विश्वास-प्रस्तुतिः
यथा वै पुरुष एवं विषुवान् ।
Haug
(To What the Viṣuvan Day is like. Whether or not the Śastras of the Viṣuvan Day are to be Repeated on other Days during the Sattra also. On the Merit of Performing the Viṣuvan Day. On this Day an Ox is to be Immolated for Viśvakarma.)
The Viṣuvan day is like a man.
मूलम्
यथा वै पुरुष एवं विषुवान् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य यथा दक्षिणो ऽर्ध एवं पूर्वो ऽर्धो विषुवतो यथोत्तरो ऽर्ध एवमुत्तरो ऽर्धो विषुवतः ।
Haug
Its first half is like the right half (of a man) and its latter half like the left half.
मूलम्
तस्य यथा दक्षिणो ऽर्ध एवं पूर्वो ऽर्धो विषुवतो यथोत्तरो ऽर्ध एवमुत्तरो ऽर्धो विषुवतः ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मादुत्तर इत्याचक्षते प्रबाहुक्सतः ।
Haug
This is the reason that it (the performance of the six months’ ceremonies following the Viṣuvan day) is called the “latter” (half).
मूलम्
तस्मादुत्तर इत्याचक्षते प्रबाहुक्सतः ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
शिर एव विषुवान् ।
Haug
The Viṣuvan day is (just as) the head of a man whose both sides are equal.[22]
Haug - Notes
[22]The term in the original is prabâhuk, which appears to mean, literally, measured by the length of arms (which both are equal). Sây. explains it in the following way:
प्रबाहुक् सतो वामदक्षिणभागौ समौ कृत्वा ऽवस्थितस्य शिरो यथोन्नतं सन्मध्ये ऽवतिष्ठते.
मूलम्
शिर एव विषुवान् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
बिदलसंहित इव वै पुरुषस्तद्धापि स्यूमेव मध्ये शीर्ष्णो विज्ञायते ।
Haug
Man is, as it were, composed of fragments (bidala). That is the reason that even here a suture is found in the midst of the head.
मूलम्
बिदलसंहित इव वै पुरुषस्तद्धापि स्यूमेव मध्ये शीर्ष्णो विज्ञायते ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदाहुर्विषुवत्येवैतदहः शंसेत् ।
Haug
They say, He ought to repeat (the recitation for) this day only on the Viṣuvan day.[23]
Haug - Notes
[23]That is to say, the performance of the Viṣuvan day must be distinguished from that of all other days of the Sattra. The Mahâdivâkîrtyam Sâman, the Dûrohaṇam, &c., ought to be peculiar to it. Ahas here clearly means “the performance of the ceremonies,” or more especially the “Śastras required for the Soma day.”
मूलम्
तदाहुर्विषुवत्येवैतदहः शंसेत् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
विषुवान्वा एतदुक्थानामुक्थम् ।
Haug
Among the Śāstras this one is Viṣuvan.
मूलम्
विषुवान्वा एतदुक्थानामुक्थम् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
विषुवान्विषुवानिति ह विषुवन्तो भवन्ति श्रेष्ठतामश्नुवत इति ।
Haug
This Śāstra (called) Viṣuvan is the equator (viṣuvan). (By doing so) the sacrificers become viṣuvat (i.e., standing like the head above both sides of the body) and attain to leadership.
मूलम्
विषुवान्विषुवानिति ह विषुवन्तो भवन्ति श्रेष्ठतामश्नुवत इति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तत्तन्ना ऽऽदृत्यं संवत्सर एव शंसेत् ।
Haug
But this opinion is not to be attended to. He ought to repeat it (also) during the year (the Sattra is lasting).
मूलम्
तत्तन्ना ऽऽदृत्यं संवत्सर एव शंसेत् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
रेतो वा एतत्संवत्सरं दधतो यन्ति ।
Haug
For this Śāstra is seed. By doing so, the sacrificers keep their seed (are not deprived of it) during the year.
मूलम्
रेतो वा एतत्संवत्सरं दधतो यन्ति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
यानि वै पुरा संवत्सराद्रेतांसि जायन्ते यानि पञ्चमास्यानि यानि षण्मास्यानि स्रीव्यन्ति वै तानि न वै तैर्भुञ्जते ।
Haug
For the seeds produced before the lapse of a year which have required (for their growth) five or six months, go off (have no productive power). The sacrificers will not enjoy them (the fruits which were expected to come from them).
मूलम्
यानि वै पुरा संवत्सराद्रेतांसि जायन्ते यानि पञ्चमास्यानि यानि षण्मास्यानि स्रीव्यन्ति वै तानि न वै तैर्भुञ्जते ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ यान्येव दशमास्यानि जायन्ते यानि सांवत्सरिकाणि तैर्भुञ्जते ।
Haug
But they enjoy (the fruits of) those seeds which are produced after ten months or a year.
मूलम्
अथ यान्येव दशमास्यानि जायन्ते यानि सांवत्सरिकाणि तैर्भुञ्जते ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मात्संवत्सर एवैतदहः शंसेत् ।
Haug
Therefore, the Hotar ought to repeat the (Śāstra for the) Viṣuvan day during the year (also).
मूलम्
तस्मात्संवत्सर एवैतदहः शंसेत् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
संवत्सरो ह्येतदहः ।
Haug
For this day’s Śāstra is the year.
मूलम्
संवत्सरो ह्येतदहः ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
आप्नोति संवत्सरं ह्येतदहराप्नुवन्ति ।
Haug
Those who observe this day’s performance (during the year) obtain the (enjoyment of the) year.
मूलम्
आप्नोति संवत्सरं ह्येतदहराप्नुवन्ति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
एष ह वै संवत्सरेण पाप्मानमपहत एष विषुवता ।
Haug
The sacrificer destroys, by means of the Viṣuvan day’s performance, during the year, all consequences of guilt (pâpman).
मूलम्
एष ह वै संवत्सरेण पाप्मानमपहत एष विषुवता ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
अङ्गेभ्यो हैव मासैः पाप्मानमपहते शीर्ष्णो विषुवता अप संवत्सरेण पाप्मानं हते ऽप विषुवता ।
Haug
By means of (the performance of the Sattra ceremonies in) the months (during which the Sattra is lasting), he removes the consequences of guilt from his limbs (the months being the limbs of the year). By means of the Viṣuvan day’s performance during the year he removes the consequences of guilt from the head (the Viṣuvan being the head).
मूलम्
अङ्गेभ्यो हैव मासैः पाप्मानमपहते शीर्ष्णो विषुवता अप संवत्सरेण पाप्मानं हते ऽप विषुवता ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
य एवं वेद ।
Haug
He who has such a knowledge removes, by means of the Viṣuvan day’s performance, the consequences of guilt.
मूलम्
य एवं वेद ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
वैश्वकर्मणमृषभं सवनीयस्योपालम्भ्यमालभेरन्द्विरूपमुभयत एतं महाव्रतीये ऽहनि ।
Haug
They ought (on the Mahāvrata day) to kill for the libations an ox for Viśvakarman (Tvaṣṭar), in addition (to the regular animal, a goat, required for that occasion); it should be of two colours, on both sides.[24]
Haug - Notes
[24]This is implied in the term (उपालभेरन्) upa, meaning, “in addition."
मूलम्
वैश्वकर्मणमृषभं सवनीयस्योपालम्भ्यमालभेरन्द्विरूपमुभयत एतं महाव्रतीये ऽहनि ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
इन्द्रो वै वृत्रं हत्वा विश्वकर्मा ऽभवत् ।
Haug
Indra, after having slain Vṛitra, became Viśvakarman.
मूलम्
इन्द्रो वै वृत्रं हत्वा विश्वकर्मा ऽभवत् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा विश्वकर्मा ऽभवत् ।
Haug
Prajāpati, after having produced the creatures, became (also) Viśvakarman.
मूलम्
प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा विश्वकर्मा ऽभवत् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
संवत्सरो विश्वकर्मा ।
Haug
The year is Viśvakarman.[25]
Haug - Notes
[25]Viśvakarman means “who does all work.” Generally, the architect of the gods is meant by the term.
मूलम्
संवत्सरो विश्वकर्मा ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
इन्द्रमेव तदात्मानं प्रजापतिं संवत्सरं विश्वकर्माणमाप्नुवन्ति ।
Haug
Thus (by sacrificing such a bullock) they reach Indra, their own Self, Prajāpati, the year, Viśvakarman (i.e., they remain united with them, they will not die),
मूलम्
इन्द्रमेव तदात्मानं प्रजापतिं संवत्सरं विश्वकर्माणमाप्नुवन्ति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
इन्द्र एव तदात्मनि प्रजापतौ संवत्सरे विश्वकर्मण्यन्ततः प्रतितिष्ठन्ति ।
Haug
and thus they obtain a footing in Indra, in their own Self (their prototype), in Prajāpati, in the year, in Viśvakarman.
मूलम्
इन्द्र एव तदात्मनि प्रजापतौ संवत्सरे विश्वकर्मण्यन्ततः प्रतितिष्ठन्ति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रतितिष्ठति य एवं वेद य एवं वेद ।
Haug
He who has such a knowledge, obtains a firm footing.
मूलम्
प्रतितिष्ठति य एवं वेद य एवं वेद ।