विश्वास-प्रस्तुतिः
छन्दांसि वै देवेभ्यो हव्यमूढ्वा श्रान्तानि जघनार्धे यज्ञस्य तिष्ठन्ति यथा ऽश्वो वा ऽश्वतरो वोहिवांस्तिष्ठेदेवम् ।
Haug
(The Offerings to Dhātar and the Devikās: Anumati, Rākā, Sinîvālî, Kuhû.)
The metres (chhandānsi), having carried the offerings to the gods, became (once) tired, and stood still on the latter part of the sacrifice’s tail, just as a horse or a mule after having carried a load (to a distant place) stands still.
मूलम्
छन्दांसि वै देवेभ्यो हव्यमूढ्वा श्रान्तानि जघनार्धे यज्ञस्य तिष्ठन्ति यथा ऽश्वो वा ऽश्वतरो वोहिवांस्तिष्ठेदेवम् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तेभ्य एतं मैत्रावरुणं पशुपुरोळाशमनु देविका हवींषि निर्वपेत् ।
Haug
(In order to refresh the fatigued deities of the metres) the priest ought, after the Puroḍāśa belonging to the animal slaughtered for Mitra-Varuṇa[10] has been offered, portion out the rice for the devikā haviṁṣi (offerings for the inferior deities).
Haug - Notes
[10]This is done at the end of the Agniṣṭoma sacrifice.
मूलम्
तेभ्य एतं मैत्रावरुणं पशुपुरोळाशमनु देविका हवींषि निर्वपेत् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
धात्रे पुरोळाशं द्वादशकपालं यो धाता स वषट्कारः ।
Haug
For Dhātar, he should make a rice ball (the Puroḍāśa) to be put on twelve potsherds. Dhātar is the Vaṣaṭkāra.
मूलम्
धात्रे पुरोळाशं द्वादशकपालं यो धाता स वषट्कारः ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
अनुमत्यै चरुं या ऽनुमतिः सा गायत्री ।
Haug
To Anumati (he should offer) a portion of boiled rice charu; for Anumati is Gāyatrī.
मूलम्
अनुमत्यै चरुं या ऽनुमतिः सा गायत्री ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
राकायै चरुं या राका सा त्रिष्टुप् ।
Haug
To Rākā (he should offer) a portion of boiled rice; for she is Triṣṭubh.
मूलम्
राकायै चरुं या राका सा त्रिष्टुप् ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
सिनीवाल्यै चरुं या सिनीवाली सा जगती कुह्वै चरुं या कुहूः सा ऽनुष्टुप् एतानि वाव सर्वाणि च्छन्दांसि गायत्रं त्रैष्टुभं जागतमानुष्टुभमन्वन्यान्येतानि हि यज्ञे प्रतमामिव क्रियन्ते ।
Haug
The same (he should offer) to Sinīvālī and Kuhū; for Sinīvālī is Jagatī, and Kuhū Anuṣṭubh. These are all the metres. For all other metres (used at the sacrifice) follow the Gāyatrī, Triṣṭubh, Jagatī, and Anuṣṭubh, as their models.
मूलम्
सिनीवाल्यै चरुं या सिनीवाली सा जगती कुह्वै चरुं या कुहूः सा ऽनुष्टुप् एतानि वाव सर्वाणि च्छन्दांसि गायत्रं त्रैष्टुभं जागतमानुष्टुभमन्वन्यान्येतानि हि यज्ञे प्रतमामिव क्रियन्ते ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतैर्ह वा अस्य च्छन्दोभिर्यजतः सर्वैश्छन्दोभिरिष्टं भवति य एवं वेद ।
Haug
If, therefore, one sacrifices for these metres only, it has the same effect as if he had sacrificed for all of them.
मूलम्
एतैर्ह वा अस्य च्छन्दोभिर्यजतः सर्वैश्छन्दोभिरिष्टं भवति य एवं वेद ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तद्वै यदिदमाहुः सुधायां ह वै वाजी सुहितो दधातीति च्छन्दांसि वै तत्सुधायां ह वा एनं छन्दांसि दधति अननुध्यायिनं लोकं जयति य एवं वेद ।
Haug
The (common) saying, “the horse if well managed (suhita) puts him (the rider) into ease,” is applicable to the metres; for they put (if well treated) the sacrificer into ease (sudhā, comfort or happiness of any kind). He who has such a knowledge, obtains such a world (of bliss) as he did not expect.
मूलम्
तद्वै यदिदमाहुः सुधायां ह वै वाजी सुहितो दधातीति च्छन्दांसि वै तत्सुधायां ह वा एनं छन्दांसि दधति अननुध्यायिनं लोकं जयति य एवं वेद ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तद्धैक आहुर्धातारमेव सर्वासां पुरस्तात्पुरस्तादाज्येन परियजेत्तदासु सर्वासु मिथुनं दधातीति ।
Haug
Regarding these (devikā) oblations, some are of opinion that before each oblation to all (the several) goddesses, the priest ought to make an oblation of melted butter to Dhātar; for thus he would make all the goddesses (to whom oblations are given along with the Dhātar) cohabit with the Dhātar.
मूलम्
तद्धैक आहुर्धातारमेव सर्वासां पुरस्तात्पुरस्तादाज्येन परियजेत्तदासु सर्वासु मिथुनं दधातीति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदु वा आहुर्जामि वा एतद्यज्ञे क्रियते यत्र समानीभ्यामृग्भ्यां समाने ऽहन्यजतीति ।
Haug
About this they say: it is laziness[11] (at a sacrifice) to repeat the same two verses (the Puronuvākyā and Yājyā for the Dhātar) on the same day (several times).[12]
Haug - Notes
[11]The word jami is explained by âlasyam.
[12]Both the Anuvâkyâ and Yâjyâ for the Dhâtar are not in the Saṁhitâ, but in the Āśval. Śr. S. 6, 14. The Anuvâkyâ is:
धाता ददातु दाशुषे प्राचीं जीवातुमक्षितां । वयं देवस्य धीमहि सुमतिं वाजिनीवतः ॥ (Atharvaveda S, 7, 17, 2).
The Yâjyâ is:
धाता प्रजानामुत्तराय ईशे धातेदं विश्वं भुवनं जजान । धाता कृष्टोरनिमिषाभिचष्टे धात्र इद्धव्यं घृतवज्जुहोता ॥
The oblations to the Dhâtar who is the same as Tvaṣṭar, and the four goddesses mentioned, form part of the Udayaniya or concluding Iṣṭi. The ceremony is called Maitrâ- varuņi âmikṣâ, (i.e., the âmikṣâ dish for Mitra-Varuņa). Mitra-Varuna are first invoked, then follow Dhâtar and the goddesses.
मूलम्
तदु वा आहुर्जामि वा एतद्यज्ञे क्रियते यत्र समानीभ्यामृग्भ्यां समाने ऽहन्यजतीति ।
विश्वास-प्रस्तुतिः
यदिह वा अपि बह्व्य इव जायाः पतिर्वाव तासां मिथुनं तद्यदासां धातारं पुरस्ताद्यजति तदासु सर्वासु मिथुनं दधातीति नु देविकानाम् ।
Haug
(It is sufficient to repeat those two verses once only.) For even many wives cohabit with one and the same husband only. When the Hotar, therefore, repeats, before addressing the (four) goddesses, the Yājyā verse for the Dhātar, he thus cohabits with all goddesses. So much about the oblations to the minor goddesses (devikā).
मूलम्
यदिह वा अपि बह्व्य इव जायाः पतिर्वाव तासां मिथुनं तद्यदासां धातारं पुरस्ताद्यजति तदासु सर्वासु मिथुनं दधातीति नु देविकानाम् ।