०६

गौर्वै देवता पञ्चममहर्वहति त्रिणवः स्तोमः शाक्वरं साम पङ्क्तिश्छन्दः ।

(The Characteristics and Śastras of the Fifth and Sixth Days of the Dvâdaśâha)

(The Characteristics of the Fifth day. The Śastras of the Morning and Midday Libations)

The leading deity of the fifth day is Gâus (the cow). Its Stoma is the Triṇava (twenty-seven-fold), the Sāman is the Śākvaram, the metre is Paṅkti.

गौर्वै देवता पञ्चममहर्वहति त्रिणवः स्तोमः शाक्वरं साम पङ्क्तिश्छन्दः ।

यथादेवतमेनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दसं राध्नोति य एवं वेद ।

He who knows what deity, what Stoma, what Sāman, what metre (are required on this day), succeeds by it.

यथादेवतमेनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दसं राध्नोति य एवं वेद ।

यद्वै नेति न प्रेति यत्स्थितं तत्पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

What is not ā and not pra, what is fixed (standing), that is a characteristic of the fifth day.

यद्वै नेति न प्रेति यत्स्थितं तत्पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

यद्धेव द्वितीयमहस्तदेतत्पुनर्यत्पञ्चमं यदूर्ध्ववद्यत्प्रतिवद्यदन्तर्वद्यद्वृषण्वद्यद्वृधन्वद्यन्मध्यमे पदे देवता निरुच्यते यदन्तरिक्षमभ्युदितं यद्दुग्धवद्यदूधवद्यद्धेनुमद्यत्पृश्निमद्यन्मद्वद्यत्पशुरूपं यदध्यासवद्विक्षुद्रा इव हि पशवो यज्जागतं जागता हि पशवो यद्बार्हतं बार्हता हि पशावो यत्पाङ्क्तं पाङ्क्ता हि पशवो यद्वामं वामं हि पशवो यद्धविष्मद्धविर्हि पशवो यद्वपुष्मद्वपुर्हि पशवो यच्छाक्वरं यत्पाङ्क्तं यत्कुर्वद्यद्द्वितीयस्याह्नो रूपमेतानि वै पञ्चमस्याह्नो रूपाणि ।

Besides, the characteristics of the second day re-occur in the fifth, such as ûrdhva, prati, antar, vṛiṣan, vṛidhan : the mentioning of the deity in the middle pada, an allusion to the airy region. (In addition to these, there are the following peculiar characteristics), dugdha, (duh to milk) udha (udder), dhenu (cow) pṛiśni (cloud, cow) mad (drunk), the animal form, an increase (adhyâsaḥ),[1] for the animals differ in size, as it were, one being smaller or bigger than the other.[2] This (fifth) day is jâgatam, i.e., it refers to the movable (jagat) things (or the Jagatî metre), for the animals are movable; it is bârhatam, for the animals have reference to the Bṛihatî metre; it is pânktam, for the animals refer to the Paṅkti metre; it is vâmam, i.e., left, because the animals are of this quality.[3] It is haviṣmat, i.e., having offerings ; because the animals are an offering (serve as an offering); it is vapuṣmat, i.e., having a body; for the animals have a body; it is śâkvaram pâṅktam, and has the present tense, just as the second day.

[1]The Puśu is considered to have five feet, the mouth being reckoned as the fifth. Sây.

[2]The original vikṣudrâ iva hi paśavò cannot be literally translated. I therefore must content myself with a paraphrase, based chiefly on Sâyaņa; kṣudra means small, low; and vi expresses “different, manifold.”

[3]Sây. interprets the word vâma here differently. He takes it to mean “lovely, beautiful.” This, he says, refers to the song (what song, he does not specify) which is pleasing to hear on account of its sweet tones and sounds; or to the beautiful view which animals, such as cows, horses, &c., represent to the eye of the spectator. But these explanations have no sense at all, and appear to be mere guesses. I think it better to take the word in the meaning “left” according to which the animals are the “left part" in creation, opposed to men and gods who represent the right.

यद्धेव द्वितीयमहस्तदेतत्पुनर्यत्पञ्चमं यदूर्ध्ववद्यत्प्रतिवद्यदन्तर्वद्यद्वृषण्वद्यद्वृधन्वद्यन्मध्यमे पदे देवता निरुच्यते यदन्तरिक्षमभ्युदितं यद्दुग्धवद्यदूधवद्यद्धेनुमद्यत्पृश्निमद्यन्मद्वद्यत्पशुरूपं यदध्यासवद्विक्षुद्रा इव हि पशवो यज्जागतं जागता हि पशवो यद्बार्हतं बार्हता हि पशावो यत्पाङ्क्तं पाङ्क्ता हि पशवो यद्वामं वामं हि पशवो यद्धविष्मद्धविर्हि पशवो यद्वपुष्मद्वपुर्हि पशवो यच्छाक्वरं यत्पाङ्क्तं यत्कुर्वद्यद्द्वितीयस्याह्नो रूपमेतानि वै पञ्चमस्याह्नो रूपाणि ।

इममू षु वो अतिथिमुषर्बुधमिति पञ्चमस्याह्न आज्यं भवति जागतमध्यासवत्पशुरूपं पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

Imam û ṣuvo atithim (6, 15) is the Ajya Śāstra. It is in the Jagatî metre with additional other metres (such as Śākvarî, Atiśakvarî, &c.); this is the animal characteristic of the fifth day.

इममू षु वो अतिथिमुषर्बुधमिति पञ्चमस्याह्न आज्यं भवति जागतमध्यासवत्पशुरूपं पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

आ नो यज्ञं दिविस्पृशमा नो वायो महेतन रथेन पृथुपाजसा बहवः सूरचक्षस इमा उ वां दिविष्टयः पिबा सुतस्य रसिनो देवं देवं वो वसे देवं देवं बृहदुगायिषे वच इति बार्हतं प्रउगं पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

The Pra-uga Śāstra of the fifth day, which is in the Bṛihatî metre, consists of the following verses: A no yajñam divispṛiśam (8, 90, 9-10), ā no vâyo (8, 46, 25), rathena pṛithapâjasâ (4, 46, 5-7) bahavaḥ sûrachakṣasâ (7, 66, 10-12), imâ u vâṁ diviṣṭaya (7, 74, 1-3), pibâ sutasya rasinô (8, 3, 1-3), devam devam vo vase devam (8, 27, 13-15) bṛihad u gâyiṣe vacha ( 7, 96, 1-3).

आ नो यज्ञं दिविस्पृशमा नो वायो महेतन रथेन पृथुपाजसा बहवः सूरचक्षस इमा उ वां दिविष्टयः पिबा सुतस्य रसिनो देवं देवं वो वसे देवं देवं बृहदुगायिषे वच इति बार्हतं प्रउगं पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

यत्पाञ्चजन्यया विशेति मरुत्वतीयस्य प्रतिपत्पाञ्चजन्ययेति पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

In the verse yat pâñchajanyayâviśâ (8, 52, 7), which is the beginning of the Marutvatîya Śāstra, there is the word pâñchajanyayâ (consisting of five families) which (five) is a characteristic of the fifth day (it being pâṅkta, i. e., five-fold.)

यत्पाञ्चजन्यया विशेति मरुत्वतीयस्य प्रतिपत्पाञ्चजन्ययेति पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

इन्द्र इत्सोमपा एक इन्द्र नेदीय एदिह्युत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ऽग्निर्नेता त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्यपो बृहदिन्द्राय गायतेति द्वितीयेनाह्ना समान आतानः पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

Indra it somapa ekaḥ (8, 2, 4), Indra nedîya edihî (Vāl. 5, 5), uttiṣṭha Brahmaṇaspate (1, 40, 1), Agnir netâ (3, 20, 1), tvam soma kratubhiḥ (1, 91, 2), pinvanty apô (1, 64, 6), bṛihad Indrâya gâyata (8, 78, 1) is the extension (of the Marutvatîya Śāstra) of the fifth day, which is identical with that of the second day.

इन्द्र इत्सोमपा एक इन्द्र नेदीय एदिह्युत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ऽग्निर्नेता त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्यपो बृहदिन्द्राय गायतेति द्वितीयेनाह्ना समान आतानः पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

अविता ऽसि सुन्वतो वृक्तबर्हिष इति सूक्तं मद्वत्पाङ्क्तं पञ्चपदं पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

Avitâsi sunvatô (8, 36) is a hymn which contains the word mad “to be drunk.” There are (in the first verse) five padas, which is in the Paṅkti metre, all these are characteristics of the fifth day.

अविता ऽसि सुन्वतो वृक्तबर्हिष इति सूक्तं मद्वत्पाङ्क्तं पञ्चपदं पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

इत्था हि सोम इन्मद इति सूक्तं मद्वत्पाङ्क्तं पञ्चपदं पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

Itthâ hi soma in mada (1, 80) is another hymn in the Paṅkti metre, consisting of five padas which contains the word mad also.

इत्था हि सोम इन्मद इति सूक्तं मद्वत्पाङ्क्तं पञ्चपदं पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

इन्द्र पिब तुभ्यं सुतो मदायेति सूक्तं मद्वत्त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारा ऽऽयतनादेवैतेन न प्रच्यवते ।

The hymn Indra piba tubhyaṁ suto madâya (6, 40), composed in the Triṣṭubh metre, contains the word mad also. By means of this pada which remained firm, the Hotar keeps the libation in its proper place, preventing it from slipping down.

इन्द्र पिब तुभ्यं सुतो मदायेति सूक्तं मद्वत्त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारा ऽऽयतनादेवैतेन न प्रच्यवते ।

मरुत्वाँ इन्द्र मीढ्व इति पर्यासो नेति न प्रेति पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

The triplet marutvâm indra mîḍhva (8, 65, 7-9) is the setting containing neither the word ā nor pra which is a characteristic of the fifth day.

मरुत्वाँ इन्द्र मीढ्व इति पर्यासो नेति न प्रेति पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।

ता उ गायत्र्यो गायत्र्यो वा एतस्य त्र्यहस्य मध्यंदिनं वहन्ति ।

These verses are in the Gâyatrî metre, which lead the midday libation of the three days’ sacrifice.

ता उ गायत्र्यो गायत्र्यो वा एतस्य त्र्यहस्य मध्यंदिनं वहन्ति ।

तद्वैतच्छन्दो वहति यस्मिन्निविद्धीयते तस्माद्गायत्रीषु निविदं दधाति ।

The Nivid is placed in that metre which is the leading one. Therefore the Hotar places the Nivid in (these) Gâyatrîs.

तद्वैतच्छन्दो वहति यस्मिन्निविद्धीयते तस्माद्गायत्रीषु निविदं दधाति ।