विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रजापतिरकामयत प्रजायेय भूयान्स्यामिति स तपो ऽतप्यत ।
Haug
(On the Creation of the World. The Origin of the Vedas and the Sacred Words. The Penances for Mistakes committed at a Sacrifice.)
Prajāpati had the desire of creating beings and multiplying himself. He underwent (consequently) austerities.
मूलम्
प्रजापतिरकामयत प्रजायेय भूयान्स्यामिति स तपो ऽतप्यत ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तपस्तप्त्वेमाँल्लोकानसृजत पृथिवीमन्तरिक्षं दिवम् ।
Haug
Having finished them, he created these worlds, viz., earth, air and heaven.
मूलम्
स तपस्तप्त्वेमाँल्लोकानसृजत पृथिवीमन्तरिक्षं दिवम् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
ताँल्लोकानभ्यतपत्तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस्त्रीणि ज्योतींष्यजायन्ताग्निरेव पृथिव्या अजायत वायुरन्तरिक्षादादित्यो दिवः ।
Haug
He heated them (with the lustre of his mind, pursuing a course of austerities); three lights were produced : Agni from the earth, Vāyu from the air, and Āditya from heaven.
मूलम्
ताँल्लोकानभ्यतपत्तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस्त्रीणि ज्योतींष्यजायन्ताग्निरेव पृथिव्या अजायत वायुरन्तरिक्षादादित्यो दिवः ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तानि ज्योतींष्यभ्यतपत्तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस्त्रयो वेदा अजायन्त ।
Haug
He heated them again, in consequence of which the three Vedas were produced.
मूलम्
तानि ज्योतींष्यभ्यतपत्तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस्त्रयो वेदा अजायन्त ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
ऋग्वेद एवाग्नेरजायत यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यात् ।
Haug
The Rigveda came from Agni, the Yayurveda from Vāyu, and the Sāmaveda from Āditya.
मूलम्
ऋग्वेद एवाग्नेरजायत यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यात् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तान्वेदानभ्यतपत्तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस्त्रीणि शुक्राण्यजायन्त ।
Haug
He heated these Vedas, in consequence of which three luminaries arose, viz.,
मूलम्
तान्वेदानभ्यतपत्तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस्त्रीणि शुक्राण्यजायन्त ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
भूरित्येव ऋग्वेदादजायत भुव इति यजुर्वेदात्स्वरिति सामवेदात् ।
Haug
Bhûr came from the Rigveda, Bhuvaḥ from the Yajurveda, and Svar from the Sāmaveda.
मूलम्
भूरित्येव ऋग्वेदादजायत भुव इति यजुर्वेदात्स्वरिति सामवेदात् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तानि शुक्राण्यभ्यतपत्तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस्त्रयो वर्णा अजायन्ताकार उकारो मकार इति ।
Haug
He heated these luminaries again, and three sounds came out of them â, u and m.
मूलम्
तानि शुक्राण्यभ्यतपत्तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस्त्रयो वर्णा अजायन्ताकार उकारो मकार इति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तानेकधा समभरत्तदेतदोमिति ।
Haug
By putting them together, he made the syllable om.
मूलम्
तानेकधा समभरत्तदेतदोमिति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मादोमिति प्रणौत्योमिति वै स्वर्गो लोक ओमित्यसौ यो ऽसौ तपति ।
Haug
Therefore he (the priest) repeats “Om ! Om !” for Om is the heaven-world, and Om is that one who burns (Āditya).
मूलम्
तस्मादोमिति प्रणौत्योमिति वै स्वर्गो लोक ओमित्यसौ यो ऽसौ तपति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
स प्रजापतिर्यज्ञमतनुत तमाहरत्तेनायजत ।
Haug
Prajāpati spread the sacrifice[8] (extending it), took it, and sacrificed with it.
Haug - Notes
[8]It is regarded as a person.
मूलम्
स प्रजापतिर्यज्ञमतनुत तमाहरत्तेनायजत ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
स ऋचैव हौत्रमकरोद्यजुषाध्वर्यवं साम्नोद्गीथम् ।
Haug
By means of the Rich (Rigveda), he performed the duties of the Hotar; by means of the Yajus, those of the Adhvaryu; and by means of the Sāman, those of the Udgātar.
मूलम्
स ऋचैव हौत्रमकरोद्यजुषाध्वर्यवं साम्नोद्गीथम् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदेतत्त्रय्यै विद्यायै शुक्रं तेन ब्रह्मत्वमकरोत् ।
Haug
Out of the splendour (seed) which is inherent in this three-fold knowledge (the three Vedas), he made the Brahma essence.
मूलम्
तदेतत्त्रय्यै विद्यायै शुक्रं तेन ब्रह्मत्वमकरोत् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
स प्रजापतिर्यज्ञं देवेभ्यः सम्प्रायच्छत् ।
Haug
Prajāpati offered then the sacrifice to the gods.
मूलम्
स प्रजापतिर्यज्ञं देवेभ्यः सम्प्रायच्छत् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
ते देवा यज्ञमतन्वत तमाहरन्त तेनायजन्त ।
Haug
The gods spread it, took it, and sacrificed with it,
मूलम्
ते देवा यज्ञमतन्वत तमाहरन्त तेनायजन्त ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
त ऋचैव हौत्रमकुर्वन्यजुषाध्वर्यवं साम्नोद्गीथं यदेवैतत्त्रय्यै विद्यायै शुक्रं तेन ब्रह्मत्वमकुर्वन् ।
Haug
and did just as Prajāpati had done (regarding the office of the Hotar, &c).
मूलम्
त ऋचैव हौत्रमकुर्वन्यजुषाध्वर्यवं साम्नोद्गीथं यदेवैतत्त्रय्यै विद्यायै शुक्रं तेन ब्रह्मत्वमकुर्वन् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
ते देवा अब्रुवन्प्रजापतिं यदि नो यज्ञ ऋक्त आर्तिः स्याद्यदि यजुष्टो यदि सामतो यद्यविज्ञाता सर्वव्यापद्वा का प्रायश्चित्तिरिति ।
Haug
The gods said to Prajāpati, “If a mistake has been committed in the Rik, or in the Yajus, or in the Sāman in our sacrifice, or in consequence of ignorance, or of a general misfortune, what is the atonement for it ?”
मूलम्
ते देवा अब्रुवन्प्रजापतिं यदि नो यज्ञ ऋक्त आर्तिः स्याद्यदि यजुष्टो यदि सामतो यद्यविज्ञाता सर्वव्यापद्वा का प्रायश्चित्तिरिति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
स प्रजापतिरब्रवीद्देवान्यदि वो यज्ञ ऋक्त आर्तिर्भवति भूरिति गार्हपत्ये जुहवाथ ।
Haug
Prajāpati answered, “When you commit a mistake in the Rik, you shall sacrifice in the Gārhapatya, saying Bhûḥ.
मूलम्
स प्रजापतिरब्रवीद्देवान्यदि वो यज्ञ ऋक्त आर्तिर्भवति भूरिति गार्हपत्ये जुहवाथ ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
यदि यजुष्टो भुव इत्याग्नीध्रीये ऽन्वाहार्यपचने वा हविर्यज्ञेषु ।
Haug
When you commit one in the Yajus, then you shall sacrifice in the Agnidhrîya fire[9] or (in the absence of it, as is the case) in the Havis offerings,[10] in the cooking fire (Dakṣiṇa Agni) saying, Bhuvaḥ.
Haug - Notes
[9]This is used only in the Soma sacrifices.
[10]Such as the Darśapurṇamâsa iṣṭi, Châturmâsya iṣṭi, &c.
मूलम्
यदि यजुष्टो भुव इत्याग्नीध्रीये ऽन्वाहार्यपचने वा हविर्यज्ञेषु ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
यदि सामतः स्वरित्याहवनीये ।
Haug
When a mistake is committed in the Sāman, then it is to be sacrificed in the Ahavaniya fire by saying, Svar.
मूलम्
यदि सामतः स्वरित्याहवनीये ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
यद्यविज्ञाता सर्वव्यापद्वा भूर्भुवः स्वरिति सर्वा अनुद्रुत्याहवनीय एव जुहवाथ ।
Haug
When a mistake has been committed out of ignorance, or in consequence of a general mishap, then you shall sacrifice in the Ahavaniya fire, reciting all three words, Bhûḥ, Bhuvaḥ, Svar.
मूलम्
यद्यविज्ञाता सर्वव्यापद्वा भूर्भुवः स्वरिति सर्वा अनुद्रुत्याहवनीय एव जुहवाथ ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
इति एतानि ह वै वेदानामन्तःश्लेषणानि यदेता व्याहृतयस्तद्यथात्मनात्मानं संदध्याद्यथा पर्वणा पर्व यथा श्लेष्मणा चर्मण्यं वान्यद्वा विश्लिष्टं संश्लेषयेदेवमेवैताभिर्यज्ञस्य विश्लिष्टं संदधाति ।
Haug
These three “great words” (vyâhṛiti) are like nooses to tie together the Vedas. It is just like joining one thing to another, one link to another link, like the stringing of anything made of leather, or of any other thing, and connecting that which was disconnected, that one puts together by means of these great words all that was isolated in the sacrifice.
मूलम्
इति एतानि ह वै वेदानामन्तःश्लेषणानि यदेता व्याहृतयस्तद्यथात्मनात्मानं संदध्याद्यथा पर्वणा पर्व यथा श्लेष्मणा चर्मण्यं वान्यद्वा विश्लिष्टं संश्लेषयेदेवमेवैताभिर्यज्ञस्य विश्लिष्टं संदधाति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
सैषा सर्वप्रायश्चित्तिर्यदेता व्याहृतयस्तस्मादेषैव यज्ञे प्रायश्चित्तिः कर्तव्या ।
Haug
These Vyâhṛitis are the general Prâyaśchitta (penance); thence the penances (for mistakes) at a sacrifice are to be made with them.
मूलम्
सैषा सर्वप्रायश्चित्तिर्यदेता व्याहृतयस्तस्मादेषैव यज्ञे प्रायश्चित्तिः कर्तव्या ।