१२

इहोप यात शवसो नपात इति तृतीयसवन उन्नीयमानेभ्यो ऽन्वाह ।

(The hymn and the Prasthita Yājyās at the evening libation.)

At the third libation the Hotar repeats at the time when the Soma cups are being lifted, the hymn ihopayāta śavasô napātaḥ (4, 35, 1).

इहोप यात शवसो नपात इति तृतीयसवन उन्नीयमानेभ्यो ऽन्वाह ।

वृषण्वतीः पीतवतीः सुतवतीर्मद्वती रूपसमृद्धास्ता ऐन्द्रार्भव्यो भवन्ति ।

Its verses which are complete in form, are addressed to Indra, and belong to the Ribhus, contain the words vṛiṣaṇ, pīta, suta mad.

वृषण्वतीः पीतवतीः सुतवतीर्मद्वती रूपसमृद्धास्ता ऐन्द्रार्भव्यो भवन्ति ।

तदाहुर्यन्नार्भवीषु स्तुवते ऽथ कस्मादार्भवः पवमान इत्याचक्षत इति ।

They ask, Why is the Pavamāna Stotra at the evening libation called Arbhava, though they do not sing Ribhu verses?

तदाहुर्यन्नार्भवीषु स्तुवते ऽथ कस्मादार्भवः पवमान इत्याचक्षत इति ।

प्रजापतिर्वै पित ऋभून्मर्त्यान्सतो ऽमर्त्यान्कृत्वा तृतीयसवन आभजत्तस्मान्नार्भवीषु स्तुवते ऽथार्भवः पवमान इत्याचक्षते ।

(The answer is) Prajāpati, the father, when transforming the Ribhus who were mortals, into immortals, gave them a share in the evening libation. Thence they do not sing Ribhu verses, but they call the Pavamāna Stotra Arbhava.

प्रजापतिर्वै पित ऋभून्मर्त्यान्सतो ऽमर्त्यान्कृत्वा तृतीयसवन आभजत्तस्मान्नार्भवीषु स्तुवते ऽथार्भवः पवमान इत्याचक्षते ।

अथाह यद्यथाछन्दसम्पूर्वयोः सवनयोरन्वाह गायत्रीः प्रातःसवने त्रिष्टुभो माध्यंदिने ऽथ कस्माज्जागते सति तृतीयसवने त्रिष्टुभो ऽन्वाहेति ।

One (great Riṣi) asked about the application of metres, viz. for what reason does he use the Triṣṭubh metre at the third libation, whilst the appropriate metre for this libation is Jagatî, as well as the Gāyatrī that for the morning, and the Triṣṭubh for the midday libation?

अथाह यद्यथाछन्दसम्पूर्वयोः सवनयोरन्वाह गायत्रीः प्रातःसवने त्रिष्टुभो माध्यंदिने ऽथ कस्माज्जागते सति तृतीयसवने त्रिष्टुभो ऽन्वाहेति ।

धीतरसं वै तृतीयसवनमथैतदधीतरसं शुक्रियं छन्दो यत्त्रिष्टुप्सवनस्य सरसताया इति ब्रूयात् ।

One ought to say (in reply), At the third libation the Soma juice is done; but if they use a sparkling (śukriyam) metre as the Triṣṭubh, the juice of which is not done, then they provide the (third) libation with juice (liquor).

धीतरसं वै तृतीयसवनमथैतदधीतरसं शुक्रियं छन्दो यत्त्रिष्टुप्सवनस्य सरसताया इति ब्रूयात् ।

अथो इन्द्रं एवैतत्सवने ऽन्वाभजतीति ।

Then he makes Indra participate in this libation also.

अथो इन्द्रं एवैतत्सवने ऽन्वाभजतीति ।

अथाह यदैन्द्रार्भवं वै तृतीयसवनमथ कस्मादेष एव तृतीयसवने प्रस्थिताम्प्रत्यक्षादैन्द्रार्भव्या यजतीन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्भिः समुक्षितमिति होतैव ।

One says, Why, since the third libation belongs to Indra and the Ribhus, and the Hotar alone makes the Yājyās for the Soma which are in readiness (prasthita) with an Indra-Ribhu verse, at the third libation, do the other Hotṛi-priests use verses addressed to various other deities for their Yājyās? In the Yājyā of the Hotar, ribhubhir vajadbhiḥ samukṣitam (not in the Rigveda) the Ribhus are mentioned,

अथाह यदैन्द्रार्भवं वै तृतीयसवनमथ कस्मादेष एव तृतीयसवने प्रस्थिताम्प्रत्यक्षादैन्द्रार्भव्या यजतीन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्भिः समुक्षितमिति होतैव ।

नानादेवत्याभिरितरे कथं तेषामैन्द्रार्भव्यो भवन्तीति ।

but in the Yājyās of the other priests they are only hinted at.

नानादेवत्याभिरितरे कथं तेषामैन्द्रार्भव्यो भवन्तीति ।

इन्द्रा वरुणा सुतपाविमं सुतमिति मैत्रावरुणो यजति ।

The Maitrāvaruṇa repeats, indrāvaruṇa sutapāvimam sutam (6, 68, 10);

इन्द्रा वरुणा सुतपाविमं सुतमिति मैत्रावरुणो यजति ।

युवो रथो अध्वरं देववीतय इति बहूनि वह तदृभूणाम्रूपम् ।

in the words, yuvo ratho adhvaram devavītaye, there is a plurality (in the words devavītaye = devānāṃ vītaye, i.e. for the enjoyment of the gods) which is a characteristic of the Ribhus.

युवो रथो अध्वरं देववीतय इति बहूनि वह तदृभूणाम्रूपम् ।

इन्द्रश्च सोमम्पिबतम्बृहस्पत इति ब्राह्मणाच्छंसी यजति ।

The Brāhmaṇāchchhaṁsī repeats the verse, *indraścha somam pibatam (4,50,10);

इन्द्रश्च सोमम्पिबतम्बृहस्पत इति ब्राह्मणाच्छंसी यजति ।

आ वां विशन्त्विन्दवः स्वाभुव इति बहूनि वाह तदृभूणां रूपम् ।

in its words, viśantu iṇdavaḥ, i.e. “may the drops come”, a plurality is expressed, which is a characteristic of the Ribhus.

आ वां विशन्त्विन्दवः स्वाभुव इति बहूनि वाह तदृभूणां रूपम् ।

आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यद इति पोता यजति ।

The Yājyā of the Potar is, ā vo vahantu saptayo (1, 85, 6);

आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यद इति पोता यजति ।

रघुपत्वानः प्र जिगात बाहुभिरिति बहूनि वह तदृभूणां रूपम् ।

in its words, raghu atvānaḥ prajigāta bāhubhir there is a plurality (these three words are in the plural) expressed, which is the characteristic of the Ribhus.

रघुपत्वानः प्र जिगात बाहुभिरिति बहूनि वह तदृभूणां रूपम् ।

अमेव नः सुहवा आ हि गन्तनेति नेष्टा यजति ।

The Yājyā of the Neṣṭar is, ameva naḥ suhavā (2, 36, 3),

अमेव नः सुहवा आ हि गन्तनेति नेष्टा यजति ।

गन्तनेति बहूनि वाह तदृभूणां रूपम् ।

in it the word gantana “go ye!” expresses a plurality.

गन्तनेति बहूनि वाह तदृभूणां रूपम् ।

इन्द्राविष्णू पिबतम्मध्वो अस्येत्यछावाको यजति ।

The Yājyā of the Achchhāvāka is, indrāviṣṇu pibatam madhvo (6, 69, 7);

इन्द्राविष्णू पिबतम्मध्वो अस्येत्यछावाको यजति ।

आ वामन्धांसि मदिराण्यग्मन्निति बहूनि वाह तदृभूणां रूपम् ।

its words, ā vām andhāṃsi madirāṇi expresses a plurality.

आ वामन्धांसि मदिराण्यग्मन्निति बहूनि वाह तदृभूणां रूपम् ।

इमं स्तोममर्हते जातवेदस इत्याग्नीध्रो यजति ।

The Yājyā of the Agnīdhra is, imam stomam arhate (1, 94, 1);

इमं स्तोममर्हते जातवेदस इत्याग्नीध्रो यजति ।

रथमिव सम्महेमा मनीषयेति बहूनि वाह तदृभूणां रूपम् ।

in its words ratham iva saṁmahemâ (this is first person plural) there is a plurality expressed.

रथमिव सम्महेमा मनीषयेति बहूनि वाह तदृभूणां रूपम् ।

एवमु हैता ऐन्द्रार्भव्यो भवन्ति ।

In this way all these verses become Aindra-Arbhavah.

एवमु हैता ऐन्द्रार्भव्यो भवन्ति ।

यन्नानादेवत्यास्तेनान्या देवताः प्रीणाति ।

By repeating verses being (apparently) addressed to various deities, he pleases other deities (also), save Indra and the Ribhus.

यन्नानादेवत्यास्तेनान्या देवताः प्रीणाति ।

यदु जगत्प्रासाहा जागतं वै तृतीयसवनं तृतीयसवनस्यैव समृद्ध्यै ।

They are the conquerors of the jagat i. e. world; therefore the Jagatī metre is required for the evening libation, to make it successful.

यदु जगत्प्रासाहा जागतं वै तृतीयसवनं तृतीयसवनस्यैव समृद्ध्यै ।