विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ हैक्ष्वाकं वरुणो जग्राह ।
Haug
(Continuation of this story. Rohita, Hariśchandra’s Son, Purchases, after Six Years of fruitless Wanderings in the Forest, a Brahman boy, Śunaḥśepa by name, from his parents, to be sacrificed in his stead by Hariśchandra to Varuṇa. Stanzas.)
Varuṇa now seized Hariśchandra,
मूलम्
अथ हैक्ष्वाकं वरुणो जग्राह ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य होदरं जज्ञे ।
Haug
and his belly swelled (i. e., he was attacked by dropsy).
मूलम्
तस्य होदरं जज्ञे ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदु ह रोहितः शुश्राव ।
Haug
When Rohita heard of it,
मूलम्
तदु ह रोहितः शुश्राव ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
सो ऽरण्याद्ग्राममेयाय ।
Haug
he left the forest, and went to a village,
मूलम्
सो ऽरण्याद्ग्राममेयाय ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तमिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच ।
Haug
where Indra in human disguise met him, and said to him,
मूलम्
तमिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
नानाश्रान्ताय श्रीरस्तीति रोहित शुश्रुम पापो नृषद्वरो जन इन्द्र इच्चरतः सखा चरैवेति ।
Haug
“There is no happiness for him who does not travel, Rohita ! thus we have heard. Living in the society of men, the best man (often) becomes a sinner (by seduction, which is best avoided by wandering in places void of human dwellings); for Indra surely is the friend of the traveller. Therefore, wander !”
मूलम्
नानाश्रान्ताय श्रीरस्तीति रोहित शुश्रुम पापो नृषद्वरो जन इन्द्र इच्चरतः सखा चरैवेति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह द्वितीयं संवत्सरमरण्ये चचार ।
Haug
Rohita thinking, a Brâhmana told me to wander, wandered for a second year in the forest.
मूलम्
चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह द्वितीयं संवत्सरमरण्ये चचार ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
सो ऽरण्याद्ग्राममेयाय तमिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच ।
Haug
When he was entering a village, after having left the forest, Indra met him in human disguise, and said to him,
मूलम्
सो ऽरण्याद्ग्राममेयाय तमिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
पुष्पिण्यौ चरतो जङ्घे भूष्णुरात्मा फलग्रहिः शेरे ऽस्य सर्वे पाप्मानः श्रमेण प्रपथे हतश्चरैवेति ।
Haug
“The feet of the wanderer are like the flower, his soul is growing and reaping the fruit; and all his sins are destroyed by his fatigues in wandering. Therefore, wander !”
मूलम्
पुष्पिण्यौ चरतो जङ्घे भूष्णुरात्मा फलग्रहिः शेरे ऽस्य सर्वे पाप्मानः श्रमेण प्रपथे हतश्चरैवेति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह तृतीयं संवत्सरमरण्ये चचार ।
Haug
Rohita thinking, a Brâhman told me to wander, wandered then a third year in the forest.
मूलम्
चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह तृतीयं संवत्सरमरण्ये चचार ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
सो ऽरण्याद्ग्राममेयाय तमिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच ।
Haug
When he was entering a village, after having left the forest, Indra met him in human disguise, and said to him,
मूलम्
सो ऽरण्याद्ग्राममेयाय तमिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
आस्ते भग आसीनस्योर्ध्वस्तिष्ठति तिष्ठतः शेते निपद्यमानस्य चराति चरतो भगश्चरैवेति ।
Haug
“The fortune of him who is sitting, sits; it rises when he rises; it sleeps when he sleeps; it moves when he moves. Therefore, wander!”
मूलम्
आस्ते भग आसीनस्योर्ध्वस्तिष्ठति तिष्ठतः शेते निपद्यमानस्य चराति चरतो भगश्चरैवेति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह चतुर्थं संवत्सरमरण्ये चचार ।
Haug
Rohita thinking, a Brâhman told me to wander, wandered then a fourth year in the forest.
मूलम्
चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह चतुर्थं संवत्सरमरण्ये चचार ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
सो ऽरण्याद्ग्राममेयाय तमिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच ।
Haug
When he was entering a village, after having left the forest, Indra said to him,
मूलम्
सो ऽरण्याद्ग्राममेयाय तमिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
कलिः शयानो भवति संजिहानस्तु द्वापरः उत्तिष्ठंस्त्रेता भवति कृतं सम्पद्यते चरंश्चरैवेति
Haug
“The Kali is lying on the ground, the Dvâpara is hovering there; the Tretâ is getting up, but the Kṛita happens to walk (hither and thither).[8] Therefore, wander, wander !”
Haug - Notes
[8]Sây. does not give any explanation of this important passage, where the names of the Yugas are mentioned for the first time. These four names are, as is well known from other sources (see the Sanscrit Dictionary by Boehtlingk and Roth, s. v. kali, dvâpara, &c.,) names of dice, used at gambling. The meaning of this Gâtha is, There is every success to be hoped; for the unluckiest die, the Kali, is lying, two others are slowly moving and half fallen, but the luckiest, the Kṛita, is in full motion. The position of dice given here is indicatory of a fair chance of winning the game.
मूलम्
कलिः शयानो भवति संजिहानस्तु द्वापरः उत्तिष्ठंस्त्रेता भवति कृतं सम्पद्यते चरंश्चरैवेति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह पञ्चमं संवत्सरमरण्ये चचार ।
Haug
Rohita thinking, a Brâhman told me to wander, wandered for a fifth year in the forest.
मूलम्
चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह पञ्चमं संवत्सरमरण्ये चचार ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
सो ऽरण्याद्ग्राममेयाय तमिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच ।
Haug
When he was entering a village, after having left the forest, Indra said to him,
मूलम्
सो ऽरण्याद्ग्राममेयाय तमिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
चरन्वै मधु विन्दति चरन्स्वादुमुदुम्बरम् सूर्यस्य पश्य श्रेमाणं यो न तन्द्रयते चरंश्चरैवेति ।
Haug
“The wanderer finds honey and the sweet Udumbara fruit; behold the beauty of the sun, who is not wearied by his wanderings. Therefore, wander, wander !”
मूलम्
चरन्वै मधु विन्दति चरन्स्वादुमुदुम्बरम् सूर्यस्य पश्य श्रेमाणं यो न तन्द्रयते चरंश्चरैवेति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह षष्ठं संवत्सरमरण्ये चचार ।
Haug
Rohita then wandered for a sixth year in the forest.
मूलम्
चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह षष्ठं संवत्सरमरण्ये चचार ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
सो ऽजीगर्तं सौयवसिमृषिमशनया परीतमरण्य उपेयाय ।
Haug
He met (this time) the Riṣi Ajīgarta, the son of Suyavasa, who was starving, in the forest.
मूलम्
सो ऽजीगर्तं सौयवसिमृषिमशनया परीतमरण्य उपेयाय ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य ह त्रयः पुत्रा आसुः शुनःपुच्छः शुनःशेपः शुनोलाङ्गूल इति ।
Haug
He had three sons, Śunaḥpuchha, Śunaḥśepa, and Śunolāṅgūla.
मूलम्
तस्य ह त्रयः पुत्रा आसुः शुनःपुच्छः शुनःशेपः शुनोलाङ्गूल इति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तं होवाच ऋषे ऽहं ते शतं ददाम्यहमेषामेकेना ऽऽत्मानं निष्क्रीणा इति ।
Haug
He told him, “Riṣi ! I give thee a hundred cows; for I will ransom myself (from being sacrificed) with one of these (thy sons).”
मूलम्
तं होवाच ऋषे ऽहं ते शतं ददाम्यहमेषामेकेना ऽऽत्मानं निष्क्रीणा इति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
स ज्येष्ठं पुत्रं निगृह्णान उवाच नन्विममिति ।
Haug
Ajīgarta then excepted the oldest, saying, “Do not take him,”
मूलम्
स ज्येष्ठं पुत्रं निगृह्णान उवाच नन्विममिति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
नो एवेममिति कनिष्ठं माता ।
Haug
and the mother excepted the youngest,
मूलम्
नो एवेममिति कनिष्ठं माता ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तौ ह मध्यमे सम्पादयांचक्रतुः शुनःशेपे ।
Haug
Thus they agreed upon the middle one, Śunaḥśepa.
मूलम्
तौ ह मध्यमे सम्पादयांचक्रतुः शुनःशेपे ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य ह शतं दत्त्वा स तमादाय सो ऽरण्याद्ग्राममेयाय ।
Haug
He then gave for him a hundred cows, left the forest, entered the village,
मूलम्
तस्य ह शतं दत्त्वा स तमादाय सो ऽरण्याद्ग्राममेयाय ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
स पितरमेत्योवाच तत हन्ताहमनेना ऽऽत्मानं निष्क्रीणा इति ।
Haug
and brought him before his father, saying, “O my dear (father)! by this boy I will ransom myself (from being sacrificed).”
मूलम्
स पितरमेत्योवाच तत हन्ताहमनेना ऽऽत्मानं निष्क्रीणा इति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
स वरुणं राजानमुपससारानेन त्वा यजा इति ।
Haug
He then approached Varuṇa, the king (and said), “I will sacrifice him to thee !”
मूलम्
स वरुणं राजानमुपससारानेन त्वा यजा इति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तथेति भूयान्वै ब्राह्मणः क्षत्त्रियादिति वरुण उवाच ।
Haug
He said, “Well, let it be done: for a Brâhman is worth more than a Kṣattriya !”
मूलम्
तथेति भूयान्वै ब्राह्मणः क्षत्त्रियादिति वरुण उवाच ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मा एतं राजसूयं यज्ञक्रतुं प्रोवाच ।
Haug
Varuṇa then explained to the king the rites of the Rājasūya sacrifice,
मूलम्
तस्मा एतं राजसूयं यज्ञक्रतुं प्रोवाच ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तमेतमभिषेचनीये पुरुषं पशुमालेभे ।
Haug
at which, on the day appointed for the inauguration (abhiṣhechanîya), he replaced the (sacrificial animal) by a man.
मूलम्
तमेतमभिषेचनीये पुरुषं पशुमालेभे ।