२२

अथोत्तरमुपह्वये सुदुघां धेनुमेतां हिङ्कृण्वती वसुपत्नी वसूनामभि त्वा देव सवितः समी वत्सं न मातृभिः सं वत्स इव मातृभिर्यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्गौरमीमेदनु वत्सम्मिषन्तं नमसेदुप सीदत संजानाना उप सीदन्नभिज्ञ्वा दशभिर्विवस्वतो दुहन्ति सप्तैकां समिद्धो अग्निरश्विना समिद्धो अग्निर्वृषणारतिर्दिवस्तदु प्रयक्षतममस्य कर्म त्मन्वन्नभो दुह्यते घृतम्पय उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ऽधुक्षत्पिप्युषीमिषमुप द्रव पयसा गोधुगोषमा सुते सिञ्चत श्रियमा नूनमश्विनोरृषिः समुत्ये महतीरप इत्येकविंशतिरभिरूपा ।

The second part of the mantra collection[14] (required at the Pravargya ceremony) is as follows:—

1, Upahvaye sudughâm dhenum (1, 164, 26). 2, Hiṁkriṇvatî vasupatnî (1, 164, 27). 3, Abhi tvâ deva Savitaḥ (1, 24, 3). 4, Samî vatsann amâtrîbhiḥ (9, 104, 2). 5, Samvatsa iva mâtṛibhiḥ (9, 105, 2). 6, Yaste stanaḥ śaśayo (1, 164, 49). 7, Gaur amîmed anuratsam (1, 164, 28). 8, Namased upasîdatam (9, 11, 6). 9, Saṁjânânâ upasîdan (1, 72, 5). 10, Adaśabhir (8, 61, 8). 11, Duhanti saptâikân (8, 61, 7). 12, Samiddho Agnir Aśvinâ (Âśval. 4, 7). 13, Samiddho Agnir vṛiṣaṇâ (Âśval. 4, 7). 14, Tadu prayakṣhatamam (1, 62, 6). 15, Âtmanvam nabho duhyate (9, 74, 4). 16, Uttiṣṭha Brahmaṇaspate (1, 40, 1). 17, Adhukṣhat pipyuṣîm iṣam (8, 61, 16). 18, Upadrava payasâ (Âśval. 4, 7). 19, Asute siṁchata śriyam (8, 61, 13). 20, Amûnam aśvinor (8, 9, 7). 21, Samutye mahatir apaḥ (8, 7, 22).

These twenty-one verses are appropriate.

[14]During the recital of the first part of the Pravargya mantras, the vessel had been made only hot; now milk, butter, &c., are to be poured into it. A cow is brought to the spot, which is to be milked by the Adhvaryu. To this ceremony the first mantra of the second part, “I call the cow yielding good milk,” refers.

अथोत्तरमुपह्वये सुदुघां धेनुमेतां हिङ्कृण्वती वसुपत्नी वसूनामभि त्वा देव सवितः समी वत्सं न मातृभिः सं वत्स इव मातृभिर्यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्गौरमीमेदनु वत्सम्मिषन्तं नमसेदुप सीदत संजानाना उप सीदन्नभिज्ञ्वा दशभिर्विवस्वतो दुहन्ति सप्तैकां समिद्धो अग्निरश्विना समिद्धो अग्निर्वृषणारतिर्दिवस्तदु प्रयक्षतममस्य कर्म त्मन्वन्नभो दुह्यते घृतम्पय उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ऽधुक्षत्पिप्युषीमिषमुप द्रव पयसा गोधुगोषमा सुते सिञ्चत श्रियमा नूनमश्विनोरृषिः समुत्ये महतीरप इत्येकविंशतिरभिरूपा ।

यद्यज्ञे ऽभिरूपं तत्समृद्धम् ।

What is appropriate at a sacrifice, that is successful.

यद्यज्ञे ऽभिरूपं तत्समृद्धम् ।

उदुष्य देवः सविता हिरण्ययेत्यनूथिष्ठति ।

The Hotar, when standing behind (the others),[15] repeats ud u ṣya devaḥ Savitâ hiraṇyayâ (6, 71, 1).

[15]He stands behind the other priests, when the Pravargya vessel is taken away.

उदुष्य देवः सविता हिरण्ययेत्यनूथिष्ठति ।

प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरित्यनुप्रैति ।

When going forward, he repeats, praitu Brahmaṇaspati (1, 40, 3.)

प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरित्यनुप्रैति ।

गन्धर्व इत्था पदमस्य रक्षतीति खरमवेक्षते ।

When looking at the Khara (the earthen ring, in which the Pravargya vessel is placed), he repeats : Gandharva itthâ (9, 83, 4).

गन्धर्व इत्था पदमस्य रक्षतीति खरमवेक्षते ।

नाके सुपर्णमुपयत्पतन्तमित्युपविशति ।

When repeating nâke suparṇam upa yat (9, 85, 11), he takes his seat.

नाके सुपर्णमुपयत्पतन्तमित्युपविशति ।

तप्तो वां घर्मो नक्षति स्वहोतो भा पिबतमश्विनेति पूर्वाह्णे यजति ।

By the two mantras, tapto vâm gharmo nakṣati svahotâ (Atharv. 7, 73, 5. Âśv. 4, 7), and ubhâ pibatam (1, 46, 15), the Hotar sacrifices to the forenoon (the deity of the forenoon).

तप्तो वां घर्मो नक्षति स्वहोतो भा पिबतमश्विनेति पूर्वाह्णे यजति ।

अग्ने वीहीत्यनुवषट्करोति स्विष्टकृद्भाजनम् ।

After the formula: Agni eat! he pronounces Vauṣaṭ! which is in lieu of the Sviṣṭakṛit

अग्ने वीहीत्यनुवषट्करोति स्विष्टकृद्भाजनम् ।

यदुस्रियास्वाहुतं घृतम्पयो स्य पिबतमश्विनेत्यपराह्णे यजति ।

By the mantras, yad usriyâstu svâhutam (Atharv. 7, 73, 4. Âśv. 4, 7.), and asya pibatam Aśvinâ (8, 5, 14), he sacrifices for the afternoon.

यदुस्रियास्वाहुतं घृतम्पयो स्य पिबतमश्विनेत्यपराह्णे यजति ।

अग्ने वीहीत्यनुवषट्करोति स्विष्टकृद्भाजनम् ।

After the formula, Agni eat! he pronounces Vauṣaṭ! which is in lieu of the Sviṣṭakṛit.

अग्ने वीहीत्यनुवषट्करोति स्विष्टकृद्भाजनम् ।

त्रयाणां ह वै हविषां स्विष्टकृते न समवद्यन्ति सोमस्य घर्मस्य वाजिनस्येति ।

They take, for making Sviṣṭakṛit, parts of three offerings, viz., Soma juice (contained in the stalks), the things thrown into the Pravargya vessel (milk, butter, etc.), and hot wheys.

त्रयाणां ह वै हविषां स्विष्टकृते न समवद्यन्ति सोमस्य घर्मस्य वाजिनस्येति ।

स यदनुवषट्करोत्यग्नेरेव स्विष्टकृतो ऽनन्तरित्यै ।

When the Hotar (after having repeated the two mantras, above mentioned, along with the formula, Agni eat!) pronounces the formula Vauṣaṭ! then thus the omission of “Agni Sviṣṭakṛit” is replaced.[16]

[16]Anantar-iti means “what has not gone into”=what is omitted.

स यदनुवषट्करोत्यग्नेरेव स्विष्टकृतो ऽनन्तरित्यै ।

विश्वा आशा दक्षिणसादिति ब्रह्मा जपति ।

The Brahma priest mutters (makes japa), âśâ dakṣiṇâsad (Âśv. 4, 7.)

विश्वा आशा दक्षिणसादिति ब्रह्मा जपति ।

स्वाहाकृतः शुचिर्देवेषु घर्मः समुद्रा दूर्मिमुदियर्ति वेनो द्रप्सः समुद्रमभि यज्जिगाति सखे सखायमभ्या वव्रित्स्वो र्ध्व ऊ षु ण ऊतय ऊर्ध्वो नः पाह्यंहगस्तं घेमित्था नमस्विन इत्यभिरूपा ।

(After the offering has been given to the fire) the Hotar repeats the following (seven) verses : svâhâkṛitaḥ śuchir deveṣu (Atharv. 7, 73, 3. Âśv 4, 7); samudrâd ûrmīm udiyarti veno (10, 123, 2; drapsaḥ samudram abhi (10, 123, 8); sakhe sakhâyam (4, 1, 3); ûrdhva û ṣu ṇa (1, 36, 13); ûrdhvo naḥ pâhi (1, 36, 14); tam ghem itthâ (8, 58, 17). These verses are appropriate.

स्वाहाकृतः शुचिर्देवेषु घर्मः समुद्रा दूर्मिमुदियर्ति वेनो द्रप्सः समुद्रमभि यज्जिगाति सखे सखायमभ्या वव्रित्स्वो र्ध्व ऊ षु ण ऊतय ऊर्ध्वो नः पाह्यंहगस्तं घेमित्था नमस्विन इत्यभिरूपा ।

यद्यज्ञे ऽभिरूपं तत्समृद्धम् ।

What is appropriate at the sacrifice, that is successful.

यद्यज्ञे ऽभिरूपं तत्समृद्धम् ।

पावक-शोचे तव हि क्षयम्परीति भक्षमाकाङ्क्षते ।

By the mantra, pâvaka śoche tava (3, 2, 6), the Hotar wants to eat.

पावक-शोचे तव हि क्षयम्परीति भक्षमाकाङ्क्षते ।

हुतं हविर्मधु हविरिन्द्रतमे ऽग्नावश्याम ते देव घर्म मधुमतः पितुमतो वाजवतो ऽङ्गिरस्वतो नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिति घर्मस्य भक्षयति ।

When eating it, he says : “Let us eat the (remainder of the) offering which has been offered, of the sweet offering which has been thrown into the most brightly blazing (indratama) fire! (Let us eat) of thee, O divine gharma (the contents of the Pravargya vessel) which art full of honey, full of sap, full of food, and quite hot (aṅgirasvat[17]). Praise to thee (O gharma!); do me no harm !”

[17]The word certainly has here no reference to the Aṅgiras, the celebrated Rișis. One of the characteristics of the Gharma food is that it is very hot. This is expressed here. Aṅgiras had no doubt originally the same meaning as aṅgára.

हुतं हविर्मधु हविरिन्द्रतमे ऽग्नावश्याम ते देव घर्म मधुमतः पितुमतो वाजवतो ऽङ्गिरस्वतो नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिति घर्मस्य भक्षयति ।

श्येनो न योनिं सदनं धिया कृतमा यस्मिन्सप्त वासवा इति संसाद्यमानायान्वाह ।

When the Pravargya vessel is put down, then the Hotar repeats these two mantras, śyeno na yonim sadanam (9, 71, 6), and âyasmin sapta Vâsavaḥ (Âśval. 4, 7).

श्येनो न योनिं सदनं धिया कृतमा यस्मिन्सप्त वासवा इति संसाद्यमानायान्वाह ।

हविर्हविष्मो महि सद्म दैव्यमिति यदहरुत्सादयिष्यन्तो भवन्ति ।

In whatever (part of the) day (forenoon or afternoon), they are about to take off (the Pravargya vessel from its place), he repeats the mantra, havir haviṣmo mahi (9, 83, 5).

हविर्हविष्मो महि सद्म दैव्यमिति यदहरुत्सादयिष्यन्तो भवन्ति ।

सूयवसाद्भगवती हि भूया इत्युत्तमया परिदधाति ।

With the verse, sûyavasâd bhagavatî (1, 164, 40), he concludes (the ceremony).

सूयवसाद्भगवती हि भूया इत्युत्तमया परिदधाति ।

तदेतद्देवमिथुनं यद्घर्मः ।

The Gharma (ceremony) represents the cohabitation of the gods.

तदेतद्देवमिथुनं यद्घर्मः ।

स यो घर्मस्तच्छिश्नं यौ शफौ तौ शफौ योपयमनी ते श्रोणिकपाले यत्पयस्तद्रेतस्तदिदमग्नौ देवयोन्याम्प्रजनने रेतः सिच्यते ।

The Gharma vessel is the penis; the two handles (placed underneath, to lift it) are the two testicles, the Upayamanî[18] the thighs. The milk (in the vessel) is the seed.

[18]A large wooden spoon, from which the sacrificer drinks milk.

स यो घर्मस्तच्छिश्नं यौ शफौ तौ शफौ योपयमनी ते श्रोणिकपाले यत्पयस्तद्रेतः ।

तदिदमग्नौ देवयोन्याम्प्रजनने रेतः सिच्यते ।

This seed (in the shape of milk) is poured into Agni as the womb of the gods for production.

तदिदमग्नौ देवयोन्याम्प्रजनने रेतः सिच्यते ।

अग्निर्वै देवयोनिः ।

For Agni is the womb of the gods.

अग्निर्वै देवयोनिः ।

सो ऽग्नेर्देवयोन्या आहुतिभ्यः सम्भवत्यृङ्मयो यजुर्मयः साममयो वेदमयो ब्रह्ममयो ऽमृतमयः ।

He who knowing this, sacrifices according to this rite (yajñakṛatu), is born (anew) from the womb of Agni and the offerings, and participates in the nature of the Ṛik, Yajus, and Sâman, the Veda[19] (sacred knowledge), the Brahma (sacred element), and immortality,

[19]Sâyaṇa here understands by Veda the Atharvaveda, or all the Vedas collectively. Brahma is according to him Hiraṇyagarbha (the universal soul), and amṛita the supreme soul. But it is very doubtful whether these interpretations are right. By “Veda” certainly the Atharva Veda cannot be meant; for it was not recognized as a sacred book at the time of the composition of the Brâhmaṇas.

सो ऽग्नेर्देवयोन्या आहुतिभ्यः सम्भवत्यृङ्मयो यजुर्मयः साममयो वेदमयो ब्रह्ममयो ऽमृतमयः ।

सम्भूय देवता अप्येति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेतेन यज्ञक्रतुना यजते ।

and is absorbed in the deity.

सम्भूय देवता अप्येति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेतेन यज्ञक्रतुना यजते ।