सर्पबलिः

उपक्रमः

श्रावण्यां पौर्णमास्याम् अस्तमिते स्थालीपाकः ५

+++(श्रावण्यै पौर्णमास्यै स्वाहा इति श्रावण्याम्।)+++

किंशुकहोमः

पार्वणवद् आज्यभागान्ते स्थालीपाकाद् +धुत्वा
ऽञ्जलिनोत्तरैः प्रतिमन्त्रं +++(३)+++ किंशुकानि जुहोति ६

जग्धो᳓ म᳓शको, जग्धा᳓ वि᳓तृष्टिर्, जग्धो᳓ व्यद्ध्वरः᳓ स्वा᳓हा ।

जग्धो᳓ व्यद्ध्वरो᳓, जग्धो᳓ म᳓शको, जग्धा᳓ वि᳓तृष्टिस् स्वा᳓हा ।

जग्धा᳓ वि᳓तृष्टिर्, जग्धो᳓ व्यद्ध्वरो᳓, जग्धो᳓ म᳓शकस् स्वा᳓हा ॥ +++(र५ विन्यासे ऽत्र सर्पाकृतिः)+++

+++(किंशुकानि → वसन्त एव सङ्गृहीतानि पलाश-पुष्पाणीति केचित्। केचित्— पलाशसदृशस्य कण्टकिनः mull murungai इत्यस्य पुष्पाणीति।
केचिद् अञ्जलिहोमा लाजहोमवद् यावदुक्तधर्माण एवेति।
)+++

समिद्धोमः

मन्त्राः

उत्तराभिस् तिसृभिर् आरग्वध-मय्यस् समिधः ७

इ᳓न्द्र जहि दन्दशू᳓कं
पक्षि᳓णं य᳓स् सरीसृपः᳓ ।
दंक्ष्य᳓न्तञ् च दश᳓न्तञ् च
स᳓र्वाँस् ता᳓न् इन्द्र जंभय+++(=स्तम्भय)+++ स्वा᳓हा ।

अप्सु᳓ जात स᳓रे वृद्ध
देवा᳓नाम् अ᳓पि हस्त्य ।
त्व᳓म् अग्न इन्द्र-प्रे᳓षितस्
स᳓ नो मा᳓ हिँसीः स्वा᳓हा ।

त्रा᳓णम् असि।
परित्रा᳓णम् असि।
परिधि᳓र् असि ।
अ᳓न्नेन मनुष्याँ᳙स् त्रायसे, तृ᳓णैः पशू᳓न्, गर्ते᳓न सर्पा᳓न्, यज्ञे᳓न देवा᳓न्त्, स्वध᳓या पितॄ᳓न्त् स्वा᳓हा ।

आज्याहुतिः

आज्याहुतीर् उत्तराः ८

+++(सर्पाधिपते!)+++ त᳓त् सत्यं᳓ य᳓त् ते ऽमावास्या᳙याञ् च पौर्णमास्या᳓ञ् च विषबलिँ᳓+++(←स्वरः शोधितः)+++ ह᳓रन्ति स᳓र्व उदर-सर्पि᳓णः
त᳓त् +++(बलिं)+++ ते प्रे᳓रते+++(=प्राप्नुवन्ति)+++, त्व᳓यि सं᳓विशन्ति।
त्व᳓यि नस् सत᳓स्+++(=आश्रितान्)+++, त्व᳓यि सद्भ्यो᳓ +++(सर्पेभ्यो)+++, वर्षा᳓भ्यो नः प᳓रिदेहि ।
+++(वर्षऋतौ सर्पबाहुल्यम्।)+++

न᳓मो अस्तु सर्पे᳓भ्यो
ये᳓ के᳓ च पृथिवी᳓म् अ᳓नु।
ये᳓ अन्त᳓रिक्षे ये᳓ दिवि᳓
ते᳓भ्यस् सर्पे᳓भ्यो न᳓मः॥

ये᳓ ऽदो᳓, रोचने᳓ दिवो᳓,
ये᳓ वा सू᳓र्यस्य रश्मि᳓षु ।
ये᳓षाम् अप्सु᳓ स᳓दः कृतं᳓
ते᳓भ्यः सर्पे᳓भ्यो न᳓मः ॥

या᳓ इ᳓षवो यातुधा᳓नानां
ये᳓ वा व᳓नस्प᳓तीँर् अ᳓नु ।
ये᳓ वाऽवटे᳓षु+++(→बिलेषु)+++ शे᳓रते
ते᳓भ्यः सर्पे᳓भ्यो न᳓मः ॥

उत्तराङ्गम्

+++(अञ्जलेर् दर्व्याश् च लेपस्यार्पणं कर्म स्थालीपाकवत्। किंशुकशेषादपि स्विष्टकृते समवदानम् ।)+++

जयादि प्रतिपद्यते ९

+++(“सौविष्टकृतं च स्थालीपाकादेव हुत्वा” इति हरदत्तः।)+++

परिषेचनान्तं कृत्वा

बलिनिर्वापः

बलिहरण-सङ्कल्पः

वाग्यतस् संभारान् आदाय प्राचीम् उदीचीं वा दिशम् उपनिष्क्रम्य
स्थण्डिलं कल्पयित्वा
तत्र प्राचीर् उदीचीश् च तिस्रस् तिस्रो लेखा लिखित्वा
+++(तासां समीपे )+++ ऽद्भिर् उपनिनीय +++(- सर्वदेवजनेभ्यो ददाति यथापितृभ्यः पिण्डदाने ।)+++
तासूत्तरया सक्तून्+++(=भृष्ठयवादिचूर्णानि)+++ निवपति +++(ताः सर्वा लेखाः यथा बलिर्व्याप्नुयात्)+++ १०

न᳓मो अस्तु सर्पे᳓भ्यो
ये᳓ पा᳓र्थिवा य᳓ आन्तरिक्ष्या᳙ ये᳓ दिव्या᳙ ये᳓ दिश्याः᳙ ।
+++(उपक्रमे)+++ ते᳓भ्य इमं᳓ बलिँ᳓ हरिष्यामि ।
+++(मार्गशीर्ष्यां तु)+++ ते᳓भ्य इमं᳓ बलि᳓म् अहार्षम् ।

तूष्णीं सम्पुष्का+++(=अक्षता)+++ धाना, लाजान्, आञ्जनाभ्यञ्जने, स्थगर+++(=गन्धविशेषः - betel?)+++ +उशीरम् +++(=Vettiver grass)+++ इति +++(६ द्रव्याणि)+++११

उत्तरैर् उपस्थायापः परिषिच्याप्रतीक्षस् +++(→ पृष्ठतो ऽप्रतीक्षमाणस्)+++ तूष्णीम् एत्य
“अपश्वेत पदेत्याभ्याम्” उद-कुम्भेन त्रिः प्रदक्षिणम् अन्तरतोऽगारं निवेशनं वा परिषिच्य

प्रत्येत्य गृहपरिषेचनमन्त्रौ

उपस्थानमन्त्राः

त᳓क्षक, वै᳓शालेय - धृत᳓राष्ट्रैरावतस् ते+++(←ते᳓)+++ जीवा᳓स्,
त्व᳓यि नस् सत᳓स्, त्व᳓यि सद्भ्यो᳓ +++(सर्पेभ्यो)+++, वर्षा᳓भ्यो नः प᳓रिदेहि ।

धृ᳓तराष्ट्रैरावत+++(→धृत᳓राष्ट्रैरावत)+++ त᳓क्षकस् ते+++(←ते᳓)+++ वैशालेयो᳓ जीवा᳓स् …।

अ᳓हिँसातिबल᳓स् ते जीवा᳓स् [त्व᳓यि नस् सत᳓स्, त्व᳓यि सद्भ्यो᳓ +++(सर्पेभ्यो)+++, वर्षा᳓भ्यो नः प᳓रिदेहि । ]
+++(व्यस्तप्रयोगे सम्बोधन इह स्वरव्यत्ययः।)+++

अ᳓तिबलाहिँस᳓स् ते जीवा᳓स् [त्व᳓यि नस् सत᳓स्, त्व᳓यि सद्भ्यो᳓ +++(सर्पेभ्यो)+++, वर्षा᳓भ्यो नः प᳓रिदेहि । ]
+++(व्यस्तप्रयोगे सम्बोधन इह स्वरव्यत्ययः।)+++

ये᳓ दन्दशू᳓काः पा᳓र्थिवास्-
ताँ᳓स् त्व᳓म् इतः᳓ परो᳓ ग᳓व्यूतिं नि᳓वेशय ।
स᳓न्ति वै᳓ नश् शफि᳓नस्,
स᳓न्ति दण्डि᳓नस्,
ते᳓ वो ने᳓द् +धिन᳓सान्,
न्ये᳓द् यूय᳓म् अस्मा᳓न् हिन᳓सात ।

+++(प्रतिदिशम् मन्त्राः।)+++

समी᳓ची ना᳓मासि प्रा᳓ची दि᳓क्।
त᳓स्यास् ते ऽग्नि᳓र् अ᳓धिपतिर्, असितो᳓ रक्षिता᳓।

य᳓श् चा᳓धिपतिर्, य᳓श् च गोप्ता᳓ - ता᳓भ्यां न᳓मस्, तौ᳓ नो मृडयताम्।
ते᳓ यं᳓ द्विष्मो᳓, य᳓श् च नो द्वे᳓ष्टि - तं᳓ वां जं᳓भे दधामि ।

ओजस्वि᳓नी ना᳓मासि दक्षिणा᳓ दि᳓क्।
त᳓स्यास् त इ᳓न्द्रो᳓ऽधिपतिः, पृदाकू᳓ रक्षिता᳓

य᳓श् चा᳓धिपतिर्, य᳓श् च गोप्ता᳓ - ता᳓भ्यां न᳓मस्, तौ᳓ नो मृडयताम्।
ते᳓ यं᳓ द्विष्मो᳓, य᳓श् च नो द्वे᳓ष्टि - तं᳓ वां जं᳓भे दधामि ।

प्रा᳓ची ना᳓मासि प्रती᳓ची दि᳓क्।
त᳓स्यास् ते सो᳓मो᳓ऽधिपतिः स्वजो᳓ रक्षिता᳓

य᳓श् चा᳓धिपतिर्, य᳓श् च गोप्ता᳓ - ता᳓भ्यां न᳓मस्, तौ᳓ नो मृडयताम्।
ते᳓ यं᳓ द्विष्मो᳓, य᳓श् च नो द्वे᳓ष्टि - तं᳓ वां जं᳓भे दधामि ।

अवस्था᳓वा ना᳓मास्य् उ᳓दीची दि᳓क्।
त᳓स्यास् ते व᳓रुणो᳓ऽधिपतिस् तिर᳓श्चराजी+++(→अथर्ववेदे तिरश्च᳓)+++ रक्षिता᳓

य᳓श् चा᳓धिपतिर्, य᳓श् च गोप्ता᳓ - ता᳓भ्यां न᳓मस्, तौ᳓ नो मृडयताम्।
ते᳓ यं᳓ द्विष्मो᳓, य᳓श् च नो द्वे᳓ष्टि - तं᳓ वां जं᳓भे दधामि ।

अ᳓धिपत्नी ना᳓मासि बृहती᳓ दि᳓क्।
त᳓स्यास् ते बृ᳓हस्प᳓तिर् अ᳓धिपतिः श्वित्रो᳓ रक्षिता᳓

य᳓श् चा᳓धिपतिर्, य᳓श् च गोप्ता᳓ - ता᳓भ्यां न᳓मस्, तौ᳓ नो मृडयताम्।
ते᳓ यं᳓ द्विष्मो᳓, य᳓श् च नो द्वे᳓ष्टि - तं᳓ वां जं᳓भे दधामि ।

वशि᳓नी ना᳓मासीयं᳓ दि᳓क्।
त᳓स्यास् ते यमो᳓ ऽधिपतिः कल्मा᳓ष-ग्रीवो रक्षिता᳓

य᳓श् चा᳓धिपतिर्, य᳓श् च गोप्ता᳓ - ता᳓भ्यां न᳓मस्, तौ᳓ नो मृडयताम्।
ते᳓ यं᳓ द्विष्मो᳓, य᳓श् च नो द्वे᳓ष्टि - तं᳓ वां जं᳓भे दधामि ।

हेत᳓यो ना᳓म स्थ, ते᳓षां वः पुरो᳓ गृहा᳓, अग्नि᳓र् व इ᳓षवः, सलिलो᳓ वात-नाम᳓म्।
+++(वाताशिनो हि सर्पाः। तस्य वातस्य नमयिता = उपस्थापयिता। नपुंसकलिङ्गं सामान्यविवक्षायाः।)+++

ते᳓भ्यो वो न᳓मस्, ते᳓ नो मृडयत।

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते यन् द्वि॒ष्मो
यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒
तव्ँ वो॒ जम्भे॑ दधामि ॥

Keith

him whom we hate and him who hateth us, I place him within your jaws.

मूलम्

ते यन्द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तव्ँवो॒ जम्भे॑ दधामि

सायण-टीका

ते च वयं नगस्कृतरुद्राः सन्तो यं वैरिणं तूष्णीमवस्थितमपि द्विष्मः, यश्च वैरी नोऽस्मांस्तुष्णीमवस्थितानपि द्वेष्टि तमुभयविधं वैरिणं हे रुद्रा वो युष्माकं जम्मे विदारितास्ये दधामि स्थापयामि।

निलिम्पा᳓ ना᳓म स्थ, ते᳓षां वो दक्षिणा᳓ गृहा᳓, पित᳓रो व इ᳓षवः, स᳓गरो वात-नाम᳓म्।

ते᳓भ्यो वो न᳓मस्, ते᳓ नो मृडयत।

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते यन् द्वि॒ष्मो
यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒
तव्ँ वो॒ जम्भे॑ दधामि ॥

Keith

him whom we hate and him who hateth us, I place him within your jaws.

मूलम्

ते यन्द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तव्ँवो॒ जम्भे॑ दधामि

सायण-टीका

ते च वयं नगस्कृतरुद्राः सन्तो यं वैरिणं तूष्णीमवस्थितमपि द्विष्मः, यश्च वैरी नोऽस्मांस्तुष्णीमवस्थितानपि द्वेष्टि तमुभयविधं वैरिणं हे रुद्रा वो युष्माकं जम्मे विदारितास्ये दधामि स्थापयामि।

वज्रि᳓णो ना᳓म स्थ, ते᳓षां वः पश्चा᳓द् गृहा᳓, स्व᳓प्नो व इ᳓षवो, ग᳓ह्वरो वात-नाम᳓म्।

ते᳓भ्यो वो न᳓मस्, ते᳓ नो मृडयत।

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते यन् द्वि॒ष्मो
यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒
तव्ँ वो॒ जम्भे॑ दधामि ॥

Keith

him whom we hate and him who hateth us, I place him within your jaws.

मूलम्

ते यन्द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तव्ँवो॒ जम्भे॑ दधामि

सायण-टीका

ते च वयं नगस्कृतरुद्राः सन्तो यं वैरिणं तूष्णीमवस्थितमपि द्विष्मः, यश्च वैरी नोऽस्मांस्तुष्णीमवस्थितानपि द्वेष्टि तमुभयविधं वैरिणं हे रुद्रा वो युष्माकं जम्मे विदारितास्ये दधामि स्थापयामि।

अवस्था᳓वानो ना᳓म स्थ, ते᳓षां व उत्तरा᳓द् गृहा᳓, आ᳓पो व इ᳓षवः, समुद्रो᳓ वातनाम᳓म्।

ते᳓भ्यो वो न᳓मस्, ते᳓ नो मृडयत।

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते यन् द्वि॒ष्मो
यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒
तव्ँ वो॒ जम्भे॑ दधामि ॥

Keith

him whom we hate and him who hateth us, I place him within your jaws.

मूलम्

ते यन्द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तव्ँवो॒ जम्भे॑ दधामि

सायण-टीका

ते च वयं नगस्कृतरुद्राः सन्तो यं वैरिणं तूष्णीमवस्थितमपि द्विष्मः, यश्च वैरी नोऽस्मांस्तुष्णीमवस्थितानपि द्वेष्टि तमुभयविधं वैरिणं हे रुद्रा वो युष्माकं जम्मे विदारितास्ये दधामि स्थापयामि।

अ᳓धिपतयो ना᳓म स्थ, ते᳓षां व उप᳓रि गृहा᳓, वर्षं᳓ व इ᳓षवो᳓, ऽवस्वान् वात-नाम᳓म्।

ते᳓भ्यो वो न᳓मस्, ते᳓ नो मृडयत।

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते यन् द्वि॒ष्मो
यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒
तव्ँ वो॒ जम्भे॑ दधामि ॥

Keith

him whom we hate and him who hateth us, I place him within your jaws.

मूलम्

ते यन्द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तव्ँवो॒ जम्भे॑ दधामि

सायण-टीका

ते च वयं नगस्कृतरुद्राः सन्तो यं वैरिणं तूष्णीमवस्थितमपि द्विष्मः, यश्च वैरी नोऽस्मांस्तुष्णीमवस्थितानपि द्वेष्टि तमुभयविधं वैरिणं हे रुद्रा वो युष्माकं जम्मे विदारितास्ये दधामि स्थापयामि।

क्रव्या᳓ ना᳓म स्थ पा᳓र्थिवास्, ते᳓षां व इह᳓ गृहा᳓, अ᳓न्नं व इ᳓षवो, निमिषो᳓ वातनाम᳓म्।

ते᳓भ्यो वो न᳓मस्, ते᳓ नो मृडयत।

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते यन् द्वि॒ष्मो
यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒
तव्ँ वो॒ जम्भे॑ दधामि ॥

Keith

him whom we hate and him who hateth us, I place him within your jaws.

मूलम्

ते यन्द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तव्ँवो॒ जम्भे॑ दधामि

सायण-टीका

ते च वयं नगस्कृतरुद्राः सन्तो यं वैरिणं तूष्णीमवस्थितमपि द्विष्मः, यश्च वैरी नोऽस्मांस्तुष्णीमवस्थितानपि द्वेष्टि तमुभयविधं वैरिणं हे रुद्रा वो युष्माकं जम्मे विदारितास्ये दधामि स्थापयामि।

अ᳓प श्वेत +++(सर्पाधिपते)+++ पदा᳓+++(वि३)+++ जहि+++(→हन)+++
पू᳓र्वेण चा᳓परेण च ।
सप्त᳓ च मा᳓नुषीर् इमा᳓स् +++(सर्पजातीः- ब्राह्मणानां तिस्रः वैश्यानां द्वे, शूद्राणां च द्वे)+++
तिस्र᳓श्च राज᳓बन्धवीः ।

न᳓ वै᳓ श्वेत᳓स्याऽध्याचारे᳓+++(=आधिपत्ये)+++
ऽहिर् जघा᳓न क᳓ञ्चन᳓ ।
श्वेता᳓य वैदर्वा᳓य+++(=विदर्बपुत्राय)+++ न᳓मो
न᳓मः श्वेता᳓य वैदर्वा᳓य ॥ (17)

+++(युग्मान्)+++ ब्राह्मणान् भोजयेत् +++(स्थालीपाक-शेषादिभिः सर्पिष्मद्भिः। उपनयनवद् भुक्तवद्भिर् आशीर्-वचनम्।)+++ १२

धानाः कुमारान् प्राशयन्ति १

व्रतम्

एवम् अत ऊर्ध्वं यद् अशनीयस्य सक्तूनां वैतं बलिं हरेद् आमार्गशीर्ष्याः २

अनुकल्पः

  • पर्वस्व् एव बलिदानेनालमिति केचित् - “तत्स॒त्यं यत्ते॑ऽमावा॒स्या॑याञ्च पौर्णमा॒स्याञ् च॒ विष॑ब॒लिं हर॑न्ति॒ सर्व॑ उदरस॒र्पिणः॑ ।” इति मन्त्रात् प्रायः।

अवसानम्

मार्गशीर्ष्यां पौर्णमास्याम् अस्तमिते स्थालीपाकः +++(उपक्रमवत्)+++ ३

+++( मार्गशीर्षायै पौर्णमास्यै स्वाहा।)+++

“अहार्षम्” इति बलिमन्त्रस्य सन्नामः +++(किंशुकहोमादिकम् अपि कृवा)+++।

अत्रैनमुत्सृजति ५

स्रोतांसि