०१

विश्वे वै देवा देवतास्तृतीयमहर्वहन्ति सप्तदशः स्तोमो वैरूपं साम जगती छन्दः ।

(The Characteristics and Śastras of the Third and Fourth Days of the Dvâdaśâha)

(The Characteristics of the Third-Day. The Śastras of the Morning and Midday Libations)

The leading deities of the third day are the Viśvedevāḥ; its (leading) Stoma is the so-called Saptadaśa (seventeen-fold), its Sāman the Vairûpam, its metre the Jagatî.

विश्वे वै देवा देवतास्तृतीयमहर्वहन्ति सप्तदशः स्तोमो वैरूपं साम जगती छन्दः ।

यथादेवतमेनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दसं राध्नोति य एवं वेद ।

He who knows what deity, what Stoma, what Sāman, what metre (are required on the third day), becomes successful by it.

यथादेवतमेनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दसं राध्नोति य एवं वेद ।

यद्वै समानोदर्कं तत्तृतीयस्याह्नो रूपं यदश्ववद्यदन्तवद्यत्पुनरावृत्तं यत्पुनर्निनृत्तं यद्रतवद्यत्पर्यस्तवद्यत्त्रिवद्यदन्तरूपं यदुत्तमे पदे देवता निरुच्यते यदसौ लोको ऽभ्युद्रितो यद्वैरूपं यज्जागतं यत्कृतमेतानि वै तृतीयस्याह्नो रूपाणि ।

What hymn has a refrain, that is a characteristic of the third day. Other characteristics are : āśva horse, anta end, repetition, (punarāvṛitti) consonance (in the ending vowels), cohabitation, the term “covered, closed,” (paryasta), the term three, what has the form of anta (end), the mentioning of the deity in the last pada, an allusion to that world, the Vairûpam Sāman, the Jagatî metre, the past tense.

यद्वै समानोदर्कं तत्तृतीयस्याह्नो रूपं यदश्ववद्यदन्तवद्यत्पुनरावृत्तं यत्पुनर्निनृत्तं यद्रतवद्यत्पर्यस्तवद्यत्त्रिवद्यदन्तरूपं यदुत्तमे पदे देवता निरुच्यते यदसौ लोको ऽभ्युद्रितो यद्वैरूपं यज्जागतं यत्कृतमेतानि वै तृतीयस्याह्नो रूपाणि ।

युक्ष्वा हि देवहूतमाँ अश्वाँ अग्ने रथीरिवेति तृतीयस्याह्न आज्यं भवति ।

The Ajya Śāstra is, yukṣvā hi devahûtamân (8, 64).

युक्ष्वा हि देवहूतमाँ अश्वाँ अग्ने रथीरिवेति तृतीयस्याह्न आज्यं भवति ।

देवा वै तृतीयेनाह्ना स्वर्गं लोकमायंस्तानसुरा रक्षांस्यन्ववारयन्त ।

The gods went to heaven by means of the third day. The Asuras (and) Rākṣas prevented them (from entering it).

देवा वै तृतीयेनाह्ना स्वर्गं लोकमायंस्तानसुरा रक्षांस्यन्ववारयन्त ।

ते विरूपा भवत विरूपा भवतेति ।

They said (to the Asuras), “Become deformed, become deformed” (virûpā);

ते विरूपा भवत विरूपा भवतेति ।

भवन्त आयंस्ते यद्विरूपा भवत विरूपा भवतेति भवन्त आयंस्तद्वैरूपं सामाभवत्तद्वैरूपस्य वैरूपत्वम् ।

when the Asuras were becoming deformed, the Devas entered (heaven). This produced the Sāman called Vairûpam, thence it is called so (from virûpa deformed).

भवन्त आयंस्ते यद्विरूपा भवत विरूपा भवतेति भवन्त आयंस्तद्वैरूपं सामाभवत्तद्वैरूपस्य वैरूपत्वम् ।

विरूपः पाप्मना भूत्वा पाप्मानमपहते य एवं वेद ।

He who has become deformed in consequence of his own guilt, destroys it (his deformity) by means of this knowledge.

विरूपः पाप्मना भूत्वा पाप्मानमपहते य एवं वेद ।

तान्ह स्मान्वेवा ऽऽगच्छन्ति समेव सृज्यन्ते तानश्वा भूत्वा पद्भिरपाघ्नत ।

The Asuras persecuted the Devas again, and came into contact with them. The Devas turned horses (aśva) and kicked them with their feet.

तान्ह स्मान्वेवा ऽऽगच्छन्ति समेव सृज्यन्ते तानश्वा भूत्वा पद्भिरपाघ्नत ।

यदश्वा भूत्वा पद्भिरपाघ्नत तदश्वानामश्वत्वम् ।

Thence the horses are called aśva (from aś to reach).

यदश्वा भूत्वा पद्भिरपाघ्नत तदश्वानामश्वत्वम् ।

अश्नुते यद्यत्कामयते य एवं वेद ।

He who knows this obtains (aśnute) all he desires.

अश्नुते यद्यत्कामयते य एवं वेद ।

तस्मादश्वः पशूनां जविष्ठस्तस्मादश्वः प्रत्यङ् पदा हिनस्ति अप पाप्मानं हते य एवं वेद ।

Thence the horse is the swiftest of animals, because of its kicking with the hind legs. He who has such a knowledge destroys the consequences of guilt.

तस्मादश्वः पशूनां जविष्ठस्तस्मादश्वः प्रत्यङ् पदा हिनस्ति अप पाप्मानं हते य एवं वेद ।

तस्मादेतदश्ववदाज्यं भवति तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

This is the reason that the Ajya hymn on the third day contains the term aśva horse, which is a characteristic of the third day.

तस्मादेतदश्ववदाज्यं भवति तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

वायवायाहि वीतये वायो याहि शिवा दिव इन्द्रश्च वायवेषां सुतानामा मित्रे वरुणे वयमश्विनावेह गच्छतमा याह्यद्रिभिः सुतं सजूर्विश्वेभिर्देवेभिरुत नः प्रिया प्रियास्वित्यौष्णिहं प्रउगं समानोदर्कं तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

The Pra-uga Śāstra consists of the following triplets : vāyavâyāhi vîtaye (5, 51, 5-7) vāyo yāhi śivād (8, 26, 23-25), indraś cha vāyav eṣām sutānām (5, 51, 6-8), ā mitre varuṇe vayam (5, 72, 1-3), aśvināveha gachhatām (5, 75, 7-9), āyāhy adribhiḥ (5, 40, 1-3), sajûr devebhir vîśvebhir (7, 34, 15-17), uta naḥ priyâ (6, 61 10-12). They are in the Uṣṇih metre, have a refrain (samānodarkam), which is a characteristic of the third day.

वायवायाहि वीतये वायो याहि शिवा दिव इन्द्रश्च वायवेषां सुतानामा मित्रे वरुणे वयमश्विनावेह गच्छतमा याह्यद्रिभिः सुतं सजूर्विश्वेभिर्देवेभिरुत नः प्रिया प्रियास्वित्यौष्णिहं प्रउगं समानोदर्कं तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

तं तमिद्राधसे महे त्रय इन्द्रस्य सोमा इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदनुचरौ निनृत्तवत्त्रिवत्तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

Tam tam id rādhase (8, 57, 7-9), traya indrasya Soma (8, 2, 7-9) are the beginning and the sequel of the Marutvatîya Śāstra, which contain the terms, nṛtā, i.e., consonance (8, 57, 7) and traya, i.e., three, which are characteristics of the third day.

तं तमिद्राधसे महे त्रय इन्द्रस्य सोमा इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदनुचरौ निनृत्तवत्त्रिवत्तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

इन्द्र नेदीय एदिहीत्यच्युतः प्रगाथः ।

Indra nedîya (Vāl. 5, 5-6) is the constant (Indra-Nihāva) pragāthaḥ.[1]

[1]Sâyaṇa explains punarninritam as follows : पुनर्निनृतं स्वरविशेषेणाक्षराणां, पुनः पुनराव्वर्तनेन वा नर्तनतादृश्यं. This clearly expresses what we call consonance; the recurrence of the same vowel at the end is compared to the movements of a dancer (ninrittam).

इन्द्र नेदीय एदिहीत्यच्युतः प्रगाथः ।

प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिरिति ब्राह्मणस्पत्यो निनृत्तवांस्तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

Pranûnam Brahmaṇaspatir (1, 40, 5-6) is the Brāhmaṇaspatya Pragātha which has a consonance (of vowels), is a characteristic of the third day.

प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिरिति ब्राह्मणस्पत्यो निनृत्तवांस्तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

अग्निर्नेता त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्याप इति धाय्या अच्युताः ।

Agnir netā (3, 20, 4), tvaṁ Soma kratubhiḥ (1, 91, 2), and pinvanty apo (1, 64, 6) are the immovable Dhāyyās.

अग्निर्नेता त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्याप इति धाय्या अच्युताः ।

नकिः सुदासो रथं पर्यास न रीरमदिति मरुत्वतीयः प्रगाथः पर्यस्तवांस्तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

Nakiḥ Sudāso ratham (7, 32, 10) is the Marutvatîya Pragātha, which contains the term prayasta, i.e., covered, closed.

नकिः सुदासो रथं पर्यास न रीरमदिति मरुत्वतीयः प्रगाथः पर्यस्तवांस्तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

त्र्यर्यमा मनुषो देवतातेति सूक्तं त्रिवत्तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

Tryaryamā manuṣo devatātā (5, 29) is the (Nivid) hymn (for the Marutvatîya Śāstra); it contains the term “three.”

त्र्यर्यमा मनुषो देवतातेति सूक्तं त्रिवत्तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

यद्द्याव इन्द्र ते शतं यदिन्द्र यावतस्त्वमिति वैरूपं पृष्ठं भवति राथंतरे ऽहनि तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

Yad dyāva indra (8, 59, 5-6), yad indra yāvatas (7, 32, 18-19) form the Vairûpam Pṛiṣṭham on the third day, which is a Rathantara day, which is a characteristic of the third day.

यद्द्याव इन्द्र ते शतं यदिन्द्र यावतस्त्वमिति वैरूपं पृष्ठं भवति राथंतरे ऽहनि तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

यद्वावानेति धाय्या ऽच्युता ।

Yad vāvāna (10, 74, 6) is the constant Dhāyyā.

यद्वावानेति धाय्या ऽच्युता ।

अभि त्वा शूर नोनुम इति रथंतरस्य योनिमनु निवर्तयति राथंतरं ह्येतदहरायतनेन ।

By repeating (after this Dhāyyā) : abhi tvā śûra nonumaḥ (7, 32, 22-23) the Hotar turns back the womb (of this day), because this (third) day is, as to its position, a Rathantara day which Sāman is, therefore, the womb of it.

अभि त्वा शूर नोनुम इति रथंतरस्य योनिमनु निवर्तयति राथंतरं ह्येतदहरायतनेन ।

इन्द्र त्रिधातु शरणमिति सामप्रगाथस्त्रिवांस्तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

Indra tridhātu śaraṇam (6, 46, 9-10) is the Sāma Pragātha; it contains the term “three” (in tridhāta).

इन्द्र त्रिधातु शरणमिति सामप्रगाथस्त्रिवांस्तृतीये ऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपम् ।

त्यमू षु वाजिनं देवजूतमिति तार्क्ष्यो ऽच्युतः ।

Tyam û ṣu vājinam (10, 178) is the constant Tārkṣya.

त्यमू षु वाजिनं देवजूतमिति तार्क्ष्यो ऽच्युतः ।