+++ वि᳓वृहामि ते ।

मे᳓हनाद्+++(=प्रजननात्)+++ वल+++(न)+++ङ्+++(=वशङ्)+++क᳓रणाल्
लो᳓मभ्यस् ते नखे᳓भ्यः ।
य᳓क्ष्मँ स᳓र्वस्माद् आत्म᳓नस्
त᳓म् इमं᳓ वि᳓वृहामि ते ।

अ᳓ङ्गाद्-अङ्गाल् लो᳓म्नो-लोम्नो
जातं᳓ प᳓र्वणि-पर्वणि ।
य᳓क्ष्मँ स᳓र्वस्माद् आत्म᳓नस्
त᳓म् इमं᳓ वि᳓वृहामि ते ।

वधूवासोदानम् …{Loading}…

परिचयः

यत् परि त्वा गिर्वणः इति परिधापितं वधूवासस् तदेतद्-विदे विवाहकर्मविदे दद्याद् । एवमेतद्वधूवाससः परिदानं चतुर्थ्यन्ते कर्तव्यं तथा च विवाहान्ते आश्वलायनः सूर्याविदे वधूवस्त्रं दद्यात् इति । अन्ये तु यक्ष्मगृहीतायाः वासः एतद् भैषज्यविदे देयमुपदिश्यते इत्याहुः । सूर्याशब्देनापि त एव मन्त्रा उच्यन्ते ॥

मन्त्राः

प᳓रादेहि शाबल्यं᳙
ब्रह्म᳓भ्यो वि᳓भजा व᳓सु ।
कृत्यै᳓षा᳓ पद्-व᳓ती भूत्वा᳓
जाया᳓ऽऽविशते प᳓तिम् ।

अश्लीला᳓ +++(पति-)+++तनू᳓र् भव
रु᳓शती+++(=हिंसती →हिंस्यमाना)+++ पाप᳓या ऽमुया᳓ +++(दानकृत्यया)+++।
प᳓तिर् य᳓द् वद्ध्वै᳙ वा᳓ससा
स्व᳓म् अ᳓ङ्गम् अभिधि᳓त्सति ।
+++(तस्मात् तन् न परिधेयं मन्त्रविदा ऽपि सता ॥)+++

क्रूर᳓म् एत᳓त् +++(वासः)+++, क᳓टुकम्+++(=रुजाकारि)+++ एत᳓द्
अपाष्ठ᳓+++(=प्रतिकूल)+++वद् विष᳓वन् नै᳓त᳓द् अ᳓त्तवे ।
सूर्यां᳓ +++(विवाहदेवीं)+++ यः᳓ प्रत्य᳓क्षं विद्या᳓त्
स᳓ एत᳓त् प्र᳓तिगृह्णीयात् ।+++(५)+++

आश᳓सनं+++(=क्षतकरणं)+++ विश᳓सनम्+++(=चर्मणां पृथक्करणं)+++
अ᳓थो अधि विच᳓र्तनम्+++(=त्वचोन्यत्र मोचनं)+++ +++(एतद् वासः)+++।
+++(तथापि गृहीतुर् न हिंसा, यतः -)+++ सूर्या᳓याः पश्य रूपा᳓णि
ता᳓नि +++(विद्वान्)+++ ब्रह्मो᳓त᳓ शँसति ॥+++(५)+++ (18)

उपनयनम् …{Loading}…

कालः

उपनयनं व्याख्यास्यामः १

गर्भैकादशेषु राजन्यं
गर्भद्वादशेषु वैश्यम् ३

वसन्तो ग्रीष्मश् शरद् इत्य् ऋतवो वर्णानुपूर्व्येण ४

+++(धर्मसूत्रोक्तनियमा अन्यत्र।)+++

प्राक्तन-कर्माणि

+++(अधो यथापेक्षं लिङ्गपरिवर्तनं स्यात्।)+++

दिग्वपनम् …{Loading}…

शिरस उन्दनम्

ब्राह्मणान् भोजयित्वाशिषो वाचयित्वा कुमारं भोजयित्वा
+++(उपनयने - एवमन्तं पित्रादेः कर्म । अथाचार्यः उष्णाश्शीताश्चापः संसृजति।)+++
ऽनुवाकस्य प्रथमेन यजुषाऽपः +++(“उष्णेनवाय” वित्येतेन)+++ संसृज्योष्णाश् शीतास्व् आनीय +++(न शीता उष्णासु)+++

हरदत्तो ऽत्र।

+++(उष्णा आपः शीतास्वानयति)+++ उष्णे᳓न वायव् उदके᳓ने᳓ह्य्,
अ᳓दितिः के᳓शान् वपतु ।

उत्तरया +++(आप उन्दन्त्विऽत्येतया)+++ शिर उनत्ति ५

+++(शिरस उन्दनम् = आर्द्रीकरणम्)+++ आ᳓प उन्दन्तु जीव᳓से
दीर्घायुत्वा᳓य व᳓र्चसे ।
ज्यो᳓क् च सू᳓र्यं दृशे᳓ ।

+++(तत्राचार्यस्संसर्जनोन्दने कृत्वा क्षुरं नापितादपादाय प्रतिदिशं प्रवाप्य पुनस्तस्मै प्रदाय तं च वपन्तमुत्तरयानुमन्त्रयते । इति स्नातकसंस्कारे हरदत्तः। नाचार्यः - अन्योऽपि ब्राह्मण इति सुदर्शनसूरिः।)+++

प्रवपनम्

त्रींस्त्रीन् दर्भान् अन्तर्धायोत्तराभिश् चतसृभिः +++(“येनावपत्"इत्यादिभिः)+++ प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं प्रवपति ६

+++(प्राच्यान्दिशि)+++ ये᳓ना᳓वपत् सविता᳓ क्षुरे᳓ण
सो᳓मस्य रा᳓ज्ञो व᳓रुणस्य विद्वा᳓न् ।
ते᳓न ब्रह्माणो! वपतेद᳓म् अस्या᳓-
ऽऽयुष्माञ् ज᳓रदष्टिर् य᳓था᳓ ऽसद् अय᳓म्
असौ᳓ +++(←अत्रोहः)+++।

+++(दक्षिणतः)+++ ये᳓न पूषा᳓ बृ᳓हस्प᳓तेर् अग्ने᳓र्
इ᳓न्द्रस्य चा᳓ऽऽयुषे᳓ ऽवपत् ।
ते᳓नास्या᳓ऽऽयुषे वप
सौ᳓श्लोक्याय स्वस्त᳓ये ।

+++(पश्चात्)+++ ये᳓न भू᳓यश् च᳓रात्य् अय᳓ञ्,
ज्यो᳓क् च प᳓श्याति सू᳓र्यम् ।
ते᳓नास्या᳓ऽऽयुषे वप
सौ᳓श्लोक्याय स्वस्त᳓ये ।

+++(उत्तरे)+++ ये᳓न पूषा᳓ बृ᳓हस्प᳓तेर् अग्ने᳓र्
इ᳓न्द्रस्य चा᳓ऽऽयुषे᳓ ऽवपत् ।
ते᳓न ते वपाम्य् असाव्+++(←अत्रोहः)+++
आ᳓युषा व᳓र्चसा य᳓था ज्यो᳓क् सुम᳓ना अ᳓साः ।

क्षुर-शोधन-मन्त्रणम्

वपन्तम् उत्तरया +++(“यत् क्षुरेण” इत्य् एतया)+++ ऽनुमन्त्रयते दक्षिणतो माता ब्रह्मचारी वा ७

+++(नापितम् अनुमन्त्रयति-)+++ य᳓त् क्षुरे᳓ण मर्च᳓यता +++(=तीक्ष्णेन)+++
सुपेश᳓सा व᳓प्त्रा व᳓पसि के᳓शान् ।
शु᳓न्धि शि᳓रो, मा᳓स्या᳓युः प्र᳓मोषीः ।

केश-दर्भ-निक्षेपः

आनडुहे शकृत्पिण्डे यवान् निधाय तस्मिन् केशान् उपयम्योत्तरया +++(“उप्त्वाय केशा"नित्येतया)+++ उम्बर-मूले दर्भ-स्तम्बे वा निदधाति ८

उप्त्वा᳓स्य के᳓शान् व᳓रुणस्य रा᳓ज्ञो,
बृ᳓हस्प᳓तिस् सविता᳓ सो᳓मो अग्निः᳓ ।
ते᳓भ्यो +++(=केशेभ्यः)+++ निधा᳓नं बहुधा᳓ ऽन्वविन्दन्न्
अन्तरा᳓ द्या᳓वापृथिवी᳓ अप᳓स् सु᳓वः ॥

यज्ञोपवीतधारणम्

स्नातं कुमारं शुचि-वाससं बद्ध-शिखं यज्ञोपवीतम् आसञ्जति - “यज्ञोपवीतं परमं पवित्रम्” इति । ततस् तं यज्ञोपवीतिनं देव-यजनम् उदानयति (बौ.गृ.२५) इति बौधायनः ।

य॒ज्ञो॒प॒वी॒तं प॑र॒मं प॒वित्रं॑
प्र॒जाप॑ति॒र् यत् स॑ह॒जं पु॒रस्ता॑त् ।
आ॒यु॒ष्य॑म् अ॒ग्र्यं॑ प्रति॑मुञ्च शु॒भ्रं
य॑ज्ञोपवी॒तं बल॑म् अस्तु॒ तेजः॑ ॥

छन्द-आदि (द्रष्टुं नोद्यम्)

यज्ञोपवीत-धारण-महा-मन्त्रस्य
ब्रह्म र्षिः,
त्रिष्टुप् च्छन्दः
त्रयी विद्या देवता ।
यज्ञोपवीतधारणे विनियोगः ।

समिद्-होमः अश्मन्य् आस्थापनं च

स्नातम् +++(शुचि-वाससं बद्ध-शिखं यज्ञोपवीतिनम्)+++ अग्नेर् उपसमाधानाद्य् आज्य-भागान्ते +++(शम्याः परिध्यर्थे, सकृत्पात्रप्रयोगः)+++
पालाशीं समिधम् उत्तरया +++(“आयुर्दा देव"इत्येतया ऽऽचार्योक्तया)+++ ऽऽधाप्य

आयुर्दा᳓ देव जर᳓सं गृणानो᳓
घृत᳓+++(√ क्षरणदीप्त्यो)+++-प्रतीको+++(=अवयवो)+++ घृत᳓-पृष्ठो अग्ने ।
घृतं᳓ पि᳓बन्न् अमृ᳓तञ् चा᳓रु ग᳓व्यं
पिते᳓व पुत्र᳓ञ् जर᳓से नयेम᳓म् ।

उत्तरेण अग्निं, दक्षिणेन पदा ऽश्मानम् आस्थापयत्य् - आतिष्ठेति ९
+++(तत्रैव चावस्थापनं यावत् तिष्ठति। )+++

आ᳓तिष्ठेम᳓म् अ᳓श्मानम्
अ᳓श्मेव त्वँ᳓ स्थिरा᳓+++(रो पुंसि)+++ भव ।
अभि᳓तिष्ठ पृतन्यत᳓स्+++(=पृतनाकामान्)+++
स᳓हस्व पृतनायतः᳓+++(=पृतनाकामान्)+++ ।+++(र५)+++

वास्त्रादिधापनम्

वासोऽभिमन्त्रणम्

वासः सद्यःकृत्तोतम् +++(=सद्यः कृत्तम् ऊतं च - विनूतनम्)+++ उत्तराभ्याम् +++(“रेवतीस्त्वे"त्येताभ्यां)+++ अभिमन्त्र्य

+++(नक्षत्रेषु)+++ रेव᳓तीस् त्वा व्य᳙क्ष्णन्+++(=व्यध्वंसयन् [मेषादिभ्यः])+++
कृ᳓त्तिकाश् चा᳓कृन्तँस् त्वा ।
धि᳓यो ऽवयन्न्, अ᳓व ग्ना᳓+++(=देवता)+++ अवृञ्जन्त्+++(=अच्छिन्दन्)+++
सह᳓स्रम् अ᳓न्ताँ+++(=दशासूत्राणि)+++ अभि᳓तो अयच्छन् ।

देवी᳓र् देवा᳓य +++(वस्त्र)+++परिधी᳓+++(धौ)+++ सवित्रे᳓ ।
मह᳓त् त᳓द् आसाम् अभवन् महित्वन᳓म्+++(=महत्वम्)+++ ।+++(र४)+++

वासः-परिधापनम्

उत्तराभिस्तिसृभिः +++(“या अकृन्त"न्नित्येताभिः)+++ परिधाप्य

+++(पूर्वमन्त्रस्योल्लेखो ऽत्र)+++

या᳓ अ᳓कृन्तन्न् अ᳓वयन् या᳓ अ᳓तन्वत
या᳓श् च देवी᳓र् +++(वस्त्रस्य)+++ अ᳓न्तान् अभि᳓तो ऽददन्त+++(←दद् दाने)+++ ।
ता᳓स् त्वा देवी᳓र् जर᳓से सं᳓व्ययन्त्व्
आ᳓युष्मान् इदं᳓ प᳓रिधत्स्व वा᳓सः ।

प᳓रिधत्त धत्त वा᳓ससैनँ
शता᳓युषं कृणुत दीर्घ᳓म् आ᳓युः ।
बृ᳓हस्प᳓तिः प्रा᳓यच्छद् वा᳓स एत᳓त्
सो᳓माय रा᳓ज्ञे प᳓रिधातवा᳓ उ ।

जरां᳓ गच्छासि, प᳓रिधत्स्व वा᳓सो
भ᳓वा कृष्टीना᳓म्+++(=मनुष्याणां)+++ अभिशस्ति-पा᳓वा+++(ता)+++ ।
शत᳓ञ् च जीव शर᳓दस् सुव᳓र्चा
राय᳓श् च पो᳓षम् उ᳓प सं᳓व्ययस्व +++(वासो यथा रायस्पोषं भवति तथा)+++।

परिहितम् उत्तरयानुमन्त्रयते +++(“परीदं वास”)+++ १०

+++(परिहितवन्तं कुमारम् उत्तरयानुमन्त्रयते)+++

प᳓रीदं᳓ वा᳓सो अ᳓धि+++(+अ)+++धास् स्वस्त᳓ये
+अ᳓भूर् आपीना᳓म्+++(=आप्तानां)+++ अभिशस्ति-पा᳓वा+++(ता!)+++ ।
शत᳓ञ् च जीव शर᳓दः पुरूची᳓र्+++(=बहुगतीः)+++
व᳓सूनि चार्यो᳓ वि᳓भजासि+++(विभजासि)+++ जी᳓वन् ।

मौञ्जी

मौञ्जीं मेखलां त्रिवृतां+++(तं)+++ त्रिःप्रदक्षिणम् उत्तराभ्यां +++(“इयं दुरुक्ता"दित्येताभ्यां कुमारोक्ताभ्यां)+++ परिवीय

इयं᳓ दु᳓रुक्तात् परिबा᳓धमाना
श᳓र्म व᳓रूथं+++(=वरणीयं)+++ पुनती᳓ न आ᳓गात् ।
प्राणापाना᳓भ्यां ब᳓लम् आभ᳓रन्ती
प्रिया᳓ देवा᳓नाँ सुभ᳓गा मे᳓खलेय᳓म् ।

ऋत᳓स्य गोप्त्री᳓, त᳓पसः परस्+++(=प्र)+++पी᳓+++(=पात्री)+++
घ्नती᳓ र᳓क्षस् स᳓हमाना अ᳓रातीः ।
सा᳓ नस् समन्त᳓म् अ᳓नु प᳓रीहि भद्र᳓या
भर्ता᳓रस्+++(=बिभ्राणाः)+++ ते मेखले मा᳓ रिषाम ।

अजिनमन्त्रः

+अजिनम् उत्तरमुत्तरया +++(मित्रस्य चक्षुरित्येतया कुमारोक्तया)+++ ११

+++(धर्मसूत्रेषु - “क्षत्र-वृद्धिम् इच्छन् वस्त्राण्य्, एवोभय-वृद्धिम् इच्छन्न् उभयमिति हि ब्राह्मणम् ९” इत्यादि विकल्पा उक्ताः। तस्मिन् पक्षे ऽजिनप्रतिनिधित्वेन प्रायेण ग्राह्यं वस्त्रम्। )+++

११ मित्रस्य चक्षुर्धरुणम् …{Loading}…

मित्र᳓स्य च᳓क्षुर्, ध᳓रुणं ब᳓लीयस्
ते᳓जो यशस्वि᳓ स्थ᳓विरँ स᳓मिद्धम् ।
अनाहनस्यं᳓+++(=अधूर्तयोग्यं)+++ व᳓सनञ् जरिष्णु᳓
प᳓रीदं᳓ वाज्य्+++(=अन्नवत्)+++ अ᳓जि᳓नन् दधे ऽह᳓म् ॥ (२)

अवस्थापनादि

अवस्थापनम्

प्रोक्षणम्

उदकाञ्जलिम् अस्मा अञ्जलाव् +++(प्रोक्षणार्थम्)+++ आनीयोत्तरया +++(“समुद्रादूर्मि"रित्येतया)+++ त्रिः प्रोक्ष्य +++(कुमार-कृत्यम् एतत्। आचार्यः प्रोक्षति तत इति विश्वासः। सकृत् मन्त्रेण, द्विस्तूष्णीम् ।)+++

+++(प्रोक्षणमन्त्रः)+++

समुद्रा᳓द् ऊर्मि᳓र् म᳓धुमाँ उ᳓दारद् +++(=उदागमद् [एतैः प्रोक्षणबिन्दुभिः])+++
उपाँशु᳓ना+++(=उपांशैः →अंशुनिभैः)+++ स᳓म् अमृतत्व᳓म् अश्याम् ।
इमे᳓ नु᳓ ते᳓ रश्म᳓यस् सू᳓र्यस्य
ये᳓भिस् सपित्वं᳓+++(=समानपानं)+++ पित᳓रो न आ᳓यन् ।

+++(यैः रश्मिभिस् सह वामदेवस्य पितरो सोमपानं कृतवन्तः , तत्कारणका बिन्दवो मयि पतिताः )+++

हस्तग्रहणम्

उत्तरैर् +++(अग्निष्टे हस्तमग्रमीदित्यादिभिः)+++ दक्षिणे हस्ते गृहीत्वा +++(- प्रतिमन्त्रं ग्रहणावृत्तिः)+++

अग्नि᳓ष् टे ह᳓स्तम् अग्रभी+++(ही)+++त्।

सो᳓मस् ते ह᳓स्तम् अग्रभीत्।

सविता᳓ ते ह᳓स्तम् अग्रभीत्।

स᳓रस्वती ते ह᳓स्तम् अग्रभीत्।

पूषा᳓ ते ह᳓स्तम् अग्रभीत्।

अर्यमा᳓ ते ह᳓स्तम् अग्रभीत्।

अँ᳓शुस् ते ह᳓स्तम् अग्रभीत्।

भ᳓गस् ते ह᳓स्तम् अग्रभीत्।

मित्र᳓स् ते ह᳓स्तम् अग्रभीत्।

मित्र᳓स् त्व᳓म् असि ध᳓र्मणा,
ऽग्नि᳓र् आचार्य᳓स् त᳓व ।+++(५)+++

+++(कीदृशश्च सः? मित्रं देवा अब्रुवन्त - सोमं राजानं हनामेति। सो ऽब्रवीन् - नाहं सर्वस्य वा अहं मित्रम् अस्मि ।)+++

परिदानम्

उत्तरैर् +++(“अग्नये त्वा परिददामी"त्यादिभिः)+++ देवताभ्यः परीदाय

+++(असौशब्दस्य स्थाने माणवकस्य नाम निर्देशः संबुद्ध्या ॥)+++

+++(असौशब्दस्य स्थाने माणवकस्य नाम निर्देशः संबुद्ध्या, स्वरं विना ॥)+++

अग्न᳓ये त्वा प᳓रिददाम्य्+++(→रक्षार्थे दानं परिदानम्)+++ असौ।

सो᳓माय त्वा प᳓रिददाम्य् असौ।

सवित्रे᳓ त्वा प᳓रिददाम्य् असौ।

स᳓रस्वत्यै त्वा प᳓रिददाम्य् असौ।

मृत्य᳓वे त्वा प᳓रिददाम्य् असौ।

यमा᳓य त्वा प᳓रिददाम्य् असौ।

गदा᳓य त्वा प᳓रिददाम्य् असौ।

अ᳓न्तकाय त्वा प᳓रिददाम्य् असौ।

अद्भ्य᳓स् त्वा प᳓रिददाम्य् असौ।

ओ᳓षधीभ्यस् त्वा प᳓रिददाम्य् असौ।

पृथिव्यै᳓ त्वा स᳓वैश्वानरा᳓यै+++(←उदात्तद्वयम्??)+++ प᳓रिददाम्य् असौ ।

उपनयनम्

उत्तरेण यजुषा +++(“देवस्य त्वा सवितुः” इत्येतेन स्वसमीपं)+++ +उपनीय

देव᳓स्य त्वा सवितुः᳓ प्रसव᳓+++(=अनुज्ञायाम्)+++ उ᳓पनये ऽसौ᳓ +++(←नामनिर्देशः पूर्ववत् । केचित्तु - अन्तोदात्तस्य पाठात् आचार्यस्य नाम्नः प्रथमया निर्देशं मन्यन्ते ॥ )+++ ।

सुप्रजा इति +++(“सुपोषः पोषै"रित्येवमन्तम्)+++ दक्षिणे कर्णे जपति १२

+++(कर्णे जपः)+++

सुप्रजाः᳓ प्रज᳓या भूयास्,
सुवी᳓रो वीरै᳓स्,
सुव᳓र्चा व᳓र्चसा,
सुपो᳓षः पो᳓षैः ।
+++(→सूपसर्ग-बहुव्रीहाव् उत्तरपदादिर् उदात्तः। )+++

आचार्य-कुमारयोः प्रश्न-प्रतिवचने ।

“ब्रह्मचर्यम् आगाम्” इति +++(सवित्रा प्रसूत इत्येवमन्तो मन्त्रः)+++ कुमार आह १

+++(कुमारस्य मन्त्रः)+++

ब्रह्मच᳓र्यम् आ᳓गाम्, उ᳓प मा᳓ऽऽनयस्व, देवे᳓न सवित्रा᳓ प्र᳓सूतः+++(=अनुज्ञातः)+++ ।

सम्भाषणम्

+++(को नामासि? विष्णुशर्मा नामास्मि। कस्य ब्रह्मचार्यसि विष्णुशर्मन्? प्राणस्य ब्रह्मचार्यस्मि। )+++

प्रष्टं परस्य प्रतिवचनं कुमारस्य २

+++(आचार्यः-)+++ को᳓ ना᳓मासि?
+++(ब्रह्मचारी-)+++ असौ᳓+++(←नामनिर्देशः प्रथमया)+++ ना᳓माऽस्मि।
+++(आचार्यः-)+++ क᳓स्य ब्रह्मचार्य᳙सि +असौ+++(←नामनिर्देशस्संबुद्ध्या)+++?
+++(ब्रह्मचारी-)+++ “प्राण᳓स्य ब्रह्मचार्य् अ᳙स्मि असौ᳓"+++(←स्वनामनिर्देशः प्रथमया)+++।

शेषं +++(“एष ते देव सूर्ये”)+++ परो +++(आचार्यः)+++ जपति ३

+++(आचार्यः-)+++ एष᳓ ते देव सूर्य ब्रह्मचारी᳓।
तं᳓ गोपाय, स᳓ मा᳓ मृत।
एष᳓ ते सूर्य पुत्र᳓स्,
स᳓ दीर्घायु᳓स्, स᳓ मा᳓ मृत ।
याँ᳓ स्वस्ति᳓म् अग्नि᳓र् वायु᳓स् सू᳓र्यश् चन्द्र᳓मा आ᳓पो᳓ ऽनु सञ्च᳓रन्ति,
ताँ᳓ स्वस्ति᳓म् अ᳓नु स᳓ञ्चरासौ+++(←नामनिर्देशस्संबुद्ध्या)+++ ।

प्रत्यगाशिषं +++(आत्मगाम्याशीःफलं यस्मिन्मन्त्रे,अध्वनामित्यारभ्य आ उपनयनसमाप्तेर्ये प्रत्यगाशिषो मन्त्राः"योगे"इत्यादयः )+++ चैनं वाचयति ४

+++(ब्रह्मचारी सूर्यम् प्रति-)+++ अ᳓ध्वनाम् अध्वपते +++(सूर्य)+++ श्रे᳓ष्ठस्या᳓ऽध्वनः +++(ब्रह्मचर्यामार्गस्य)+++ पार᳓म् अशीय ॥ (3)

प्रधानहोमः

उक्तम् आज्यभागान्तम् +++(“आ॒यु॒र्दा दे॑व …” इति समिदाधाने)+++ ५

अत्रैनम् उत्तरा +++(“योगे योगे” इत्येकादर्शचः)+++ आहुतीर् हावयित्वा जयादि प्रतिपद्यते ६

विश्वास-टिप्पनी

तत्र द्वितीयचतुर्थौ “इममग्न आयुषे” “अग्निष् ट आयुः प्रतराम्” इति लिङ्गविरोधात् “आयुर्दा देव जरसम्” इतिवत् स्वयमेव ब्रूयात्, नैनं वाचयति । प्रधान-होमेषु हावयित्वेति वचनाद् उपहोमेष्व् आचार्य एव कर्ता।

ते च सर्वे माणवकस्यैव । द्वितीयचतुर्थाव् आचार्यस्येत्येके ।

+++(रथादि)+++यो᳓गेयोगे तव᳓स्+++(=गति[वत्])+++तरव्ँ
वा᳓जेवाजे हवामहे ।
+++(वयं स्तोतृत्वेन)+++ स᳓खाय+++(ः)+++ इ᳓न्द्रम् ऊत᳓ये ।+++(५)+++

०२ इममग्न आयुषे …{Loading}…

इम᳓म् अग्न आ᳓युषे व᳓र्चसे कृधि
प्रियँ᳓ रे᳓तो वरुण सोम राजन् ।
माते᳓वास्मा अदिते श᳓र्म यच्छ
वि᳓श्वे देवा ज᳓र-दष्टिर् य᳓था᳓ऽसत् ।

शत᳓म् इ᳓न् नु᳓ शर᳓दो अ᳓न्ति+++(कं)+++ देवा,
य᳓त्रा नश् चक्रा᳓+++(क्रुः)+++ जर᳓सन् तनू᳓नाम् ।
पुत्रा᳓सो य᳓त्र पित᳓रो भ᳓वन्ति
+++(तादृशे काले)+++ मा᳓ नो मध्या᳓ रीरिषता᳓ऽऽयुर् +++(आ स्वतो)+++ग᳓न्तोः+++(=गमनात्)+++ ।+++(४)+++

(दे॒वेभ्यः॒ इद॒न्न मम॑ । )

अग्नि᳓ष् ट आ᳓युः प्र+++(कृष्ट)+++तरां᳓ दधात्व्
अग्नि᳓ष् टे पु᳓ष्टिं प्रतरां᳓ कृणोतु ।
इ᳓न्द्रो मरु᳓द्भिर् ऋतु-धा᳓ +++(पुष्टिं)+++ कृणोत्व्
आदित्यै᳓स् ते व᳓सुभिर् आ᳓ दधातु ।

+++(अग्नीन्द्र-मरुद्-आदित्य-वसुभ्य इदन्न मम ।)+++

मेधां᳓ म᳓ह्यम् अ᳓ङ्गिरसो
मेधाँ᳓ सप्तऋष᳓यो ददुः ।
मेधां᳓ म᳓ह्यं प्रजा᳓पतिर्
मेधा᳓म् अग्नि᳓र् ददातु मे ।

+++(अङ्गिरस्-सप्तर्षि-प्रजापति+अग्निभ्यः इदन्न मम । )+++

अप्सरा᳓सु या᳓ मेधा᳓
गन्धर्वे᳓षु च य᳓द् य᳓शः ।
दै᳓वी या᳓ मानुषी᳓ मेधा᳓
सा᳓ मा᳓मा᳓ विशताद् इह᳓ ।

+++(मेधायशोभ्याम् इदन्न मम ।)+++

इमं᳓ मे वरुण श्रुधी +++(=श्रुणु)+++
ह᳓वम्+++(=आह्वानम्)+++ अद्या᳓ च मृळय +++(=सुखय)+++।
त्वा᳓म् अवस्यु᳓र् आ᳓ चके +++(=अवदन्)+++॥

त᳓त् त्वा यामि ब्र᳓ह्मणा व᳓न्दमानस्
त᳓द् आ᳓ शास्ते य᳓जमानो हवि᳓र्भिः ।
अ᳓हेळमानो +++(=अक्रुध्यन्)+++ वरुणेह᳓ बोध्य् उ᳓रुशंस
मा᳓ न आ᳓युः प्र᳓ मोषीः ॥

त्व᳓न् नो अग्ने व᳓रुणस्य विद्वा᳓न्
देव᳓स्य हे᳓डो᳓+++(=क्रोधो )+++ ऽव यासिसीष्ठाः+++(=यक्षीष्ठाः)+++ ।
य᳓जिष्ठो +++(हविर्)+++व᳓ह्नितमश् शो᳓शुचानो+++(=देदीप्यमानः)+++
वि᳓श्वा द्वे᳓षाँसि प्र᳓ मुमुग्ध्य् अस्म᳓त् ।

+++(अग्नीवरुणाभ्याम् इदं न मम)+++

स᳓ त्व᳓न् नो अग्ने ऽवमो᳓+++(=मूलभूतो)+++ भव+ऊती᳓+++(त्या)+++
+++(“अग्निरवमो देवतानां विष्णुः परमः” इति ब्राह्मणम्)+++
ने᳓दिष्ठो+++(=अन्तिकतमो)+++ अस्या᳓ उष᳓सो व्यु᳙ष्टौ+++(=व्युष्टायाम्)+++ ।
अ᳓व यक्ष्व नो व᳓रुणँ, र᳓राणो
वीहि᳓+++(=खाद)+++ मृडीकँ᳓+++(=सुखयितारं [हविः])+++ सुह᳓वो न एधि ।

+++(अग्नीवरुणाभ्याम् इदं न मम)+++

१६ त्वमग्ने अयाऽस्यया …{Loading}…

त्व᳓म् अग्ने अया᳓+++(=एतव्यः/ प्रत्येता)+++ ऽस्य्
अया᳓ स᳓न् म᳓नसा हितः᳓ ।
अया᳓ स᳓न् हव्य᳓म् ऊहिषे
ऽया᳓ नो धेहि भेषज᳓म् ॥ (4)

मन्त्रोपदेशः

+++(आचार्यः कूर्चम् आरोहति)+++

परिषेचनान्तं कृत्वा
ऽपरेणाग्निम् उदग्-अग्रं कूर्चं निधाय
तस्मिन्न् उत्तरेण +++(“राष्ट्रभृदसि"इत्यनेन)+++ यजुषोपनेता +++(आचार्यः)+++ +उपविशति ७

+++(हे कूर्च!)+++ राष्ट्रभृ᳓द् अस्य् आचार्याऽऽसन्दी᳓,
मा᳓ त्व᳓द्+++(तः)+++ योषम्+++(←यौतिः पृथग्भावे)+++ ।

पुरस्तात् प्रत्यङ्ङ् आसीनः कुमारो दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पादम् अन्वारभ्य +++(=उपसंगृह्य)+++ आह “सावित्रीं भो अनुब्रूहि” इति ८

तस्मा अन्वाह - “तत् सवितुर्” इति ९

त᳓त् सवितु᳓र् व᳓रेण्य+++(णिय)+++म्
भ᳓र्गो+++(=भर्जनम्)+++ देव᳓स्य धीमहि+++(←धा धारणे/ ध्यै ध्याने / धी आराधने)+++ ।
धि᳓यो यो᳓ नः प्रचोद᳓यात् ॥

पच्छो ऽर्धर्चशस् ततस् सर्वाम् १०

व्याहृतीर् विहृताः - पादादिष्व् अन्तेषु वा, तथार्धर्चयोर्, उत्तमां कृत्स्नायाम् ११

(आद्युच्चारणपक्षे)

पादशः

ओं भूस् तत् सवि॒तुर् वरे॑ण्य+++(णिय)+++म्।
ओं भुव॒र् +++(पापादि)+++भर्गो॑+++(=भर्जनम्)+++ दे॒वस्य॑ धीमहि+++(←ध्यै ध्याने / धी आराधने)+++ ।
ओं सुव॒र् धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त् ॥

अर्धशः पूर्णश्श्च

ओं भूस् तत् सवि॒तुर् वरे॑ण्य+++(णिय)+++म् +++(पापादि)+++भर्गो॑+++(=भर्जनम्)+++ दे॒वस्य॑ धीमहि+++(←ध्यै ध्याने / धी आराधने)+++ ।
ओं भुव॒र् धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त् ॥

ओं सुव॒स्

त᳓त् सवितु᳓र् व᳓रेण्य+++(णिय)+++म्
भ᳓र्गो+++(=भर्जनम्)+++ देव᳓स्य धीमहि+++(←धा धारणे/ ध्यै ध्याने / धी आराधने)+++ ।
धि᳓यो यो᳓ नः प्रचोद᳓यात् ॥

पुनः पूर्णोच्यते कैश्चित्

ॐ भूर्-भुव॒स्-सुव॒स्

त᳓त् सवितु᳓र् व᳓रेण्य+++(णिय)+++म्
भ᳓र्गो+++(=भर्जनम्)+++ देव᳓स्य धीमहि+++(←धा धारणे/ ध्यै ध्याने / धी आराधने)+++ ।
धि᳓यो यो᳓ नः प्रचोद᳓यात् ॥

ओष्ठोपस्पर्शनम्

कुमार उत्तरेण +++(“वृधमसौ सोभ्ये"त्यनेन, असावित्यनेन प्राणोऽभिधीयते)+++ मन्त्रेणोत्तरमोष्ठम् उपस्पृशते १२

+++(सावित्रीग्रहणात्)+++ अ᳓वृधम् असौ᳓+++(←प्राण-सम्बोधने)+++ सौम्य प्राण᳓, स्वं᳓ मे गोपाय ।+++(५)+++

+++(सम्बोधने स्वरः कथम्??)+++

कर्णोपस्पर्शनम्

कर्णावुत्तरेण +++(“ब्रह्मण आणी स्थ"इत्यनेन)+++ १३

+++(सावित्री)+++ब्र᳓ह्मण+++(=मन्त्रस्य)+++ आणी᳓+++(=कीले)+++ स्थः ॥+++(५)+++

दण्ड-ग्रहणम्

+++(पलाश-)+++दण्डमुत्तरेणाऽऽदत्ते +++(“सुश्रवस्सुश्रवस"मित्यनेन)+++१४

सु᳓श्रवस् +++(पलाश! सुश्र᳓वस्)+++ सुश्र᳓वसं मा कुरु।+++(५)+++
य᳓था त्वँ᳓ सुश्रवस् +++(सुश्र᳓वस्)+++ सुश्र᳓वा अस्य्,
एव᳓म् अहँ᳓ सुश्रवस् +++(सुश्र᳓वस्)+++ सुश्र᳓वा भूयासम्॥
य᳓था त्वँ᳓ सुश्रवस् +++(सुश्र᳓वस्)+++! सुश्रवो +++(सुश्र᳓वो)+++! देवा᳓नां निधिगोपो᳙ ऽस्य्,
एव᳓म् अहं᳓ ब्राह्मणा᳓नां ब्र᳓ह्मणो निधि-गोपो᳓ भूयासम् ।+++(५)+++

पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्य
नैय्यग्रोधस् स्कन्धजो ऽवाङ्ग्रो+++(=अवाञग्रः)+++ राजन्यस्य
बादर औदुम्बरो वा वैश्यस्य १५

वार्क्षो दण्ड इत्य् अवर्ण-संयोगेनैक उपदिशन्ति १६+++(5)+++

+++(पलाश-दण्डम् आदत्ते। “देवा वै ब्रह्मन्न् अवदन्त, तत् पर्ण उपाशृणोत् - सुश्रवा वै नाम”।)+++

व्रतसङ्कल्पः कुमारेण

“स्मृतं च म” इत्य् एतद्वाचयित्वा

स्मृत᳓ञ् च मे, अ᳓स्मृतञ् च मे - त᳓न् म उभ᳓यं व्रत᳓म्,

निन्दा᳓ च मे, अ᳓निन्दा च मे - त᳓न् म उभ᳓यं व्रत᳓म्,

श्रद्धा᳓ च मे, अ᳓श्रद्धा च मे - त᳓न् म उभ᳓यं व्रत᳓म्,

विद्या᳓ च मे, अ᳓विद्या च मे - त᳓न् म उभ᳓यं व्रत᳓म्,

श्रुत᳓ञ् च मे, अ᳓श्रुतञ्च मे - त᳓न् म उभ᳓यं व्रत᳓म्,

सत्य᳓ञ् च मे, अ᳓नृतञ्च मे - त᳓न् म उभ᳓यं व्रत᳓म्,

त᳓पश् च मे, अ᳓तपश्च मे - त᳓न् म उभ᳓यं व्रत᳓म्,

व्रत᳓ञ् च मे, अ᳓व्रतञ्च मे - त᳓न् म उभ᳓यं व्रत᳓म्,

य᳓द् ब्राह्मणा᳓नां ब्र᳓ह्मणि+++(=वेदविषये)+++ व्रत᳓म्,
य᳓द् अग्ने᳓स् +++(→यातृत्वं)+++ से᳓न्द्रस्य +++(→प्राधान्यम्)+++ स᳓प्रजापतिकस्य +++(→स्रष्टृत्वं)+++
स᳓देवस्य +++(→दातृत्वादि)+++ स᳓देवराजस्य
स᳓मनुष्यस्य +++(→प्रियवचनादि)+++ स᳓मनुष्यराजस्य +++(→प्रजारक्षणम्)+++
स᳓पितृकस्य +++(→पुत्रोत्पत्ति)+++ स᳓पितृराजस्य +++(यमस्य → सर्वसमत्वं)+++
स᳓गन्धर्वाप्सरस्क᳓स्य +++(→परिचरणकौशलम्, उदात्तद्वयम्?? )+++,
य᳓न् म आत्म᳓न आत्म᳓नि व्रत᳓न्,
ते᳓नाहँ᳓ स᳓र्वव्रतो भूयासम् ।

वरदानम्

गुरवे वरं +++(अग्न्याधाने “गौर्वै वरः”(आप.श्रौ.४११४))+++ दत्त्वा

उत्थापनमन्त्रः

+उदायुषेत्य् उत्थाप्य

+++(कुमारो वदति -)+++

उ᳓द् आ᳓युषा स्वायु᳓षा,
+उ᳓द् ओ᳓षधीनाँ र᳓सेन+,
+उ᳓त् पर्ज᳓न्यस्य शु᳓ष्मेण+++(=बलेन)++++
+उ᳓द् अस्थाम्,
अमृ᳓ताँ+++(=देवान्)+++ अ᳓नु ।

आदित्योपस्थानम्

उत्तरैर् +++(“तच्चक्षुर्देव हितम्”)+++ आदित्यम् उपतिष्ठते १७

+++(सूर्यस्)+++ त᳓च् च᳓क्षुर् देव᳓+++(नि)+++हितं पुर᳓स्ताच् छुक्र᳓+++(द्ध)+++म् उच्च᳓रत् -
प᳓श्येम शर᳓दश् शतं᳓
जी᳓वेम शर᳓दश् शतं᳓
न᳓न्दाम शर᳓दश् शतं᳓
मो᳓दाम शर᳓दश् शतं᳓
भ᳓वाम शर᳓दश् शतँ᳓
शृण᳓वाम शर᳓दश् शतं᳓
प्र᳓ब्रवाम शर᳓दश् शत᳓म्
अ᳓जीताः स्याम शर᳓दश् शतं᳓
ज्यो᳓क्+++(=दीर्घकालं)+++ च सू᳓र्यन् दृशे᳓ ।

हस्त-ग्रहण-मन्त्रः

यं कामयेत +++(मत्)+++ नायमाच्छिद्येतेति, तम् उत्तरया +++(“यस्मिन् भूतमि"त्येतया)+++ दक्षिणे हस्ते गृह्णीयात् १८

य᳓स्मिन् भूत᳓ञ् च भ᳓व्यञ् च
स᳓र्वे लोका᳓स् समा᳓हिताः ।
ते᳓न गृह्णामि त्वाम् अहं᳓,
म᳓ह्यं गृह्णामि त्वाम् अहं᳓
प्रजा᳓पतिना त्वा म᳓ह्यं गृह्णाम्य् असौ+++(→नामनिर्देशः)+++ ॥

व्रतम्

+++(पित्रादयः)+++ त्र्यहम् एतम् अग्निं धारयन्ति १९

+++(त्र्यहम्)+++ क्षार-लवण-वर्जनं च २०

समिदाधानम् …{Loading}…

परिमार्जनम्

परि त्वेति परिमृज्य

प᳓रि त्वाऽग्ने प᳓रिमृजाम्य् आ᳓युषा च ध᳓नेन च ।
सुप्रजाः᳓ प्रज᳓या भूयासँ,
सुवी᳓रो वीरै᳓स्, सुव᳓र्चा व᳓र्चसा, सुपो᳓षः पो᳓षैस्, सुगृ᳓हो गृहै᳓स्, सुप᳓तिः प᳓त्या+++(→आचार्येण)+++, सुमेधा᳓ मेध᳓या, सुब्र᳓ह्मा +++(स)+++ब्रह्मचारि᳓भिः ।

समिदाधानम्

तस्मिन्न् उत्तरैर् मन्त्रैस् +++(“अग्नये समिध"मित्यादिभिः द्वादशभिः प्रतिमन्त्रं)+++ समिध आदध्यात् २१

अग्न᳓ये समि᳓धम् आ᳓हार्षं
बृहते᳓ जात᳓-वेदसे ।
य᳓था त्व᳓म् अग्ने समि᳓धा समिध्य᳓स,
एवं᳓ मा᳓म् आ᳓युषा व᳓र्चसा सन्या᳓ +++(=लाभेन)+++
मेध᳓या प्रज᳓या पशु᳓भिर् ब्रह्मवर्चसे᳓नान्ना᳓द्येन+++(=अन्नादनेन)+++
स᳓मेधय स्वा᳓हा ।

+++(हे समित्, अग्नेर्)+++ ए᳓धो+++(←इन्धी दीप्तौ)+++ ऽस्य्,
एधिषीम᳓हि स्वा᳓हा ।

समि᳓द् असि,
समेधिषीम᳓हि +++(अग्निं)+++ स्वा᳓हा ।

ते᳓जो ऽसि,
ते᳓जो म᳓यि धेहि स्वा᳓हा ।+++(५)+++

अ᳓पो+++(=कर्म)+++ अद्य᳓ +अ᳓न्वचारिषँ
+++(श्रद्धा)+++र᳓सेन स᳓मसृक्ष्महि+++(=संसृष्टो भवेयम्। समगन्महीति शाकले)+++ ।
प᳓यस्वाँ+++(→हविष्मान्)+++ अग्न आ᳓गमन्
तं᳓ मा सँ᳓सृज व᳓र्चसा स्वा᳓हा ।

सं᳓ माऽग्ने व᳓र्चसा सृज
प्रज᳓या च ध᳓नेन च स्वा᳓हा ।

विद्यु᳓न्+++(र्)+++ मे अस्य देवा᳓
इ᳓न्द्रो विद्या᳓त् सह᳓र्षिभिः स्वा᳓हा ।+++(५)+++

अग्न᳓ये बृहते᳓ ना᳓काय स्वा᳓हा ।
+++(दिविनाको नामाग्निः इति ब्राह्मणम् ।)+++

द्या᳓वापृथिवी᳓भ्याँ स्वा᳓हा ।

एषा᳓ ते अग्ने समि᳓त्,
त᳓या व᳓र्धस्व चा᳓प्यायस्व च,
त᳓याऽहं᳓ व᳓र्धमानो भूयासम्, आप्या᳓यमानश्च स्वा᳓हा ।

यो᳓ माऽग्ने भागि᳓नँ सन्त᳓म्
अ᳓थाभाग᳓ञ् चि᳓कीर्षति ।
अभाग᳓म्+++(←“नञ्सुभ्याम्”)+++ अग्ने तं᳓ कुरु
मा᳓म् अग्ने भागि᳓नं कुरु स्वा᳓हा ।+++(५)+++

समि᳓धम् आधा᳓याग्ने
स᳓र्वव्रतो भूयासँ स्वा᳓हा ।

एवम् अन्यस्मिन्न् अपि +++(अग्नौ, तस्मिन्न् एव वा धार्यमाणे -)+++ सदा ऽरण्याद् +++(न ग्राम्यात् फलवतः)+++ एधान् आहृत्य +++(समिदाधानं कुर्यात्)+++२२ +++(नात्र पलाशनियमः!)+++

प्रतिज्ञाः, स्वीकृतिः

संशासनम्

उत्तरया +++(“ब्रह्मचार्यसी"त्येतया)+++ सँशास्ति २३ +++(बाढमिति प्रतिवचनम् ।)+++

ब्रह्मचार्य् अ᳙सि।
(वटुः - बाढ᳓म्।)

अ᳓पोऽशान +++(नानिवेदितम् अन्नम्)+++।
(वटुः - बाढ᳓म्।)

क᳓र्म कुरु।
(वटुः - बाढ᳓म्।)

मा᳓ सु᳓षुप्थाः।
+++(अथ यः पूर्वोत्थायी जघन्यसंवेशी तमाहुर्न स्वपितीति एवंविधो वा स्वापाभावः ।)+++
(वटुः - बाढ᳓म्।)

भिक्षाचर्य᳙ञ् चर। (वटुः - बाढ᳓म्।)

आचार्याधीनो᳓ भव ।
(वटुः - बाढ᳓म्।)

भिक्षा

+++(अत्र बोधायनः “अथास्मा अरिक्तं पात्रं प्रयच्छन्नाह मातरम् एवाग्रे भिक्षस्वेति” ।)+++

वासस आदानम्

+++(त्र्यहं मन्त्रवत्-परिहितमेव)+++ वासश् चतुर्थीम्+++(चतुर्थाहोरात्रे अहन्येव)+++ उत्तरया +++(“यस्य ते प्रथमवास्य"मित्येतया)+++ ऽऽदत्ते +++(=स्वीकरोति)+++

य᳓स्य ते प्रथमवास्यँ᳙+++(=प्रथमाच्छादितं)+++ ह᳓रामस्
तं᳓ त्वा वि᳓श्वे अवन्तु देवाः᳓ ।
त᳓न् त्वा भ्रा᳓तरस् सुवृ᳓धो व᳓र्धमानम्
अ᳓नु जायन्तां बह᳓वस् सु᳓जातम् ॥

ऽन्यत् परिधाप्य २४

+++(ततः केचित् प्रणवश्रद्धामेधाः पूजयित्वा दण्डत्यागम्, अन्यदण्डग्रहणञ् चेच्छन्ति।)+++

नियमान्तरपालने व्यवस्था

धर्मसूत्राणि दृश्यन्ताम्।

समावर्तनम् …{Loading}…

समिदाधानम्

इमँ᳓ स्तो᳓मम् अ᳓र्हते+++(=स्तुत्यर्हाय)+++ जात᳓वेदसे
+++(यथा तक्षा!)+++ र᳓थम् इव सं᳓महेमा मनीष᳓या+++(=बुद्ध्या)+++ ।+++(४)+++
भद्रा᳓ हि᳓ नः प्र᳓मतिर् अस्य +++(अग्नेः)+++ सँस᳓द्य्
अ᳓ग्ने सख्ये᳙ मा᳓ रिषामा वयं᳓ त᳓व ।+++(५)+++

क्षौरकर्म

+++(क्षुराभिमन्त्रणम्)+++

त्र्यायुषं᳓+++(=कौमारयौवनस्थाविराणि)+++ जम᳓दग्नेः
कश्य᳓पस्य त्र्य्-आयुष᳓म् ।
य᳓द् देवा᳓नां त्र्य्-आयुष᳓न्
त᳓न्मे अस्तु त्र्य्-आयुष᳓म् ।+++(५)+++

+++(क्षुरकर्मणा वयोगतिम् अभिलक्ष्य।)+++

+++(क्षुरं वप्त्रे प्रयच्छति)+++

शिवो᳓ ना᳓मासि,
स्व᳓धितिस्+++(=परशुः, वज्रः)+++ ते पिता᳓।
+++(वज्रो वै स्वधितिः इति दर्शनात्)+++
न᳓मस् ते अस्तु।
मा᳓ मा हिँसीः ।

०१ उष्णेन वायवुदकेनेह्यदितिः …{Loading}…

+++(उष्णा आपः शीतास्वानयति)+++ उष्णे᳓न वायव् उदके᳓ने᳓ह्य्,
अ᳓दितिः के᳓शान् वपतु ।

०२ आप उन्दन्तु …{Loading}…

+++(शिरस उन्दनम् = आर्द्रीकरणम्)+++ आ᳓प उन्दन्तु जीव᳓से
दीर्घायुत्वा᳓य व᳓र्चसे ।
ज्यो᳓क् च सू᳓र्यं दृशे᳓ ।

०३ येनावपत्सविता क्षुरेण …{Loading}…

+++(प्राच्यान्दिशि)+++ ये᳓ना᳓वपत् सविता᳓ क्षुरे᳓ण
सो᳓मस्य रा᳓ज्ञो व᳓रुणस्य विद्वा᳓न् ।
ते᳓न ब्रह्माणो! वपतेद᳓म् अस्या᳓-
ऽऽयुष्माञ् ज᳓रदष्टिर् य᳓था᳓ ऽसद् अय᳓म्
असौ᳓ +++(←अत्रोहः)+++।

०४ येन पूषा …{Loading}…

+++(दक्षिणतः)+++ ये᳓न पूषा᳓ बृ᳓हस्प᳓तेर् अग्ने᳓र्
इ᳓न्द्रस्य चा᳓ऽऽयुषे᳓ ऽवपत् ।
ते᳓नास्या᳓ऽऽयुषे वप
सौ᳓श्लोक्याय स्वस्त᳓ये ।

०५ येन भूयश्चरात्ययञ्ज्योक्च …{Loading}…

+++(पश्चात्)+++ ये᳓न भू᳓यश् च᳓रात्य् अय᳓ञ्,
ज्यो᳓क् च प᳓श्याति सू᳓र्यम् ।
ते᳓नास्या᳓ऽऽयुषे वप
सौ᳓श्लोक्याय स्वस्त᳓ये ।

०६ येन पूषा …{Loading}…

+++(उत्तरे)+++ ये᳓न पूषा᳓ बृ᳓हस्प᳓तेर् अग्ने᳓र्
इ᳓न्द्रस्य चा᳓ऽऽयुषे᳓ ऽवपत् ।
ते᳓न ते वपाम्य् असाव्+++(←अत्रोहः)+++
आ᳓युषा व᳓र्चसा य᳓था ज्यो᳓क् सुम᳓ना अ᳓साः ।

०७ यत्क्षुरेण मर्चयता …{Loading}…

+++(नापितम् अनुमन्त्रयति-)+++ य᳓त् क्षुरे᳓ण मर्च᳓यता +++(=तीक्ष्णेन)+++
सुपेश᳓सा व᳓प्त्रा व᳓पसि के᳓शान् ।
शु᳓न्धि शि᳓रो, मा᳓स्या᳓युः प्र᳓मोषीः ।

०८ उप्त्वाय केशान् …{Loading}…

उप्त्वा᳓स्य के᳓शान् व᳓रुणस्य रा᳓ज्ञो,
बृ᳓हस्प᳓तिस् सविता᳓ सो᳓मो अग्निः᳓ ।
ते᳓भ्यो +++(=केशेभ्यः)+++ निधा᳓नं बहुधा᳓ ऽन्वविन्दन्न्
अन्तरा᳓ द्या᳓वापृथिवी᳓ अप᳓स् सु᳓वः ॥

मेखलाया उपगूहनम्

इद᳓म् अह᳓म् अमु᳓ष्याऽऽमुष्यायण᳓स्य+++(←नामनिर्देशः)+++ पाप्मा᳓नम् उ᳓पगूहाम्य्,
उ᳓त्तरो ऽसौ᳓+++(←नामनिर्देशः)+++ द्विष᳓द्भ्यः ।+++(५)+++

स्नानम्

आ᳓पो हि᳓ ष्ठा᳓ मयो-भु᳓वस्
ता᳓ न ऊर्जे᳓+++(जाः)+++ दधातन ।
महे᳓ र᳓णाय+++(=रमणीयाय)+++ च᳓क्षसे+++(=दर्शनाय)+++ ॥

यो᳓ वः शिव᳓तमो र᳓सस्
त᳓स्य भाजयतेह᳓ नः ।
उशती᳓र्+++(=कामयमाना)+++ इव मात᳓रः ॥

+++(रसाय)+++ त᳓स्मा अ᳓रं+++(=शीघ्रम्)+++ गमाम वो
य᳓स्य +++(प्रभावेण)+++ क्ष᳓याय+++(=निवासाय)+++ जि᳓न्वथ+++(=प्रीणयथ)+++ ।
आ᳓पो +++(प्रजा)+++ जन᳓यथा च नः ॥
+++(चादिषु च इति न स्वर-निघातः। )+++

हि᳓रण्य-वर्णाश् शु᳓चयः पावका᳓
या᳓सु जातः᳓ कश्य᳓पो या᳓स्व् इ᳓न्द्रः ।
अग्नि᳓य्ँ या᳓ ग᳓र्भन् दधिरे᳓, वि᳓रूपास् -
ता᳓स् त आ᳓पश् शँ᳓ स्योना᳓ +++(=सुखा)+++ भवन्तु ।+++(५)+++

या᳓साँ रा᳓जा व᳓रुणो या᳓ति म᳓ध्ये,
सत्यानृते᳓ अवप᳓श्यञ् ज᳓नानाम् ।
मधुश्-चु᳓तश् शु᳓चयो याᳶ᳓ पावका᳓स् -
ता᳓ न आ᳓पश् शँ᳓ स्योना᳓ भवन्तु ।

या᳓सान् देवा᳓ दिवि᳓ कृण्व᳓न्ति भक्षय्ँ᳓ -
या᳓ अन्त᳓रिक्षे बहुधा᳓ भ᳓वन्ति ।
याᳶ᳓ पृथिवी᳓म् प᳓यसोन्द᳓न्ति शुक्रा᳓स् -
ता᳓ न आ᳓पश् शँ᳓ स्योना᳓ भवन्तु ।

दन्तधावनम्

+++(दन्ताः!)+++ अन्ना᳓द्याय व्यू᳙हध्वं+++(=पृथग्भवत)+++
दीर्घायु᳓र् अह᳓म् अन्नादो᳓ भूयासम् ।
सो᳓मो रा᳓जाऽय᳓म् आ᳓गमत्,
स᳓ मे मु᳓खं प्र᳓वेक्ष्यति भ᳓गेन सह᳓ व᳓र्चसा ।+++(र५)+++

वासः परिधत्ते

सो᳓मस्य तनू᳓र् असि। +++(सौम्यँ वै वासः इति श्रुतेः।)+++
तनु᳓वं मे पाहि।
स्वा᳓मा तनू᳓र् आ᳓विश +++(सोमस्य यथा)+++।+++(र५)+++

चन्दनलेपः

+++(देवताभ्यः चन्दनप्रदानम् - एताश्च अलङ्कारसमये पुरुषमुपसर्पन्ति)+++

न᳓मो ग्रहा᳓य चाभिग्रहा᳓य च ।

न᳓मश् शाकजञ्जभा᳓भ्याम् ।

न᳓मस् ता᳓भ्यो देव᳓ताभ्यो या᳓ अभिग्राहि᳓णीः ।


+++(उत्तरया आत्मानमनुलिम्पति)+++

अप्सर᳓स्सु यो᳓ गन्धो᳓
गन्धर्वे᳓षु च य᳓द् य᳓शः ।
दै᳓वो यो᳓ मानुषो᳓ गन्ध᳓स्
स᳓ मा गन्ध᳓स् सुरभि᳓र् जुषताम् ।


+++(सौवर्णे मणिं उदपात्रे परिप्लावयति)+++

इय᳓म् +++(पृथिवी पार्थिवसुवर्णे वर्तमाना)+++ ओ᳓षधे+++(धीः)+++ त्रा᳓यमाणा
स᳓हमाना स᳓हस्वती ।
सा᳓ मा हि᳓रण्य-वर्चसं
ब्रह्मवर्चसि᳓नं मा करोतु ।

__________________

+++(ग्रीवास्वाबध्नाति)+++

अ᳓पाशो ऽस्य् - उ᳓रो मे मा᳓ सँ᳓शारीः+++(=हिंसीः)+++ ।
शिवो᳓ मो᳓पतिष्ठस्व - दीर्घायुत्वा᳓य शत᳓शारदाय ।
शतँ᳓ शर᳓द्भ्य आ᳓युषे व᳓र्चसे जीवा᳓त्वै+++(=जीवनाय जीवा᳓त्वै)+++ पु᳓ण्याय ।

dvitIya-vAsaH-paridhAnam

+++(नक्षत्रेषु)+++ रेव᳓तीस् त्वा व्य᳙क्ष्णन्+++(=व्यध्वंसयन् [मेषादिभ्यः])+++
कृ᳓त्तिकाश् चा᳓कृन्तँस् त्वा ।
धि᳓यो ऽवयन्न्, अ᳓व ग्ना᳓+++(=देवता)+++ अवृञ्जन्त्+++(=अच्छिन्दन्)+++
सह᳓स्रम् अ᳓न्ताँ+++(=दशासूत्राणि)+++ अभि᳓तो अयच्छन् ।

देवी᳓र् देवा᳓य +++(वस्त्र)+++परिधी᳓+++(धौ)+++ सवित्रे᳓ ।
मह᳓त् त᳓द् आसाम् अभवन् महित्वन᳓म्+++(=महत्वम्)+++ ।+++(र४)+++

या᳓ अ᳓कृन्तन्न् अ᳓वयन् या᳓ अ᳓तन्वत
या᳓श् च देवी᳓र् +++(वस्त्रस्य)+++ अ᳓न्तान् अभि᳓तो ऽददन्त+++(←दद् दाने)+++ ।
ता᳓स् त्वा देवी᳓र् जर᳓से सं᳓व्ययन्त्व्
आ᳓युष्मान् इदं᳓ प᳓रिधत्स्व वा᳓सः ।

प᳓रिधत्त धत्त वा᳓ससैनँ
शता᳓युषं कृणुत दीर्घ᳓म् आ᳓युः ।
बृ᳓हस्प᳓तिः प्रा᳓यच्छद् वा᳓स एत᳓त्
सो᳓माय रा᳓ज्ञे प᳓रिधातवा᳓ उ ।

प᳓रिधत्त धत्त वा᳓ससैनँ
शता᳓युषं कृणुत दीर्घ᳓म् आ᳓युः ।
बृ᳓हस्प᳓तिः प्रा᳓यच्छद् वा᳓स एत᳓त्
सो᳓माय रा᳓ज्ञे प᳓रिधातवा᳓ उ ।

जरां᳓ गच्छासि, प᳓रिधत्स्व वा᳓सो
भ᳓वा कृष्टीना᳓म्+++(=मनुष्याणां)+++ अभिशस्ति-पा᳓वा+++(ता)+++ ।
शत᳓ञ् च जीव शर᳓दस् सुव᳓र्चा
राय᳓श् च पो᳓षम् उ᳓प सं᳓व्ययस्व +++(वासो यथा रायस्पोषं भवति तथा)+++।

दशायां प्रवर्तो प्रबध्य जुहोति

आयुष्यं᳙ वर्चस्यँ᳙ सुवी᳓र्यँ
राय᳓स्पो᳓षम् औ᳓द्भिद्यम्+++(→यशस्यम्)+++ ।
इदँ᳓ हि᳓रण्यं जै᳓त्र्याया᳓+++(=जयहेतवे)+++ऽविशतान् मा᳓म् ।

+++(हिरण्यवन्तो हि उच्चैर्वदन्ति→)+++ उच्चैर् वादि᳓ पृतनाजि᳓+++(त्)+++
सत्रा+++(=सत्य)+++साहं᳓ धनञ्जय᳓म् ।
स᳓र्वास् स᳓मृद्धीर् ऋ᳓द्धयो
हि᳓रण्ये ऽस्मि᳓न्त् समा᳓हिताः ।

शुन᳓म्+++(=सुखम्)+++ अहँ᳓ हि᳓रण्यस्य
पितु᳓र् इव ना᳓म +अग्रभैषम्+++(=अग्रहीषं)+++ ।
तं᳓ मा हि᳓रण्य-वर्चसं
पूरु᳓षु+++(=बहुषु)+++ प्रियं᳓ कुरु ।

प्रियं᳓ मा देवे᳓षु कुरु
प्रियं᳓ मा ब्र᳓ह्मणे कुरु ।
प्रियं᳓ विश्ये᳙षु शूद्रे᳓षु
प्रियँ᳓ रा᳓जसु मा कुरु ।+++(५)+++

या᳓ तिर᳓श्ची निष᳓द्यसे+++(=शेषे)+++
ऽहं᳓ विध᳓रणी+++(=विधारयित्री)+++ इ᳓ति ।
तां᳓ त्वा घृत᳓स्य धा᳓रया
य᳓जे सँरा᳓धनीम्+++(→भूमिम् / मध्यमावाक्)+++ अह᳓म् ।

सँरा᳓धन्यै देव्यै᳓ स्वा᳓हा ।
प्रसा᳓धन्यै देव्यै᳓ स्वा᳓हा ।

सम्रा᳓जञ् च विरा᳓जञ् चा-
ऽभिश्री᳓र् या᳓ च नो गृहे᳓ ।
लक्ष्मी᳓ राष्ट्र᳓स्य या᳓ मु᳓खे
त᳓या मा सँ᳓सृजामसि+++(→संसृजामि)+++ ।

स्रग्बन्धनम्

शु᳓भिके +++(स्रक्)+++ शि᳓र आ᳓रोह
शोभ᳓यन्ती मु᳓खं म᳓म ।
मु᳓खँ हि+++(→स्वरः??)+++ म᳓म शोभय
भू᳓याँसञ्च भ᳓गं कुरु ।

या᳓म् +++(स्रजं)+++ आ᳓हरज् जम᳓दग्निश्
श्रद्धा᳓यै कामायान्यै᳓+++(=काममानायै)+++ ।
इमा᳓न् ता᳓म् अ᳓पि नह्ये
ऽहं᳓ भ᳓गेन सह᳓ व᳓र्चसा ।

आञ्जनमन्त्रः

+++(हे अक्षिणी-)+++ य᳓दा᳓ञ्जनं त्रैककुदं᳓+++(=त्रिककुत्पर्वतभवं)+++
जातँ᳓ हिम᳓वत उप᳓रि ।
ते᳓न वाम् आञ्जे ते᳓जसे
व᳓र्चसे भ᳓गाय च ॥ (8)

म᳓यि पर्वत-पूरुष᳓म् ।

म᳓यि पर्वत-वर्चस᳓म् ।

म᳓यि पर्वत-भेषज᳓म् ।

म᳓यि पर्वतायुष᳓म् ।

आदर्शावेक्षणमन्त्रः

य᳓न् मे व᳓र्चः परा᳓गतम् +++(आदर्शतलस्थितं)+++
आत्मा᳓नम् उपति᳓ष्ठतु ।
इद᳓न् त᳓त् पु᳓नर् आ᳓ददे
दीर्घायुत्वा᳓य व᳓र्चसे ।

उपानद्ग्रहणमन्त्रः

प्रतिष्ठे᳓ स्थो देव᳓तानाम्।
मा᳓ मा +++(नवपादरक्ष-व्रणोत्पादनेन)+++ स᳓न्ताप्तम् ।+++(४)+++

छत्रधारणमन्त्रः

प्रजा᳓पतेश् श᳓रणम् असि।
ब्र᳓ह्मणश् छदि᳓र्, विश्व-जन᳓स्य छाया᳓ऽसि।
सर्व᳓तो मा पाहि ।

दण्डादानमन्त्रः

देव᳓स्य त्वा सवितुः᳓ प्रसवे᳙+++(=अनुज्ञायां)+++
ऽश्वि᳓नोर्बाहु᳓भ्यां पूष्णो᳓ ह᳓स्ताभ्याम्
आ᳓ ददे।
द्विषतो᳓ वधा᳓ये᳓न्द्रस्य व᳓ज्रोऽसि।+++(५)+++
वा᳓र्त्रघ्नश् +++(त्वं)+++ श᳓र्म मे भव।
य᳓त् पाप᳓न् त᳓न् नि᳓वारय ।

दिशाम् उपस्थानम्

दे᳓वीः षड्-उर्वीर्! उरु᳓ णᳵ कृणोत
वि᳓श्वे देवास! इह᳓ वीरयध्वम् ।

नक्षत्रणां चन्द्रमसश् चोपस्थानम्

मा᳓ हास्महि प्रज᳓या मा᳓ तनू᳓भिर्
मा᳓ रधाम द्विषते᳓ सोम राजन् ।

मधुपर्कः …{Loading}…

आसनम्

राष्ट्र-भृ᳓द् अस्य् आचार्यासन्दी᳓। मा᳓ त्व᳓द् योषम्।

राष्ट्र-भृ᳓द् असि सम्राड्+++(=अभिषिक्त-क्षत्रिय)+++-आसन्दी᳓। मा᳓ त्व᳓द् योषम्।

राष्ट्रभृ᳓द् अस्य् अधिपत्न्य्-आसन्दी᳓। मा᳓ त्व᳓द् योषम्।

पाद्याभिमन्त्रणम्

आ᳓पः पादावने᳓जनीर्
द्विष᳓न्तं नाशयन्तु मे ।
अस्मि᳓न् कु᳓ले ब्रह्म-वर्चस्य् अ᳙सानि+++(=भूयासम्)+++ ।


+++(आत्मनः प्रत्यभिमर्शः - ब्राह्मणेन पादे स्पृष्टे एतेषामुपगमशङ्कया प्रार्थ्यते ॥)+++

म᳓यि म᳓हो+++(=पूजा)+++, म᳓यि य᳓शो, म᳓यीन्द्रियं᳓ वीर्य᳙म् ।

अर्घ्यम्

+++(अर्घ्याभिमन्त्रणम्)+++

+++(उदक!)+++ आ᳓ मा ऽगन् य᳓शसा व᳓र्चसा
सँ᳓सृज प᳓यसा ते᳓जसा च ।
तं᳓ मा प्रियं᳓ प्रजा᳓नां
कुर्व् अ᳓धिपतिं पशूना᳓म् ।


+++(अञ्जलावानीयमानेर्घ्ये)+++

विरा᳓जो +++(ऽन्नस्य)+++ दो᳓होऽसि।
विरा᳓जो दो᳓हम् अशीय।
म᳓म प᳓द्याय +++(पुत्रादये)+++ वि᳓राज+++(=दीप्यस्व)+++ ।


+++(शेषं पुरस्तान्निनीयमानम् उत्तरयाऽनुमन्त्रयते)+++

समुद्रं᳓ वः प्र᳓हिणोमि
स्वां᳓ यो᳓निम् अ᳓पि गच्छत ।
अ᳓च्छिद्रः प्रज᳓या भूयासं
मा᳓ प᳓रा सेचि म᳓त् प᳓यः ॥ (9)

मधुपर्कमभिमन्त्रयते

+++(गोमधुपर्कार्हो वेदाध्यायीति-)+++ त्रय्यै᳓ विद्या᳓यै य᳓शोऽसि।
य᳓शसो य᳓शोसि।
ब्र᳓ह्मणो दी᳓प्तिर् असि ।
तं᳓ मा प्रियं᳓ प्रजा᳓नां
कुर्व्, अ᳓धिपतिं पशूना᳓म् ।

+++(उदक!)+++ आ᳓ मा ऽगन् य᳓शसा व᳓र्चसा
सँ᳓सृज प᳓यसा ते᳓जसा च ।
तं᳓ मा प्रियं᳓ प्रजा᳓नां
कुर्व् अ᳓धिपतिं पशूना᳓म् ।

आचमनम् अशने

+++(पूर्वम्)+++

अमृतोपस्त᳓रणम् +++(→गतिकारकोपपदात् कृत्)+++ असि +++(यथा हविरादाने)+++।

+++(उपरिष्टादप आचामति)+++

अमृताऽपिधान᳓म् असि ।

मधुपर्कं प्राश्नाति

य᳓न् म᳓धुनो मधव्यं᳙
परम᳓म् अन्ना᳓द्यं वीर्य᳙म्,
ते᳓नाहं᳓ म᳓धुनो मधव्ये᳙न
परमे᳓णान्ना᳓द्येन वीर्ये᳙ण
परमो᳙ऽन्नादो᳓ मधव्यो᳙ ऽसानि ।

गोकर्म

+++(गां निवेदितामभिमन्त्रयते)+++

गौ᳓र् अस्य् अ᳓पहतपाप्मा।
अ᳓प पाप्मा᳓नञ् जहि
म᳓म चामु᳓ष्य च ।

आलम्भनपक्षे वपाहोममन्त्रः

अग्निः᳓ प्रा᳓श्नातु प्रथम᳓स्-
स᳓ हि᳓ वे᳓द य᳓था हविः᳓ ।
अ᳓रिष्टम् अस्मा᳓कं कृण्व᳓न्
ब्राह्मणो᳓ ब्राह्मणे᳓भ्यः ।+++(र५)+++

उत्सर्गपक्षे जपः

यज्ञो᳓ वर्धताम्।
यज्ञ᳓स्य वृ᳓द्धिम् अ᳓नु वर्ध+++(स्व)+++।
अ᳓पचितिर् अस्य्, अ᳓पचितं मा कुरु।
अ᳓पचितो ऽहं᳓ मनुष्ये᳙षु भूयासम् ।

गौ᳓र् धेनु-भव्या᳓+++(=धेनुर्भविष्यन्ती)+++, माता᳓ रुद्रा᳓णां, दुहिता᳓ व᳓सूनाँ,
स्व᳓साऽऽदित्या᳓नाम्, +++(आज्यादिद्वारेण)+++ अमृ᳓तस्य ना᳓भिः ।

प्र᳓ णु वो᳓चञ् चिकितु᳓षे+++(=जानते)+++ ज᳓नाय -
मा᳓ गा᳓म् अ᳓नागाम्+++(=अनागसं)+++ अ᳓दितिं वधिष्ट ।

पि᳓बतूदकं᳓, तृ᳓णान्य् अत्तु ।
ओ᳓म् उ᳓त्सृजत ।

परिवेषणाज्ञाः

भूत᳓म् ।
सुभूत᳓म् ।

सा᳓ विरा᳓ट् ।

त᳓न् मा᳓ क्षायि ।
त᳓स्य +++(ते᳓→)+++तेऽशीय ।

त᳓न् म ऊ᳓र्जं धाः ।
ओं᳓ क᳓ल्पयत +++(परिचारकाः)+++ ॥ (10)

सीमन्तोन्नयनम् …{Loading}…

सीमन्तोन्नयनम्

होमः

शम्याः+++(=युगकीलाः)+++ परिध्यर्थे विवाह+उपनयन-समावर्तन-सीमन्त-चौल-गोदान-प्रायश्चित्तेषु २ +++(अथ परिधीन् परिदधाति। तत आघारसमिधौ।)+++

सीमन्तोन्नयनं प्रथमे गर्भे चतुर्थे मासि ॥ आपस्तम्बगृह्यसूत्र १४.१ ॥

ब्राह्मणान् भोजयित्वा ऽशिषो वाचयित्वा,
अग्नेर् उपसमाधानाद्य्-आज्यभागान्ते
ऽन्वारब्धायाम् +++(चौले - अन्वारब्धे)+++
उत्तरा आहुतीर् हुत्वा +++(= " धाता ददातु नो रयिम्” इति चतस्रो, “यस्त्वा हृदा कीरिणे"ति चतस्रः)+++
जयादि प्रतिपद्यते ॥
परिषेचनान्तं कृत्वा

धाता᳓ ददातु नो रयि᳓म्
ई᳓शानो ज᳓गतस्+++(!)+++प᳓तिः ।
स᳓ नः पूर्णे᳓न वावनत् ।

धाता᳓ प्रजा᳓या उत᳓ राय᳓ ईशे +++(=ईष्टे)+++
धाते᳓दं᳓ वि᳓श्वम् भु᳓वनं जजान ।
धाता᳓ पुत्रं᳓ य᳓जमानाय दा᳓ता+++(→तृन्-स्वरः)+++
त᳓स्मा उ हव्यं᳓ घृत᳓वद् विधेम ।

धाता᳓ ददातु नो रयि᳓म्
प्रा᳓चीं जीवा᳓तुम् अ᳓क्षिताम् ।
वयं᳓ देव᳓स्य धीमहि
सुमतिँ᳓ सत्य᳓-राधसः+++(=धनस्य)+++ ।

धाता᳓ ददातु दाशु᳓षे व᳓सूनि
प्रजा᳓कामाय मीढु᳓षे +++(=सेक्त्रे)+++ दुरोणे᳓ +++(=दारेषु)+++ ।
त᳓स्मै देवा᳓ अमृ᳓ताः सं᳓ व्ययन्तां +++(=ददतु)+++
वि᳓श्वे देवा᳓सो अ᳓दितिः सजो᳓षाः ।

य᳓स् त्वा हृदा᳓ कीरि᳓णा +++(=स्तोत्रिणा)+++ म᳓न्यमानो
अ᳓मर्त्यं म᳓र्त्यो जो᳓हवीमि ।
जा᳓तवेदो य᳓शो अस्मा᳓सु धेहि
प्रजा᳓भिर् अग्ने अमृतत्व᳓म् अश्याम् ॥

य᳓स्मै त्वँ᳓ सुकृ᳓ते जातवेद उ᳓
लोक᳓म् अग्ने कृण᳓वः +++(=कुर्याः)+++ स्योन᳓म् +++(सुखमयम्)+++।
अश्वि᳓नँ स᳓ पुत्रि᳓णं वीर᳓वन्तं
गो᳓मन्तँ रयिं᳓ नशते +++(=प्राप्नोति)+++ स्वस्ति᳓ ॥

त्वे᳓ सु᳓ पुत्त्र +++(आमन्त्रिताङ्गत्वाद् अनुदात्तः←)+++शवसो᳓
ऽवृत्रन् +++(=अवर्तन्त)+++ का᳓म-कातयः +++(=काम-कामनाः [सुतयः])+++ ।
न᳓ त्वा᳓म् इन्द्रा᳓ति रिच्यते ।।

उक्थ᳓उक्थे सो᳓म इ᳓न्द्रं ममाद
नीथे᳓नीथे +++(समाप्ते समाप्ते)+++ मघ᳓वानँ सुता᳓सः ।
य᳓द् ईँ᳓ सबा᳓धः पित᳓रं न᳓ पुत्राः᳓
समान᳓-दक्षा +++(=समानबलाः)+++ अ᳓वसे ह᳓वन्ते ।

सीमन्तोन्नयनम्

परिषेचनान्तं कृत्वा ऽपरेणाग्निं प्राचीम् उपवेश्य त्रेण्या शलल्या त्रिभिर् दर्भ-पुञ्जीलैश् शलालु-ग्लप्सेनेत्य् +++(→उदुम्बर-फल-सङ्घातेन)+++ ऊर्ध्वं सीमन्तम् उन्नयति व्याहृतीभिर् उत्तराभ्यां च ।

वीणागानम्

गायतम् इति वीणा-गाथिनौ संशास्ति ॥

+++("सालवीः" इत्येषा)+++

न सर्वेषां ब्राह्मणानाम् अपि तु साल्वानाम्+++(=साल्व-देश-निवासिनाम्)+++ ॥

+++(यमुनातीरवासिनाम्)+++

उत्तरयोः पूर्वा साल्वानां ब्राह्मणानामितरा ।

यौ᳓गन्धरिर् एव᳓ नो रा᳓जे᳓ति
सा᳓ल्वीर् अवादिषुः ।
वि᳓वृत्त-चक्रा आ᳓सीनास्
ती᳓रेण यमुने त᳓व ।

+++(सर्वासां ब्राह्मणीनां प्रजानाम्)+++

+++(अन्येषाम् - “सोम एव नो राजा” इत्येषा।)+++ नदी-निर्देशश्च यस्यां वसन्ति ॥

सो᳓म एव᳓ नो रा᳓जे᳓त्य्
आहुर् ब्राह्मणीः᳓ प्रजाः᳓ ।
वि᳓वृत्त-चक्रा आ᳓सीनास्
ती᳓रेणासौ+++(→उपजीव्यनदीनाम)+++ त᳓व ।

+++(पूर्वमेवैतदर्थम् उप्तान्)+++ यवान् विरूढान् +++(शिरसि वध्वाः)+++ आबध्य,
+++(वधूर्)+++ वाचं यच्छत्य् आनक्षत्रेभ्यः ॥

उदितेषु नक्षत्रेषु प्राचीम् उदीचीं वा दिशम् उपनिष्क्रम्य
वत्सम् अन्वारभ्य
व्याहृतीश् च जपित्वा
वाचं विसृजेत् ॥

+++(इह केचिद् अध्येतारो “यच्छतो” “विसृजत” इति द्विवचने पठन्ति ।)+++
व्याहृतयस् समस्ताः याजमान-समाम्नायात् प्रत्येतव्याः ॥

पुंसुवनम् …{Loading}…

पुंसवनम्

पुँसवनं व्यक्ते गर्भे तिष्येण ।

पुँसुव᳓नम् असि ।

न्यग्रोधस्य या प्राच्युदीचीं वा शाखा ततस्सवृषणां शुङ्गामाहृत्य सीमन्तवदग्नेरुपसमाधानादि ॥

+++(दक्षिणे नासिकाछिद्रे न्यग्रोधशृङ्गारसमपि नयति)+++

क्षिप्र-पुंसवनम्

+++(यजुषाऽभिमर्शनम्)+++

अनाप्रीतेन शरावेणानुस्रोतसम् उदकम् आहृत्य, पत्तस् +++(=पादयोः)+++ तूर्यन्तीं +++(=ओषधिविशेषं)+++ निधाय, मूर्धञ् +शोष्यन्तीम् उत्तरेण यजुषा+++(आभिष्ट्वाहं दशभिरभिमृशामि)+++ ऽऽभिमृश्य+, एताभिर् अद्भिरुत्तराभिर्+++(यथैव सोमः पवते)+++ अवोक्षेत् ॥

+++(अङ्गुलीभिर्)+++ आभि᳓ष् ट्वा ऽहं᳓ दश᳓भिर् अभि᳓मृशामि -
द᳓श-मा᳓स्याय +++(→स्वरः??)+++ सू᳓तवे ।+++(र४)+++

य᳓थैव᳓ सो᳓मः प᳓वते+++(=कम्पते)+++
य᳓था समुद्र᳓ ए᳓जति ।
एव᳓न्ते+++(←ते᳓)+++ ग᳓र्भ ए᳓जतु
सह᳓ जरा᳓युणा+++(=गर्भवेष्टनेन)+++ निष्क्र᳓म्य प्र᳓तितिष्ठतु ।
आ᳓युषि ब्रह्म-वर्चसि᳓ यश᳓सि वीर्ये᳙ ऽन्ना᳓द्ये ।

द᳓श मा᳓साञ् छ᳓यानो
धात्रा᳓ हि᳓ त᳓था कृत᳓म् ।
ऐ᳓तु ग᳓र्भो अ᳓क्षितो
जीवो᳓ जी᳓वन्त्याः ।

आय᳓मनीर् यमयत ग᳓र्भम्
आ᳓पो देवीस् स᳓रस्वतीः ।
ऐ᳓तु ग᳓र्भो अ᳓क्षितो
जीवो᳓ जी᳓वन्त्याः ।

परिषेचनान्ते ततो वक्ष्यमाणं कर्म ॥

अवोक्षणमन्त्रः

अनवस्नातया कुमार्या दृषत्पुत्रे दृषत्पुत्रेण पेषयित्वा परिप्लाव्यापेरणाग्निं प्राचीमुत्तानां निपात्योत्तरेण यजुषाऽङ्गुष्ठेन दक्षिणे नासिकाच्छिद्रेऽपि नयति ।

पुमाँसं जनयति ।

जरायुपतने ऽवोक्षणम्

यदि जरायु न पतेदेवंविहिताभिरेवाद्भिरुत्तराभ्यामवोक्षेत् ।

ति᳓लदे᳓ +++(जरायो!)+++ ऽवपद्यस्व+++(=अवपत)+++,
न᳓ माँस᳓म् असि,
नो᳓द᳓ल+++(र)+++म् ।+++(र४)+++

स्थवित्र्य् अ᳓वपद्यस्व, न᳓ माँसे᳓षु, न᳓ स्ना᳓वसु+++(=tendon)+++ न᳓ बद्ध᳓म् असि मज्ज᳓सु ।
नि᳓रैतु पृ᳓श्नि+++(=स्वल्परूपं)+++ शे᳓व+++(=सुख)+++लँ शुने᳓ जरा᳓य्व् अत्त᳓वे ॥ (11)

जातकर्म …{Loading}…

अभिमर्शनम्

जातं +++(=जातमात्रम्, “प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते”)+++ वात्सप्रेण +++(=दिवसस्परीत्येषः)+++ +अभिमृश्य,

दिव᳓स् प᳓रि प्रथमं᳓ जज्ञे अग्नि᳓र्
अस्म᳓द् द्विती᳓यम् प᳓रि जात᳓वेदाः ।
तृती᳓यम् अप्सु᳓ नृ-म᳓णा अ᳓जस्रम्
इ᳓न्धान एनं जरते+++(=स्तौति)+++ स्वाधीः᳓+++(=सुप्रज्ञाता)+++ ।

+++(प्रतिज्ञा+ऋक्। अग्रिमायाम् उत्तरम्।)+++
विद्मा᳓ ते अग्ने त्रेधा᳓ +++(रूपाणि अग्नि-विद्युत्-सूर्यास्)+++ त्रया᳓णि
विद्मा᳓ ते स᳓द्म +++(नानाकुण्डेषु)+++ वि᳓भृतम् पुरुत्रा᳓ +++(=बहुधा)+++।
विद्मा᳓ ते ना᳓म परमं᳓ गु᳓हा य᳓द्
विद्मा᳓ त᳓म् उ᳓त्सं +++(=fount)+++ य᳓त आजग᳓न्थ ।

+++(प्राक्तनाया विस्तारः!)+++ समुद्रे᳓ त्वा नृम᳓णा अप्सु᳓ अन्त᳓र्
नृच᳓क्षा +++(=नृद्रष्टा)+++ ईधे +++(=दीपयते)+++ दिवो᳓ अग्न ऊ᳓धन्न् +++(=उधस्स्थानीये मेघे)+++ ।
तृती᳓ये त्वा᳓ र᳓जसि +++(=लोके)+++ तस्थिवाँ᳓सम्
ऋत᳓स्य यो᳓नौ महिषा᳓ अहिन्वन्न् +++(=बुद्धवन्तः)+++ ।

अ᳓क्रन्दद् अग्निः᳓ स्तन᳓यन्न् इव द्यौः᳓
क्षा᳓मा +++(=पृथिवीं)+++ रे᳓रिहद् +++(=आस्वादयन्)+++ वीरु᳓धः +++(={वृक्ष}गुल्मान्)+++ समञ्ज᳓न्न् ।
सद्यो᳓ जज्ञानो᳓ +++(दावानलः)+++ वि᳓ ही᳓म् इद्धो᳓
अ᳓ख्यद् आ᳓ रो᳓दसी भानु᳓ना भात्य् अन्तः᳓ ।

उशि᳓क् +++(=कामयिता)+++ पावको᳓ अरतिः᳓ +++(=गन्ता)+++ सुमेधा᳓
म᳓र्तेष्व् अग्नि᳓र् अमृ᳓तो नि᳓धायि ।
इ᳓यर्ति +++(=गमयति)+++ धूम᳓म् अरुष᳓म् +++(=महत्)+++ भ᳓रिभ्रद्
उ᳓च् छुक्रे᳓ण शोचि᳓षा द्या᳓म् इ᳓नक्षत् +++(=दीपयत्)+++।

वि᳓श्वस्य केतु᳓र् भु᳓वनस्य ग᳓र्भ
आ᳓ रो᳓दसी अपृणाज् +++(=अपूरयत्)+++ जा᳓यमानः ।
वीडुं᳓ +++(=दृढं)+++ चिद् अ᳓द्रिम् अभिनत् पराय᳓ञ् +++(=परागच्छन्)+++
ज᳓ना य᳓द् अग्नि᳓म् अ᳓यजन्त प᳓ञ्च ।

श्रीणा᳓म् उदारो᳓ धरु᳓णो रयीणा᳓म्
मनीषा᳓णाम् प्रा᳓र्पणः सो᳓म-गोपाः ।
व᳓सोः सूनुः᳓ स᳓हसो अप्सु᳓ रा᳓जा +++(=दीप्यमानः)+++
वि᳓ भात्य् अ᳓ग्र उष᳓साम् इधानः᳓ ।

य᳓स् ते अद्य᳓ कृण᳓वद् भद्र-शोचे
अपूपं᳓ देव घृत᳓वन्तम् अग्ने।
प्र᳓ तं᳓ नय प्रतरां᳓ +++(=नितरां)+++ व᳓स्यो +++(=वसीयः)+++
अ᳓च्छाभि᳓ द्युम्नं᳓ +++(=धनं)+++ देव᳓भक्तं यविष्ठ ।

आ᳓ त᳓म् भज सौश्रवसे᳓ष्व् +++(स्वन्नेषु [यागेषु])+++ अग्न
उक्थ᳓-उक्थ आ᳓ भज शस्य᳓माने ।
प्रियः᳓ सू᳓र्ये प्रियो᳓ अग्ना᳓ भवात्य्
उ᳓ज् जाते᳓न +++(पुत्रादिना)+++ भिन᳓दद् +++(=उद्भिद्य प्रकाशताम्)+++ उ᳓ज्ज᳓नित्वैः +++(=जनिष्यमाणैः)+++।

त्वा᳓म् अग्ने य᳓जमाना अ᳓नु द्यू᳓न्
वि᳓श्वा व᳓सूनि दधिरे वा᳓र्याणि +++(=वरणीयानि)+++ ।
त्व᳓या सह᳓ द्र᳓विणम् इच्छ᳓माना
व्रजं᳓ गो᳓मन्तम् उशि᳓जो +++(=मेधाविनो)+++ वि᳓ वव्रुः ।

दृशानो᳓ रुक्म᳓ +++(=रोचमानः)+++ उर्व्या᳓ +++(=महत्या)+++ व्य᳓द्यौद्,
दुर्म᳓र्षम् आ᳓युः श्रिये᳓ रुचानः᳓ ।
अग्नि᳓र् अमृ᳓तो अभवद् व᳓योभिर्
य᳓द् एनं द्यौ᳓र् अ᳓जनयत् सुरे᳓ताः ॥

उपस्थ आधानम्

उत्तरेण यजुषोपस्थ आधाय +++(=“अस्मिन्नह"मित्यनेन)+++,

अस्मि᳓न्न् अहँ᳓ सह᳓स्रं पुष्याम्य्
ए᳓धमानस् स्वे᳓ व᳓शे ।

अभिमन्त्रणम्

उत्तराभ्याम् +++(“अङ्गादङ्गाद्” इति)+++ अभिमन्त्रणं ,

अ᳓ङ्गाद् अङ्गात् सं᳓भवसि
हृ᳓दयाद् अ᳓धि जायसे ।
आत्मा᳓ वै᳓ पुत्र ना᳓मा ऽसि
स᳓ जीव शर᳓दश् शत᳓म् ।

मूर्धन्यवघ्राणम्

+++(“अश्मा भवे"ति)+++ मूर्धन्यवघ्राणं,

अ᳓श्मा भव, परशु᳓र् भव
हि᳓रण्यम् अ᳓स्तृतं भव ।
पशूना᳓न् त्वा हिङ्कारे᳓णाभि᳓ जिघ्राम्य् असौ+++(→नामनिर्देशः)+++।

दक्षिणकर्णे-जपः

+++(“मेधां त” इति)+++ दक्षिणे कर्णे जापः १

मेधा᳓न् ते देव᳓स् सविता᳓
मेधा᳓न् देवी᳓ स᳓रस्वती ।
मेधा᳓न् ते अश्वि᳓नौ देवा᳓व्
आ᳓धत्तां पु᳓ष्करस्रजा ।

+++(“अभिजिघ्राम्यसौ”)+++ नक्षत्रनाम च निर्दिशति २

तद्रहस्यं भवति +++(सूक्र्तवाकाभिवादनादिष्वपि!)+++३

मधु-घृत-प्राशनम्

मधु घृतम् इति संसृज्य
तस्मिन् दर्भेण हिरण्यं निष्टर्क्य +++(= शिखाबन्धनवत्सरन्ध्रेण ग्रन्थिना)+++,
बध्वा
ऽवदाय
+उत्तरैर् मन्त्रैः +++(“त्वयि मेधाम्” इति)+++ कुमारं प्राशयित्वा,

त्व᳓यि मेधां᳓ त्व᳓यि प्रजां᳓
त्व᳓य्य् अग्नि᳓स् ते᳓जो दधातु ।

त्व᳓यि मेधां᳓ त्व᳓यि प्रजां᳓
त्व᳓यी᳓न्द्र इन्द्रियं᳓ दधातु ।

त्व᳓यि मेधां᳓ त्व᳓यि प्रजां᳓
त्व᳓यि सू᳓र्यो भ्रा᳓जो दधातु ।

स्नापनम्
प्रतिज्ञा

उत्तराभिः पञ्चभिस् +++(=“ऽक्षेत्रियै त्वे"त्यादिभिः)+++ स्नापयित्वा,

क्षेत्रियै᳓ +++(=अचिकित्स्यव्याधेः)+++ त्वा नि᳓रृत्यै त्वा..
द्रुहो᳓ मुञ्चामि व᳓रुणस्य पा᳓शात् ।
अनाग᳓सं ब्र᳓ह्मणे त्वा करोमि
शिवे᳓ ते द्या᳓वा-पृथिवी᳓ उभे᳓ इमे᳓ ।

शान्तिवचनम्

श᳓न् ते अग्नि᳓स् सहा᳓द्भि᳓र् अस्तु
शं᳓ द्या᳓वापृथिवी᳓ सहौ᳓षधीभिः ।
श᳓म् अन्त᳓रिक्षँ सह᳓ वा᳓तेन ते
श᳓न् ते च᳓तस्रः प्रदि᳓शो भवन्तु।

या᳓ दै᳓वीश् च᳓तस्रः प्रदि᳓शो वा᳓त-पत्नीर्,
अभि᳓ सू᳓र्यो विचष्टे᳓ +++(=विपश्यति)+++ ।
ता᳓सान् त्वा ऽऽजर᳓स आ᳓ दधामि।
प्र᳓ य᳓क्ष्म एतु नि᳓रृतिं पराचैः᳓ +++(=प्राङ्मुखः)+++ ।

अवर्तिनिवारणम्

अ᳓मोचि य᳓क्ष्माद् दुरिता᳓द् अ᳓वर्त्यै +++(=आपत्तः)+++।
द्रुहः᳓ पा᳓शान् नि᳓रृत्यै च᳓+उ᳓द् अमोचि ।
अ᳓हा +++(=अहासीत्)+++ अ᳓वर्तिम् +++(=दारिद्र्यम्)+++, अ᳓विदत् स्योन᳓म् +++(=सुस्वम्)+++।
अ᳓प्य् अभूद् भद्रे᳓ सुकृत᳓स्य लोके᳓ ।

सूर्यग्रहणमोक्षनिदर्शनम्
/devaH/lokAntaram/images/solar_eclipse_receeding.jpg

सू᳓र्यम् ऋत᳓न् +++(=प्राप्तम्)+++ त᳓मसो ग्रा᳓ह्या
य᳓द् देवा᳓ अ᳓मुञ्चन्न् अ᳓सृजन् व्ये᳙नसः +++(=व्यसृजन् एनसः)+++ ।

+++(प्रतिज्ञापूर्तिः- )+++
एव᳓म् अह᳓म् इमं᳓ क्षेत्रिया᳓ज् +++(=आनुवंशिकाद् [रोगात्])+++ जामिशँसा᳓द् +++(=बन्धूक्ताद्)+++
द्रुहो᳓ मुञ्चामि व᳓रुणस्य पा᳓शात् ।

दधि-घृत-प्राशनम्

दधि घृतमिति संसृज्य कांस्येन पृषदाज्यं व्याहृतीभिरोङ्कारचतुर्थाभिः +++(“भूः स्वाहेत्यादिभिः प्रतिमन्त्रम्”)+++ कुमारं प्राशयित्वा, अद्भिश् शेषं संसृज्य गोष्ठे निनयेत् ४

भू᳓स् स्वा᳓हा, भु᳓वस् स्वा᳓हा, सु᳓वस् स्वा᳓हा᳓। ॐ᳓ स्वा᳓हा ॥

मातुर् उपस्थ आधानम्

उत्तरया +++(=“मा ते कुमारम्”)+++ मातुरुपस्थ आधाय,

मा᳓ ते कुमारँ᳓ र᳓क्षो ऽवधीन्
मा᳓ धेनु᳓र् अत्य्-आसारि᳓णी ।
प्रिया᳓ ध᳓नस्य भूया
ए᳓धमाना स्वे᳓ गृहे᳓ ।

दक्षिणे स्तने प्रतिधाप्य

उत्तरया +++(=“अयं कुमारः”)+++ दक्षिणं स्तनं प्रतिधाप्य,

अयं᳓ कुमारो᳓ जरां᳓ धयतु दीर्घ᳓म् आ᳓युः ।
य᳓स्मै त्व᳓२ँ स्त᳓न! प्र᳓प्याय +++(=प्रक्षर)+++
+आ᳓युर् व᳓र्चो य᳓शो ब᳓लम् ।

पृथिव्या अभिमर्शः

उत्तराभ्यां +++(=“यद्भूमेर्हृदयम्”)+++ पृथिवीमभिमृश्य,

य᳓द् भू᳓मेर् हृ᳓दयन् दिवि᳓
चन्द्र᳓मसि श्रित᳓म् ।
त᳓द् उर्वि पश्यं +++(=पश्येयम्)+++
मा᳓ऽहं᳓ पौ᳓त्रम् अ᳓घँ रुदम् ।

य᳓त् ते सुसीमे᳓+++(→स्वरः??)+++ हृ᳓दयं
वे᳓दाहं᳓ त᳓त् प्रजा᳓पतौ +++(=चन्द्रमसि [छायारूपेण])+++ ।
वे᳓दाम त᳓स्य ते वयं᳓
मा᳓ऽहं᳓ पौ᳓त्रम् अ᳓घँ रुदम् ।

संविष्टस्याभिमर्शनम्

उत्तरेण यजुषा +++(=“नामयति न रुदति”)+++ संविष्टम् ॥

न᳓ +आ᳓मयति, न᳓ रुदति,
य᳓त्र वयं᳓ वदामसि, य᳓त्र चाभि᳓मृशामसि ।

##‌ सूतकम्

उदकुम्भनिधानम्

उत्तरेण यजुषा शिरस्य् उदकुम्भं निधाय,

आ᳓पस् सुप्ते᳓षु जाग्रत
र᳓क्षाँसि नि᳓र् इतो᳓ नुदध्वम् ।

सूतकहोमः

सर्षपान् फलीकरणमिश्रानञ्जलिनोत्तरैस् त्रिस्त्रि प्रतिस्वाहाकारं हुत्वा

हरदत्तो ऽत्र।

  • +++(सर्षपान् फलीकरणमिश्रान् जुहोति।)+++

अयं᳓ कलिं᳓ पत᳓यन्तँ+++(=प्रतिगच्छन्तम्)+++
श्वान᳓म् इवो᳓द्-वृद्धम् ।
अजां᳓ वा᳓शिताम् इव
मरुतः प᳓र्याद्ध्वँ+++(=पर्यास्यध्वम्)+++
स्वा᳓हा ।

श᳓ण्डे-र᳓थश्+++(→शण्डो रथे यस्य)+++ श᳓ण्डिकेर+++(शण्डिकम् बलम् ईरयति)+++ उलूखलः᳓ ।
च्य᳓वनो न᳓श्यताद् इतः᳓ स्वा᳓हा ।

अ᳓यश् श᳓ण्डो म᳓र्क
उपवी᳓र+++(यमवेक्ष्यान्ये वीरा न्यूनाः)+++ उलूखलः᳓ ।
च्य᳓वनो न᳓श्यताद् इतः᳓ स्वा᳓हा ।

केशि᳓नीश् श्व᳓लोमि᳓नीः+++(←स्वरः??)+++ ख᳓जापो+++(=खञ्जा =पङ्ग्वयो भूत्वाप्नुवन्ति)+++
ऽजो᳓पकाशिनीः+++(=अजनिभाः)+++ ।
अ᳓पेत न᳓श्यताद् इत᳓स् स्वा᳓हा ।

मिश्र᳓वाससः कौबेरका᳓
रक्षोराजे᳓न प्रे᳓षिताः ।
ग्रा᳓मँ स᳓जानयो गच्छन्तीच्छ᳓न्तो᳓ ऽपरिदाकृतान्थ्+++(→ऽपरिदा᳓कृता᳓न्थ् अनुपनीतान् - “अग्नये त्वा परिददामीति” तत्र मन्त्रः)+++ स्वा᳓हा ।

एता᳓न् घ्नतैता᳓न् गृह्णीते᳓-
त्य् अयं᳓ ब्र᳓ह्मणस्पुत्रः᳓ ।
ता᳓न् अग्निः᳓ प᳓र्यसरत्
ता᳓न् इ᳓न्द्रस् ता᳓न् बृ᳓हस्प᳓तिः ।
ता᳓न् अहं᳓ वेद ब्राह्मणः᳓
प्रमृशतः᳓ कूट-दन्ता᳓न्,
विकेशा᳓न् लंबन-स्तना᳓न्त् स्वा᳓हा ॥ (13)

नक्तञ्-चारि᳓ण उरस्पेशा᳓ञ्+++(=उरस्युज्ज्वलान्)+++
छूल-हस्ता᳓न् कपाल-पा᳓न् ।
पू᳓र्व एषां पिता᳓ +++(“एता᳓न् घ्नतैता᳓न् गृह्णीत᳓”)++++इ᳓त्य्
उच्चै᳓श्-श्राव्य् अ-कर्ण᳓कः ।
माता᳓ जघन्या᳙ स᳓र्पति
ग्रा᳓मे विधुर᳓म् इच्छ᳓न्ती स्वा᳓हा ।

निशीथ-चारि᳓णी स्व᳓सा
सन्धि᳓ना प्रे᳓क्षते कु᳓लम् ।
या᳓ स्व᳓पन्तं बोध᳓यति
य᳓स्यै वि᳓जातायां म᳓नः ।
ता᳓सां त्वं᳓ कृष्णप्रे᳓क्षत्-एव᳓र्त्मने
क्लोमा᳓नँ+++(=श्वासकोशः)+++ हृ᳓दयं य᳓कृत्+++(=liver)+++ ।
अ᳓ग्ने अ᳓क्षीणि निर्द᳓ह स्वा᳓हा ।

+++(पिता)+++ संशास्ति- “प्रविष्टे प्रविष्ट एव तूष्णीमग्नावावपते"ति ६

एवमहरहरानिर्दशतायाः +++(=“निर्दशा"निर्गता दशभ्योऽहोरात्रेभ्यो या रात्रिस्सा)+++७

प्रवासाद् एत्य

प्रवासादेत्य जातकर्म

प्रवासादेत्य पुत्रस्योत्तराभ्यामभिमन्त्रणं +++(=अङ्गादङ्गात्)+++

अ᳓ङ्गाद् अङ्गात् सं᳓भवसि
हृ᳓दयाद् अ᳓धि जायसे ।
वेदो᳓ वै᳓ पु᳓त्र ना᳓माऽसि
स᳓ जीव शर᳓दश् शत᳓म् ।

मूर्धन्यवघ्राणं +++(=अश्मा भव)+++ दक्षिणे कर्ण

मूर्धन्यवघ्राणम् -

अ᳓श्मा भव, परशु᳓र् भव
हि᳓रण्यम् अ᳓स्तृतं भव ।
पशूना᳓न् त्वा हिङ्कारे᳓णाभि᳓ जिघ्राम्य् असौ+++(→नामनिर्देशः)+++।

कर्णे जपः

उत्तरान्मन्त्रान् +++(=अग्निरायुष्मान् स वनस्पतिभिः)+++ जपेत् १२

+++(हे यजमान)+++
अग्नि᳓र् आ᳓युष्मान् ,
स᳓ व᳓नस्-प᳓तिभिर् आ᳓युष्मान् ,
ते᳓न त्वा᳓ ऽऽयुषा᳓ ऽऽयुष्मन्तङ् करोमि ।

सो᳓म आ᳓युष्मान् स᳓ ओ᳓षधीभिर् [आ᳓युष्मान् ते᳓न त्वा᳓ ऽऽयुषा᳓ ऽऽयुष्मन्तङ् करोमि ।]

+++(हे यजमान)+++ यज्ञ᳓ [आ᳓युष्मान्], स᳓ द᳓क्षिणाभिर् आ᳓युष्मान्, [ते᳓न त्वा᳓ ऽऽयुषा᳓ ऽऽयुष्मन्तङ् करोमि ।]

+++(हे यजमान)+++ ब्र᳓ह्मा᳓युष्मत्, त᳓द्ब्राह्मणै᳓रा᳓युष्मत् , [ते᳓न त्वा᳓ ऽऽयुषा᳓ ऽऽयुष्मन्तङ् करोमि ।]

+++(हे यजमान)+++ देवा᳓ आ᳓युष्मन्तः।
ते᳓ऽमृ᳓तेन [+आ᳓युष्मन्तः] [ते᳓न त्वा᳓ ऽऽयुषा᳓ ऽऽयुष्मन्तङ् करोमि ।]

कुमार्या अभिमन्त्रणम्

कुमारीमुत्तरेण यजुषा +++(“सर्व॑स्मादा॒त्मन॒स्संभू॑ताऽसि॒ सा जी॑व श॒रद॑श्श॒तम् । “)+++ ऽभिमन्त्रयते १३

स᳓र्वस्माद् आत्म᳓नस् सं᳓भूताऽसि,
सा᳓ जीव शर᳓दश् शत᳓म् ।

अन्न-प्राशनम् …{Loading}…

जन्मनोऽधि षष्ठे मासि ब्राह्मणान् भोजयित्वाऽऽशिषो वाचयित्वा दधि मधु घृतमोदनमिति सँसृज्योत्तरैर्मन्त्रैः कुमारं प्राशयेत् ।

भू᳓र् अपां᳓ त्वौ᳓षधीनाँ र᳓सं प्रा᳓शयामि।
शिवा᳓स्त आ᳓प ओ᳓षधयस् सन्त्व्,
अनमीवा᳓स् त आ᳓प ओ᳓षधयस् सन्त्व् असौ+++(→नामनिर्देशः)+++ ।

भु᳓वोऽपाँ᳓ …।

सु᳓वरपां᳓ …।

भू᳓र्भु᳓वस्सु᳓वरपां᳓ …।

तैत्तिरेण माँसेनेत्येके।