भोजनविधिः

तथा चात्मनोऽनुपरोधं कुर्याद्यथा कर्मस्वसमर्थः स्यात् १२

‘अष्टौ ग्रासा मुनेर् भक्ष्याः षोडशाऽरण्य-वासिनः ।
द्वात्रिंशतं गृहस्थस्याऽपरिमितं ब्रह्मचारिणः ॥
आहिताग्निर् अनरड्वांश् च ब्रह्मचारी च ते त्रयः ।
अश्नन्त एव सिध्यन्ति नैषां सिद्धिर् अनश्नताम्’

इति॥

औपवस्तम् एव कालान्तरे भोजनम् ५

यस्य कुले म्रियेत न तत्रानिर्दशे भोक्तव्यम् १८

तथानुत्थितायां सूतिकायाम् १९

अन्तःशवे च २०

न नावि भुञ्जीत ६

तथा प्रासादे +++(काष्ठमञ्चे)+++ ७

कृतभूमौ तु भुञ्जीत ८

अनाप्रीते मृण्मये भोक्तव्यम् ९

आप्रीतं चेद् अभिदग्धे १०

परिमृष्टं लौहं प्रयतम् ११

निर्लिखितं दारुमयम् १२

यथागमं यज्ञे १३

पाणिग्रहणादधि गृहमेधिनोर्व्रतम् १

कालयोर्भोजनम् २

अतृप्तिश्चान्नस्य ३

पर्वसु चोभयोर् उपवासः ४

औपवस्तम् एव कालान्तरे भोजनम् ५

तृप्तिश् चान्नस्य ६

यच्चैनयोः प्रियं स्यात् तद् एतस्मिन्न् अहनि भुञ्जीयाताम् ७

यस्याग्नौ न क्रियते यस्य चाग्रं न दीयते न तद्भोक्तव्यम् १३

भोक्ष्यमाणस्तु प्रयतोऽपि द्विराचामेद्द्विः परिमृजेत्सकृदुपस्पृशेत् ९

दद्भिरपूपस्य नापच्छिन्द्यात् १७

प्राङ्-मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत
उच्चरेद् दक्षिणा-मुखः ।
उदङ्-मुखो मूत्रं कुर्यात्
प्रत्यक्-पादावनेजनम्

इति १

यत्र भुज्यते तत्समूह्य निर्हृत्यावोक्ष्य तं देशम्, अमत्रेभ्यो +++(=पात्रेभ्यो)+++ लेपान्संकृष्याद्भिः संसृज्योत्तरतः शुचौ देशे रुद्राय निनयेत् । एवं वास्तु शिवं भवति २३

नाब्राह्मणायोच्छिष्टं प्रयच्छेत् ।
यदि प्रयच्छेद् - दन्तान् स्कुप्त्वा, तस्मिन्न् अवधाय प्रयच्छेत् २२

विलयनं +++(=नवनीत-मलम्)+++, मथितं, पिण्याकं, +++(=तैलोत्पादनावशेषः)+++ मधु, मांसं च वर्जयेत् १

कृष्ण-धान्यं, शूद्रान्नं, ये चान्ये नाश्य-संमताः २

अहविष्यम्, अनृतं, क्रोधं,
येन च क्रोधयेत् ।
स्मृतिम् इच्छन् यशो मेधां स्वर्गं पुष्टिं द्वादशैतानि +++(प्राक्तनसूत्रोक्त-सहितानि)+++ वर्जयेत् ३

हिंसार्थेनासिना मांसं छिन्नमभोज्यम् १६

यस्मिंश् चान्ने केशः स्यात् +++(पाकावस्थायां सति भिन्ना वार्ता)+++ २३

अन्यद् वामेध्यम् २४

अमेध्यैर् अवमृष्टम् २५

कीटो वामेध्य-सेवी २६

मूषकलाङ्गं वा २७

कृतान्नं पर्युषितम् अखाद्यापेयानाद्यम् १७

शुक्तं+++(=काल-पकेनाऽम्लीभूतं)+++ च १८

फाणित+++(=शर्कररस)+++-पृथुक+++(=चिउडा)+++-तण्डुल-करम्ब+++(=दधि+शक्तु)+++-भरुज+++(=भ्रष्टयव)+++-सक्तु-शाक-मांस-पिष्ट-क्षीर-विकारौषधि-वनस्पति-मूल-फल-वर्जम् १९

शुक्तं चापरयोगम् २०

सर्वं मद्यमपेयम् २१

तथैलकं पयः २२

उष्ट्रीक्षीर-मृगीक्षीर-सन्धिनीक्षीर-यमसूक्षीराणीति २३

धेनोश्चानिर्दशायाः +++(प्रसवाद् १० दिनेभ्यः प्राक्)+++ २४

तथा कीलालौषधीनां च २५

करञ्ज-पलण्डु-परारीकाः २६

यच्चान्यत् परिचक्षते २७

क्याक्वभोज्यमिति हि ब्राह्मणम् २८

एकखुरोष्ट्रगवयग्रामसूकरशरभगवाम् २९

धेनु+अनडुहोर्भक्ष्यम् ३०

मेध्यमानडुहमिति वाजसनेयकम् ३१

कुक्कुटो विकिराणाम् +++(=खनित्वा कीटान्यश्नन्ति ये तेषु, अभक्ष्यम्)+++ ३२

प्लवः प्रतुदाम् ३३

क्रव्यादः ३४

हंसभासचक्रवाकसुपर्णाश्च ३५

क्रुञ्च-क्रौञ्च-वार्ध्राणस-लक्ष्मण-वर्जम् +++(अभक्ष्यम्)+++ ३६

पञ्चनखानां गोधा-कच्छप-श्वाविट्-शल्यक-खण्ग-शश-पूतिखष-वर्जम् ३७

सर्पशीर्षी मृदुरः क्रव्यादो ये चान्ये विकृता यथा मनुष्यशिरसः ३९

आत्त-तेजसां भोजनं वर्जयेत् १०

उपेतः स्त्रीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं वर्जयेत् ७

न सुभिक्षाः स्युः ५

स्वयमप्यवृत्तौ सुवर्णं दत्त्वा पशुं वा भुञ्जीत ६

नात्यन्तमन्ववस्येत् ७

वृत्तिं प्राप्य विरमेत् ८

+++(शूद्रस्य)+++ तस्यापि धर्मोपनतस्य +++(= धर्मार्थम् आश्रितस्य)+++ १४

सुवर्णं दत्वा पशुं वा भुञ्जीत नात्यन्तमन्ववस्येद्वृत्तिं प्राप्य विरमेत् १५

अप्रयतोपहतम् अन्नम् अप्रयतं, न त्व् अभोज्यम् २१

अप्रयतेन तु शूद्रेणोपहृतम् अभोज्यम् २२

पदा वोपहतम् २८

सिचा +++(वस्त्राञ्चलेन)+++ वा २९

शुना वापपात्रेण वा दृष्टम् ३०

सिचा वोपहृतम् ३१

दास्या वा नक्तमाहृतम् ३२

भुञ्जानं वा ३३

यत्र शूद्र उपस्पृशेत् १

अनर्हद्भिर्वा समानपङ्क्तौ २

भुञ्जानेषु व यत्रानूत्थायोच्छिष्टं प्रयच्छेदाचामेद्वा ३

कुत्सयित्वा वा यत्रान्नं दद्युः ४

मनुष्यैरवघ्रातमन्यैर्वामेध्यैः ५

भाषां कासं क्षवयुमित्यभिमुखो ऽन्नं वर्जयेत् २

केशानङ्गं वासश्चालभ्याप उपस्पृशेत् ३

आर्याधिष्ठिता वा शूद्राः संस्कर्तारः स्युः ४

तेषां स एवाचमनकल्पः ५

अधिकमहरहः केशश्मश्रुलोमनखवापनम् ६

उदकोपस्पर्शनं च सह वाससा ७

अपि वाष्टमीष्वेव पर्वसु वा वपेरन् ८

यस्याग्नौ न क्रियते यस्य चाग्रं न दीयते न तद्भोक्तव्यम् १३

नाऽऽपणीयम् +++(पक्वं)+++ अन्नम् अश्नीयात् १४

तथा +++(ऽऽपणियान्)+++ रसान् +++(नाश्नीयात्)+++, आम+++(=अपक्व)+++-मांस-मधु-लवणानीति परिहाप्य १५

तैल-सर्पिषी तूपयोजयेद् उदकेऽवधाय १६

मध्वामं मार्गं मांसं भूमिर् मूलफलानि रक्षा-गव्यूतिर्-निवेशनं युग्यघासश् चोग्रतः प्रतिगृह्याणि १

एतान्यपि नानन्तेवास्याहृतानीति हारीतः २

आमं वा गृह्णीरन् ३

कृतान्नस्य वा विरसस्य ४

त्रयाणां वर्णानां क्षत्रियप्रभृतीनां समावृत्तेन न भोक्तव्यम् ९

सर्ववर्णानां स्वधर्मे वर्तमानानां भोक्तव्यं, शूद्र-वर्जमित्येके १३

यत्राप्रायश्चित्तं कर्मासेवते प्रायश्चित्तवति ११

चरितनिर्वेषस्य भोक्तव्यम् १२

सङ्घान्नमभोज्यम् १६

परिक्रुष्टं +++(=सर्वान् भोजनार्थम् आह्वान्ति ये)+++ च १७

सर्वेषां च शिल्पाजीवानाम् १८

ये च शस्त्रमाजीवन्ति १९

ये चाधिम् +++(भाटकग्राहकाः)+++ २०

भिषक् २१

वार्धुषिकः +++(वृद्ध्युपजीविनः)+++ २२

दीक्षितोऽक्रीतराजकः २३

अग्नीषोमीयसंस्थायामेव २४

हुतायां वा वपायां दीक्षितस्य भोक्तव्यम् २५

यज्ञार्थे वा निर्दिष्टे शेषाद्भुञ्जीरन्न् इति हि ब्राह्मणम् २६

क्लीबः २७

राज्ञां प्रैषकरः २८

अहविर्याजी २९

चारी ३०

अविधिना च प्रव्रजितः ३१

यश्चाग्नीनपास्यति ३२

यश्च सर्वान्वर्जयते, सर्वान्नी च श्रोत्रियो +++(ऽपि)+++, निराकृतिर् +++(=अस्वाध्यायः)+++ वृषलीपतिः ३३

मत्त उन्मत्तो बद्धो ऽणिकः+++(=पुत्राच् छ्रुतग्राही)+++ प्रत्युपविष्टो+++(?)+++ यश्च प्रत्युपवेशयते तावन्तं कालम् १ …

क अश्यान्नः २

य ईप्सेद्+++(=प्रार्थ्यते [भोक्तव्यमिति, तस्यान्न])+++ इति कण्वः ३

पुण्य +++(अन्न)+++ इति कौत्सः ४

यः कश्चिद् दद्यादिति वार्ष्यायणिः +++(आपस्तम्बेनायम् पक्षो निराकरिष्यते ऽग्रे)+++५

यदि ह रजः +++(=पापम्)+++ स्थावरं - पुरुषे भोक्तव्यम्, अथ चेच् चलं - दानेन निर्दोषो भवति ६

शुद्धा भिक्षा भोक्तव्या +++(इति)+++ एककुणिकौ काण्वकुत्सौ तथा पुष्करसादिः ७

सर्वतोपेतं +++(=अप्रार्थ्य लब्धम् भोज्यमिति)+++ वार्ष्यायणीयम् +++(मतम् - आपस्तम्बो निराकरिष्यत्यग्रे)+++८

पुण्यस्येप्सतो +++(ऽन्नस्य)+++ भोक्तव्यम् +++(इत्यापस्तम्बनिश्चयः)+++ ९

पुण्यस्याप्य् +++(दातुम्)+++ अनीप्सतो न भोक्तव्यम् १०

यतः कुतश्चाभ्युद्यतं भोक्तव्यम् ११

नाननियोगपूर्वमिति हारीतः १२

अथ पुराणे श्लोकावुदाहरन्ति । उद्यतामाहृतां भिक्षां पुरस्तादप्रवेदिताम् । भोज्यां मेने प्रजापतिरपि दुष्कृतकारिणः । न तस्य पितरोऽश्नन्ति दश वर्षाणि पञ्च च । न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यधिमन्यत इति १३

चिकित्सकस्य मृगयोः शल्यकृन्तस्य पाशिनः । कुलटायाः षण्ढकस्य च तेषामन्नमनाद्यम् १४

अथाप्युदाहरन्ति । अन्नादे भ्रूणहा मार्ष्टि अनेना अभिशंसति । स्तेनः प्रमुक्तो राजनि याचन्ननृतसङ्कर इति १५