17 5.17

निवृतः (शा०श्रौ०सू० निवृत्तः) पुरुषाद्‌ दृतिः। अ०वे० २०.१३३.२२; शा०श्रौ०सू० १२.२२.१.२२।
निवृत्तेन्द्रवीरुधः। पा०गृ०सू० ३.७.३२।
नि वृत्रा रुणधामहै। ऋ०वे० १.८.२२; अ०वे० २०.७०.१८२।
निवेक्ष्यते स्वाहा। तै०सं० ७.१.१९.१; का०सं०अश्व० १.१०।
नि वेवेति पलितो दूत आसु। ऋ०वे० ३.५५.९१।
नि वेवेति श्रेणिभी रथानाम्‌। ऋ०वे० ४.३८.६२।
निवेचनम्‌ अनृणं दूरम्‌ अस्य। गो०ब्रा० १.१.९४।
निवेचनः संगमनो वसूनाम्‌। अ०वे० १०.८.४२१; वा०सं० १२.६६१; तै०सं० ४.२.५.४१; ५.२.४.४; मै०सं० २.७.१२१: ९१.७; ३.२.४: २०.१३; का०सं०
१६.१२१; शत०ब्रा० ७.२.१.२०; आप० श्रौ० सू० १६.१६.५; मा०श्रौ०सू० ६.१.५. प्रतीकः निवेचनः संगमनः वै०सू० .२८.२८; निवेचनः। का०श्रौ०सू० १७.२.६. देखें- रायो बुध्नः, तथा तुल०- निवेशनी।
निवेशनाद्‌ धरिव आ जभर्थ। ऋ०वे० ४.१९.९२।
निवेशनी संगमनी वसूनाम्‌। तै०सं० ३.५.१.११. प्रतीकः निवेशनी। तै०ब्रा० ३.१.२.११. देखें- नीचे आगन्‌ रात्री, तथा तुल०- निवेशनः।
निवेशने प्रसवे चासि भूमनः। ऋ०वे० ६.७१.२४।
निवेशने शततमाविवेषीः। ऋ०वे० ७.१९.५३; अ०वे० २०.३७.५३।
निवेशयञ्‌ च प्रसुवञ्‌ च भूम। ऋ०वे० ७.४५.१४; मै०सं० ४.१४.६४: २२३.१४; का०सं० १७.१९४; तै०ब्रा० २.८.६.१४।
निवेशयन्न्‌ अमृतं मर्त्यं (तै०ब्रा० अमृतान्‌ मर्त्यांश्‌) च। ऋ०वे० १.३५.२२; वा०सं० ३३.४३२; तै०सं० ३.४.११.२२; मै०सं० ४.१२.६: १९६.१६;
तै०ब्रा० ३.१.१.१०३।
निवेशयन्‌ प्रसुवन्न्‌ अक्तुभिर्‌ जगत्‌। ऋ०वे० ४.५३.३४।
निवेष्यं मूर्ध्ना। वा०सं० २५.२. देखें- मूर्धानं नि०।
नि वो जामयो जिहता (शा०श्रौ०सू० जिहतां) न्य अजामयः। कौ०ब्रा० २८.५; आप० श्रौ० सू० ५.७.३; शा०श्रौ०सू० ७.६.३।
नि वो नु मन्युर्‌ विशताम्‌ अरातिः। ऋ०वे० १०.३४.१४३।
नि वो यामाय मानुषः। ऋ०वे० १.३७.७१
नि वो वना जिहते यामनो भिया। ऋ०वे० ५.५७.३२; तै०ब्रा० २.४.४.३२।
नि शर्यानि दधते देव आ वरम्‌। ऋ०वे० ९.६८.२४।
निशामनं नचामहै मयि वर्तम्‌। ऋ० खि० १०.१५१.४३।
निशितिं मर्त्यो नचत्‌। ऋ०वे० ६.२.५२।
नि शिप्री हरिवान्‌ दधे। ऋ०वे० १.१८.४४; सा०वे० १.४२३४।
निशिशना अतिथिम्‌ अस्य योनौ। ऋ०वे० ७.३.५३
निशिषन्‌ मन्द्रम्‌ अतिथिम्‌ उदीरत्‌। ऋ०वे० ४.२.७२।
निशीथचारिणी स्वसा। आ०मं०पा० २.१४.२१ (आ०गृ०सू० ६.१५.६.). देखें- नक्तंचारिणी।
निशीर्य शल्यानां मुख। वा०सं० १६.१३३; तै०सं० ४.५.१.४३; का०सं० १७.११३; नील०उप० १४३ देखें- प्रशीर्य।
नि शीर्षतो नि पत्ततः। अ०वे० ६.१३१.११।
नि शुष्ण इन्द्र धर्णसिम्‌। ऋ०वे० ८.६.१४१।
नि शुष्मं नि वयस्‌ तिर। ऋ०वे० ९.१९.७२।
नि शुष्मम्‌ इन्दव्‌ एषाम्‌। ऋ०वे० ९.५२.४१।
निशुष्मो अभिदासते। तै०सं० १.६.२.२।
निशृणीह्य्‌ अबाधं यो नो अस्ति। तै०ब्रा० २.४.७.३३।
निशृम्भास्‌ ते जनश्रियम्‌। ऋ०वे० ६.५५.६२; नि० ६.४२।
निश्‌ चर्मण ऋभवो गाम्‌ अपिंशत। ऋ०वे० १.११०.८१।
निश्‌ चर्मणो गाम्‌ अपिंशत्‌ धीतिभिः। ऋ०वे० १.१६१.७१; ४.३६.४२।
नि श्येनासश्‌ चिद्‌ अर्थिनः। ऋ०वे० १०.१२७.५३।
निः शीयताम्‌ अघम्‌। कौ०सू० ८५.२०; ८६.९।
निषङ्गिण उप स्पृशत (आ०मं०पा० निषङ्गिन्न्‌ उप स्पृश) प्.उ.२.९.२,५; आ०मं०पा० २.१८.४५ (आप० श्रौ० सू० ७.२०.६). देखें- निषङ्गिभ्यः।
निषङ्गिणे रिपवो हन्त्वासः। ऋ०वे० ३.३०.१५४।
निषङ्गिन्न्‌ इत्यादि। देखें- निषङ्गिण।
निषङ्गिभ्यः स्वाहा। हि०गृ०सू० २.९.२,५. देखें- निषङ्गिणे।
निषण्णाय स्वाहा। वा०सं० २२.८; तै०सं० ७.१.१९.१; मै०सं० ३.१२.३: १६१.२; का०सं०अश्व० १.१०।
निषत्तम्‌ अस्य चरतो ध्रुवस्य। ऋ०वे० १.१४६.१३
निषत्स्नुं यः सरीसृपम्‌। ऋ०वे० १०.१६२.३२; अ०वे० २०.९६.१३२; मा०श्रौ०सू० २.१८.२२।
निषत्‌स्यते स्वाहा। तै०सं० ७.१.१९.१; का०सं०अश्व० १.१०।
नि षदा पीतये मधु। ऋ०वे० ८.९७.८२।
नि षदाम सचा सुते। ऋ०वे० ८.२१.१५३।
निषसाद दमे दमे। ऋ०वे० ७.१५२२
नि षसाद धृतव्रतः। ऋ०वे० १.२५.१०१; वा०सं० १०.२७१; २०.२१; तै०सं० १.८.१६.११; मै०सं० १.६.२१: ८८.१०; २.६.१२१: ७१.११;
२.७.१६१:१००.१८; ४.४.६१: ५६.१७; का०सं० २.७१; ७.१४१; ८.७; १५.८१; ३८.४१; ऐ०ब्रा० ८.१३.११; १८.११; श०ब्रा० ५.४.४.५; १२.८.३.१०; तै०ब्रा० १.७.१०.२; २.६.५.११; आप० श्रौ० सू० ५.१९.२; १८.१८.८; मा०श्रौ०सू० १.५.५.९;य् ९.१.४. प्रतीकः नि षसाद। का०श्रौ०सू० १५.७.४; १९.४.९।
नि ष हीयतां तना च। ऋ०वे० ७.१०४.१०४; अ०वे० ८.४.१०४।
निषादयन्तो यजथाय देवाः। ऋ०वे० ३.१९.५२।
निषिक्तं पुष्करे मधु। ऋ०वे० ८.७२.११२; सा०वे० २.९५३२।
नि षीं वृत्रस्य मर्मणि। ऋ०वे० ८.१००.७३।
निषीदते स्वाहा। तै०सं० ७.१.१९.१; का०सं०अश्व० १.१०।
निषीदन्‌ नो अप दुर्मतिं जहि (तै०सं० हनत्‌)। वा०सं० ११.४७४; तै०सं० ४.१.४.४४; ५.१.५.९; मै०सं० २.७.५४: ७९.११; का०सं० १६.४४; शत०ब्रा०
६.४४.१६।
नि सीद होत्रम्‌ ऋतुथा यजस्व। ऋ०वे० १०.९८.४३।
नि सीम्‌ इद्‌ अत्र गुह्या दधानाः। ऋ०वे० ३.३८.३१।
नि षु ब्रह्म जनानाम्‌। ऋ०वे० ८.५.१३१।
नि षु सीद गणपते गणेषु। ऋ०वे० १०.११२.९१।
नि षू दधिध्वम्‌ अखनन्त उत्सम्‌। ऋ०वे० १०.१०१.११४।
नि षू नमध्वं भवता सुपाराः। ऋ०वे० ३.३३.९३।
नि षू नमातिमतिं कयस्य चित्‌। ऋ०वे० १.१२९.५१।
निषेदुषो विजृम्भते। ऋ०वे० १०.८६.१६४,१७२; अ०वे० २०.१२६.१६४,१७२।
निष्कं वा घा कृणवते। ऋ०वे० ८.४७.१५१।
निष्कग्रीवो बृहदुक्थः। ऋ०वे० ५.१९.३३।
निष्कम्‌ इव प्रति मुञ्चत (अ०वे० १९.५७.५४, ०ताम्‌)। अ०वे० ५.१४.३४; १९.५७.५४।
निष्कर्तारम्‌ अध्वरस्य प्रचेतसम्‌। का०सं० १६.१४१; तै०सं० ४.२.७.३१. देखें- इष्कर्तारम्‌।
निष्कर्ता विह्रुतं (पं०वि०ब्रा०। तै०आ० विहृतं) पुनः। अ०वे० १४.२.४७४; सा०वे० १.२४४४; मै०सं० ४.९.१२४: १३४.१; पं०वि०ब्रा० ९.१०.१४; तै०आ० ४.२०.२१. देखें- नीचे इष्कर्ता इत्यादि।
निष्का इमे (मा०श्रौ०सू० निष्का ह्य्‌ ऐते) यजमानस्य ब्रध्ने (मा०श्रौ०सू० ब्रध्नम्‌)। तै०ब्रा० ३.७.५.१३४; आप० श्रौ० सू० ३.१३.५.५४; मा०श्रौ०सू० १.३.५.२६४. देखें- अगला एक
निष्का इमे यजमानस्य सन्तु। तै०ब्रा० ३.७.६.१. आ०श्रौ०सू० १.१४.१२४
निष्का एते यजमानस्य लोके (का०सं० यजमानस्य सन्तु) अ०वे० ७.९९.१४; (का०सं० ३१.१४४. देखें- पूर्व का एक।
निष्कासो निधीयते संतत्यै। का०सं० ९.५. देखें- इन्द्रस्य निष्काषः।
निष्का ह्य्‌ इत्यादि। देखें- निष्का इमे यजमानस्य ब्रध्ने।
निष्कृण्वाना आयुधानीव धृष्णवः। ऋ०वे० १.९२.१३; सा०वे० २.११०५३; नि० १२.७३।
निष्कृता विहृतं पुनः। आ०मं०पा० १.७.१४. देखें- नीचे इष्कर्ता इत्यादि।
निष्कृताहावम्‌ अवटम्‌। तै०सं० ४.२.५.५१; आप० श्रौ० सू० १६.१८.२. देखें- इष्कृता०।
निष्कृतिर्‌ दुरिष्ट्‌यै स्वाहा। का०सं० ५.४; कौ०सू० ५.१३।
निष्कृतिर्‌ नाम वा असि। अ०वे० ५.५.६४।
निष्कृतिर्‌ नाम वो माता। तै०सं० ४.२.६.२१; मै०सं० २.७.१३१: ९३.१३; का०सं० १६.१३१. देखें- इष्कृतिर्‌ इत्यादि।
निष्कृत्यै पेशस्कारीम्‌। वा०सं० ३०.९; तै०ब्रा० ३.४.१.४।
निष्कृत्यै स्वाहा। वा०सं० ३.९.१२; तै०ब्रा० ३.७.११.३; आप० श्रौ० सू० ३.११.२।
निष्केण त्वा शतपरेणोपह्वयामः। मा०श्रौ०सू० ९.२.३. तुल०- आप० श्रौ० सू० २०.१३.८।
निष्केवल्यम्‌ उक्थम्‌ अव्यथायै (तै०सं० अव्यथयत्‌; का०सं० अव्यथाय) स्तभ्नातु (मै०सं० स्तभ्‌नोतु)। वा०सं० १५.१३; तै०सं० ४.४.२.२;
मै०सं० २.८.९:। का०सं० १७.८; शत०ब्रा० ८.६.१.८।
निष्‌ क्रव्यादं सेध। वा०सं० १.१७; तै०सं० १.१.७.१; का०सं० १.७; शत०ब्रा० १.२.१.४; तै०ब्रा० ३.२.७.१; आप० श्रौ० सू० १.२२.२. देखें- निः
क्र०।
निष्‌ क्रव्यादम्‌ अनीनशत्‌। ऋ०वे० १०.१६२.२४; अ०वे० २०.९६.१२४; मा०श्रौ०सू० २.१८.२४।
निष्क्रीतः स (तै०सं० निष्क्रीतोऽयं; का०सं०। मा०श्रौ०सू० निष्कीतास्‌ ते) यज्ञियं भागम्‌ एतु (का०सं०। मा०श्रौ०सू० भागम्‌ यन्तु)। अ०वे०
२.३४.१३; तै०सं० ३.१.४.२३; का०सं० ३०.८३; मा०श्रौ०सू० १.८.३.३३।
निष्‌ टज्‌ जभार चमसं न वृक्षात्‌। ऋ०वे० १०.६८.८३; अ०वे० २०.१६.८३; नि० १०.१२३।
नि ष्टनिहि दुरिता बाधमानः। ऋ०वे० ६.४७.३०२; वा०सं० २९.५६२; तै०सं० ४.६.६.७२; मै०सं० ३.१६.३२: १८७.१०; का०सं०अश्व० ६.१२. देखें- अभि
ष्टन।
निष्टप्तं रक्षः। वा०सं० १.७, २९ (द्वितीयांश); शत०ब्रा० १.१.२.२; ३.१.४; आ० श्रौ० सू० २.३.९; आप० श्रौ० सू० १.१२.१; मा०श्रौ०सू० १.६.१.२५; कौ०सू० ३.९. प्रतीकः निष्टप्तम्‌। वैता०सू० ७.६; का०श्रौ०सू० २.३.११. तुल०- नीचे निर्दग्धं।
निष्टप्ता अरातयः। वा०सं० १.७,२९ (द्वितीयांश); शत०ब्रा० १.१.२.२; ३.१.४; आप० श्रौ० सू० २.३.९; मा०श्रौ०सू० १.६.१.२५; कौ०सू० ३.९. तुल०- निर्दग्धा।
निष्टप्ता शत्रु पृतनासु सासहिः। ऋ०वे० २.२३.११२।
निष्टप्तोऽघशंसः। आप० श्रौ० सू० १.१२.१।
निष्‌ टम्‌ ऊहथुः सुयुजा रथेन। ऋ०वे० १.११७.१५३।
निष्‌ टं भज यो अमित्रो अस्य। अ०वे० ४.२२.२२. देखें- निर्‌ अमुं भज।
निष्टिग्र्‌यः पुत्रम्‌ आ च्यावयोतये। ऋ०वे० १०.१०१.१२३; अ०वे० २०.१३७.२३।
निष्‌ टौग्र्‌यम्‌ ऊहथुर्‌ अद्‌भ्यस्‌ परि। ऋ०वे० १०.३९.४३।
निष्‌ तोर्ग्यं पारयथः समुद्रात्‌। ऋ०वे० १.११८.६३।
निष्ट्‌यं (का०सं० निष्ट्‌या) नक्षत्रम्‌। मै०सं० २.१३.२०: १६६.२; का०सं० ३९.१३।
निष्ट्‌यायतां देव सोम (वैता०सू० ०तां सोम राजन्‌)। तै०ब्रा० ३.७.१३.१४; वैता०सू० २४.१४।
निष्ट्‌यायै स्वाहा। तै०ब्रा० ३.१.४.१३।
निष्ट्वक्त्रासच्‌ चिद्‌ इन्‌ नरः। नि० १.१०१।
निष्ठितं भूम्याम्‌ अधि। अ०वे० १९.३४.६२।
नि ष्म मावते वहथा पुरा चित्‌। ऋ०वे० ६.६५.४४।
नि ष्वापया मिथूदृशा। ऋ०वे० १.२९.३१; अ०वे० २०.७४.३१।
निःषहमाणो (सा०वे० निष्‌ष०) नायते। ऋ०वे० १.१२७.३६; सा०वे० २.११६५६।
निष्‌षिध्वरीर्‌ ओषधीर्‌ आप आस्ताम्‌। ऋ०वे० ८.५९ (वा० ११).२१।
निष्षीध्वरीस्‌ त ओषधीर्‌ उतापः। ऋ०वे० ३.५५.२२१।
निः षीम्‌ अद्‌भ्यो धमथो निः षधस्थात्‌। ऋ०वे० ५.३१.९३।
नि सपत्ना यामनि बाधितासः। कौ०ब्रा० २८.६; आ० श्रौ० सू० ५.७.३; शा०श्रौ०सू० ७.६.३।
नि सर्वसेन इषुधींर्‌ असक्त। ऋ०वे० १.३३.३१।
नि सव्यतः सादि दस्युर्‌ इन्द्र। ऋ०वे० २.११.१८४।
नि सामनाम्‌ इषिराम्‌ इन्द्र भूमिम्‌। ऋ०वे० ३.३०.९१।
नि सिण्धवो विधर्मणे। ऋ०वे० ८.७.५.२
नि सुद्र्‌वं दधतो वक्षणासु। ऋ०वे० १०.२८.८३।
नि सुन्वते वहति भूरि वामम्‌। ऋ०वे० १०.४२.८४; अ०वे० २०.८९.८४।
नि स्तुवानस्य पातय। अ०वे० १.८.३३।
नि त्रीणि साकम्‌ उदधेर्‌ अकृन्तत्‌। ऋ०वे० १०.६७.५२; अ०वे० २०.९१.५२; मै०सं० ४.१२.५२: १९३.५; का०सं० ९.१९२।
नि स्थिराणि चिद्‌ ओजसा। ऋ०वे० १.१२७.४७।
नि स्पृश धिया तन्वि श्रुतस्य। ऋ०वे० ८.९६.११३।
नि स्वष्ट्रान्‌ युवति हन्ति वृत्रम्‌। ऋ०वे० १०.४२.५४; अ०वे० २०.८९.५४।
निस्सालां धृष्णुं धिषणम्‌। अ०वे० २.१४.११. प्रतीकः निस्सालाम्‌। कौ०सू० ८.२५; ९.१; ३४.३; ४४.११; ७२.४; ८२.१४।
निःसृप्याग्नेः पुनर्‌ एनान्‌ प्र सीद। अ०वे० ११.१.२५२।
निः सोम इन्द्रियो रसः। ऋ०वे० ८.३.२०२।
नि हन्त्य्‌ अपरः प्रति। अ०वे० १०.१.२७४।
निहाकायै स्वाहा। तै०सं० ७.५.११.१; का०सं०अश्व० ५.२।
निहारं च हरासि (वा०सं०का० निहारं निहरासि) मे। वा०सं० ३.५०३; वा०सं०का०३.६.२४; शत०ब्रा० २.५.३.१९३ देखें- अगला एक।
निहारं निहराणि (वा०सं०का०। तै०सं०। का०सं० नि हरामि) ते। वा०सं० ३.५०४; वा०सं०का०३.६.२३; तै०सं० १.८.४.१४; का०सं० ९.५४;
शत०ब्रा० २.५.३.१९४।
निहारम्‌ इन्‌ नि मे हर। तै०सं० १.८.४.१३; का०सं० ९.५३ देखें- पूर्व का एक।
निहितं भेषजं गुहा। कौ०सू० ११७.४२. देखें- नीचे अमृतं निहितं।
नि हि षत्सद्‌ अन्तरः पूर्वो अस्मत्‌ (आप० श्रौ० सू० अश्मन्‌ निषद्य)। ऋ०वे० १०.५३.१४; आप० श्रौ० सू० २४.१३.३४।
नि हीयताम्‌ अतियाजस्य यष्टा। ऋ०वे० ६.५२.१४।
नि हेडो धत्त वि मुचध्वम्‌ अश्वान्‌। ऋ०वे० १.१७.१.१४।
नि होता पूर्व्यः सदः। ऋ०वे० ८.७५.१३; वा०सं० १३.३७३; ३३.४३; तै०सं० २.६.११.१३; ४.२.९.५३; मै०सं० २.७.१७३: १०१.११; का०सं० ७.१७३;
२२.५३।
नि होतारं विश्वविदं दद्धिध्वे। ऋ०वे० ५.४.३३ तुल०- अगला एक।
नि होतारं सादयन्ते दमाय। ऋ०वे० ३.६.३२।
नि होतारं गृहपतिं दधिध्वम्‌। सा०वे० १.६३.ब तुल०- पूर्व का एक
नि होतारम्‌ असादयत्‌। ऋ०वे० ८.२३.१७२।
नि होता सत्सि बर्हिषि। ऋ०वे० ६.१६.१०३; सा०वे० १.१३; २.१०३; मै०सं० ४.१०.२३: १४५.२; का०सं० २०.१४३; गो०ब्रा० १.१.२९३; शत०ब्रा०
१.४.१.२४; तै०ब्रा० ३.५.२.१३; का०श्रौ०सू० २५.११.३३३।
नि होता होतृषदने विदानः। ऋ०वे० २.९.११; वा०सं० ११.३६१; तै०सं० ३.५.११.२१; ४.१.३.३१; मै०सं० २.७.३१: ७७.१३; का०सं० १६.३१; ऐ०ब्रा०
१.२८.३२; कौ०ब्रा० ९.२; शत०ब्रा० ६.४.२.७; आ० श्रौ० सू० २.१७.१०. प्रतीकः नि होता होतृषदने। आप० श्रौ० सू० ४.१३.७; आप० श्रौ० सू० २४.१३.३; नि होता। तै०सं० ५.१.४.५; मै०सं० ४.१०.४: १५२.६; का०सं० १५.१२; १९.४; शा०श्रौ०सू० ३.१४.१२।
नीचा तं धक्ष्य्‌ अतसं न शुष्कम्‌। ऋ०वे० ४.४.४४; वा०सं० १३.१२४; तै०सं० १.२.१४.२४; मै०सं० २.७.१५४: ९७.१४; का०सं० १६.१५४।
नीचाद्‌ उश्चा चक्रथुः पातवे वाः। ऋ०वे० १.११६.२२२।
नीचाद्‌ उच्चा स्वधयाभि प्र तस्थौ। तै०सं० २.१४.६४; का०सं० १०.१३४. देखें- नीचैर्‌ उच्चैः।
नीचा नि वृश्च वनिनं न तेजसा। ऋ०वे० ६.८.५४।
नीचायच्‌ छशयुर्‌ मृगः। अ०वे० ४.३.६४।
नीचा यछ पृतन्यतः। ऋ०वे० १०.१५२.४२; अ०वे० १.२१.२२; सा०वे० २.१२१८२; वा०सं० ८.४४२; १८.७०२; तै०सं० १.६.१२.४२; मै०सं० ४.१२.३२:
१८३.१२; शत०ब्रा० ४.६.४.४२; आप० श्रौ० सू० २०.२०.७२।
नीचायमानं जसुरिं न श्येनम्‌। ऋ०वे० ४.३८.५३; नि० ४.२४३।
नीचावया अभवद्‌ वृत्रपुत्रा। ऋ०वे० १.३२.९१।
नीचा वर्तन्त उपरि स्फुरन्ति। ऋ०वे० १०.३४.९१।
नीचा विश्वा अभितिष्ठाभिमातीः। तै०ब्रा० २.४.७.३२।
नीचा सन्तम्‌ उद्‌ अनयः परावृजम्‌। ऋ०वे० २.१३.१२३।
नीचीनबारं वरुणः कवन्धम्‌। ऋ०वे० ५.८५.३१; नि० १०.४१।
नीचीनबारम्‌ अक्षितम्‌। ऋ०वे० ८.७२.१०३; सा०वे० २.९५४३।
नीचीनम्‌ अघ्न्या दुहे। ऋ०वे० १०.६०.११३; अ०वे० ६.९१.२३।
नीचीनस्योपसर्पतः। अ०वे० ७.५६.५२।
नीचीना स्थुर्‌ उपरि बुध्न एषाम्‌। ऋ०वे० १.२४.७३।
नीचीर्‌ अमुष्मै यम्य ऋतावृधः। ऋ०वे० ५.४४.४२।
नीचैः खनन्त्य्‌ असुराः। अ०वे० २.३.३१. तुल०- असुरस्‌ त्वा।
निचैः पद्यन्ताम्‌ अधरे भवन्तु। अ०वे० ३.१९.३१।
नीचैर्‌ उच्चैः स्वधा अभि प्र तस्थौ। अ०वे० ४.१.३४. देखें- नीचाद्‌ उच्चा स्व०।
नीचैर्‌ दासा उप सर्पन्तु भूमिम्‌। अ०वे० ५.११.६१।
नीचैर्‌ देवा निवृश्चत। तै०ब्रा० ३.७.६.१६४; आप० श्रौ० सू० ४.११.५४।
नीचैः सपत्नान्‌ नुदतां मे सहस्वान्‌। अ०वे० ९.२.१५४।
नीचैः सपत्नान्‌ मम पादय त्वम्‌। अ०वे० ९.२.१३।
नीचैः सपत्नान्‌ मम पादयाथः। अ०वे० ९.२.९२।
नीचो न्युब्ज द्विषतः सपत्नान्‌। अ०वे० ११.१.६२।
नीथान्य्‌ ग्ने निण्या वचांसि। ऋ०वे० ४.३.१६२।
नीथाविदो जरितारः। ऋ०वे० ३.१२.५२; सा०वे० २.९२५२,१०५३२; मै०सं० ४.११.१२: १५९.७।
नीथे-नीथे मघवानं सुतासः। ऋ०वे० ७.२६.२२; तै०सं० १.४.४६.१२; आ०मं०पा० २.११.८२।
नीपातिथौ मघवन्‌ मेध्यातिथौ। ऋ०वे० ८.५१(वा० ३).१३।
नीरोहोऽसि। तै०सं० ३.५.२.५; ४.४.१.३; ५.३.६.३. देखें- निरोहो।
नीलं वा वृषम्‌ उत्सृजेत्‌। वि०स्मृ० ८५.६७४।
नीलगलमालः शिवः पश्य। नील०उप० २२२. जैकोबरचित पदानुक्रमकोश में पाठभेद द्रष्टव्य है- नीलागलसाला. तुल०- नीलागलसाला।
नीलग्रीवं विलोहितम्‌ (नील०उप० १४, शिखण्डिनम्‌) नील०उप० १४,२४,१०२।
नीलग्रीवा विलोहिताः। वा०सं० १६.५८२; तै०सं० ४.५.११.१२; मै०सं० २.९.९२:१२८.१५; का०सं० १७.१६२।
नीलग्रीवाः शितिकण्ठाः। वा०सं० १६.५६१,५७१; तै०सं० ४.५.११.११(द्वितीयांश). देखें- ये नील०।
नीलग्रीवो विलोहितः। वा०सं० १६.७२; तै०सं० ४.५.१.३२; मै०सं० २.९.२२:१२१.११; का०सं० १७.११२।
नीलंगोः (मै०सं० नीलंगवे) कृमिः (तै०सं० क्रिमिः)। वा०सं० २४.३०; तै०सं० ५.५.११.१; मै०सं० ३.१४.११: १७४.९; का०सं०अश्व० ७.१। नीलतोयदमध्यस्था। तै०आ० १०.११.२१; महाना० उप० ११.१२१।
नीलनखेभ्यः स्वाहा। अ०वे० १९.२२.४।
(ओं) नीलं तर्पयामि। बौ०ध०सू० २.५.९.११।
नीलं पिशङ्गम्‌ उत लोहितं यत्‌। अ०वे० १४.२.४८२।
नीललोहितं भवति। ऋ०वे० १०.८५.२८१; अ०वे० १४.१.२६१. प्रतीकः नीललोहितं। शा०गृ०सू० १.१२.८. देखें- नीललोहित भ०।
नीललोहितेनामून्‌ अभ्यवतनोमि। अ०वे० ८.८.२४. प्रतीकः नीललोहितेनामून्‌। कौ०सू० १६.२०।
नीललोहिते भवतः। आ०मं०पा० १.६.८१ (आ०गृ०सू० २.५.२३). देखें- नीललोहितं।
नीलशिखण्ड कर्मकृत्‌। अ०वे० २.२७.६२।
निलशिखण्डो वा हनत्‌। अ०वे० २०.१३२.१६।
नीलागलसाला। अ०वे० ६.१६.४३ तुल०- नीलगलमालः।
निव शीर्षाणि मृढ्‌वम्‌। सा०वे० २.१००६१; मै०सं० ४.२.५३: २६.१८; जै०ब्रा० २.१४४१।
नीवारशूकवत्‌ तन्वी। तै०आ० १०.११.२३; महाना० उप० ११.१२३।
नीवाराश्‌ च मे श्यामाकाश्‌ च मे। का०सं० १८.९. देखें- श्यामाकाश्‌।
नीविं कृणुष्व मा वयं रिषाम। अ०वे० १४.२.५०४।
निहारम्‌ ऊष्मणा। वा०सं० २५.९; मै०सं० ३.१५.८: १८०.१।
नीहाराय स्वाहा। वा०सं० २२.२६; तै०सं० ७.५.११.१; का०सं०अश्व० ५.२।
नीहारेण प्रावृता जल्प्या च। ऋ०वे० १०.८२.७३; वा०सं० १७.३१३; तै०सं० ४.६.२.२३; मै०सं० २.१०.३३: १३५.२; का०सं० १८.१३; नि० १४.१०३। नीहारो यच्‌ च शीयते। तै०ब्रा० ३.१२.७.३२।
नुत्ता धावत ब्रह्मणा। अ०वे० ८.८.१९२।
नुत्था अच्युतं सदसस्‌ परि स्वात्‌। ऋ०वे० ६.१७.५४।
नुदञ्‌ छत्रून्‌ प्रदहन्‌ मे सपत्नान्‌। वै०सू० १४.१३।
नुदन्न्‌ अरातिं परिपन्थिनं मृगम्‌। अ०वे० ३.१५.१३
नुदन्‌ सपत्नान्‌ अधरांश्‌ च कृण्वन्‌। अ०वे० १९.३३.२३ देखें- नीचे ऋणक्‌ इत्यादि।
नुदस्व काम प्र णुदस्व काम। अ०वे० ९.२.४१. प्रतीकः नुदस्व काम। वैता०सू० ४.५; कौ०सू० ४.८.५।
नुदस्व याः परिस्पृधः। ऋ०वे० ९.५३.१३; सा०वे० २.१०६४०।
नुदस्व रक्षः प्रतरं धेह्य्‌ एनाम्‌। अ०वे० ११.१.२१२।
नुदस्वादेवयुं जनम्‌। ऋ०वे० ९.६३.२४३; सा०वे० १.४९२३
नुदाम एनम्‌ अप रुध्मो अस्मत्‌। अ०वे० १२.३.४३३।
नुवन्तं पापयामुया। ऋ०वे० १.२९.५२; अ०वे० २०.७४.५२।
नु वां जिह्वा घृतम्‌ आचरण्यत्‌। मै०सं० ४.११.२४: १६६.१. देखें- नीचे अनु वां इत्यादि।
ना अन्यत्रा चिद्‌ अद्रिवः। ऋ०वे० ८.२४.१११।
नू इत्था ते पूर्वथा च प्रवाच्यम्‌। ऋ०वे० १.१३२.४१. प्रतीकः नू इत्था ते। शा०श्रौ०सू० १०.७.११।
नू इन्द्र राये वरिवस्‌ कृधी नः। ऋ०वे० ७.२७.५१।
नू इन्द्र शूर स्तवमान ऊती। ऋ०वे० ७.१९.१११; अ०वे० २०.३७.१११।
नू गृणानो गृणते प्रत्न राजन्‌। ऋ०वे० ६.३९.५१।
नू च पुरा च सदनं रयीणाम्‌। ऋ०वे० १.९६.७१; नि० ४.१७।
नू चित्‌ तान्‌ सद्यो अध्वनो जगम्यात्‌। ऋ०वे० १.१०४.२२।
नू चित्‌ स दभ्यते जनः। ऋ०वे० १.४१.१३ देखें- नकिः स।
नू चित्‌ स भ्रेषते जनो न रेषन्‌। ऋ०वे० ७.२०.६१।
नू चित्‌ सहोजा अमृतो नितुन्दते। ऋ०वे० १.५८.११; कौ०ब्रा० २२.२; आ० श्रौ० सू० ४.१३.७. प्रतीकः नू चित्‌ सहोजाः। आ० श्रौ० सू० ७.७.८;
शा०श्रौ०सू० १०.३.१५. तुल०- बृहदा० ३.११७।
नू चित्‌ सुदानुर्‌ अव यासद्‌ उग्रान्‌। ऋ०वे० ६.६६.५४।
नू चिद्‌ दधिष्व मे गिरः। ऋ०वे० १.१०.९२।
नू चिद्‌ धि परिमम्नाथे अस्मान्‌। ऋ०वे० ७.९३.६३।
नू चिद्‌ रत्नं ससताम्‌ इवाविदन्‌। ऋ०वे० १.५३.१३; अ०वे० २०.२१.१३।
नू चिद्‌ यथा नः सख्या वियोषत्‌। ऋ०वे० ४.१६.२०३।
नू यम्‌ अन्य आदभद्‌ अरावा। ऋ०वे० ७.५६.१५४।
नू चिन्‌ इन्द्रो मघवा सहूती। ऋ०वे० ७.२७.४१।
नू चिन्‌ नु ते मन्यमानस्य दस्म। ऋ०वे० ७.२२.८१; अ०वे० २०.७३.२१।
नू चिन्‌ नु मर्ते अक्रौ। ऋ०वे० १.१२०.२३।
नू चिन्‌ नु वायोर्‌ अमृतं वि दस्येत्‌। ऋ०वे० ६.३७.३४; नि० १०.३४।
नू चिन्‌ नो मर्धिषद्‌ गिरः। ऋ०वे० ७.३२.५२।
नू त आभिर्‌ अभिष्टिभिः। ऋ०वे० ५.३८.५१।
नूतनासु (जाँचें ते शुक्र शुक्रम्‌ आ धूनोमि)। तै०सं० ३.३.३.१।
नू ते पूर्वस्यावसो अधीतौ। ऋ०वे० २.४.८१।
नूत्ना इद्‌ इन्द्र ते वयम्‌। ऋ०वे० ८.२१.७१।
नू त्वाम्‌ अग्न ईमहे वसिष्ठाः। ऋ०वे० ७.७.७१; ८.७१।
नू देवासो वरिवः कर्तना नः। ऋ०वे० ७.४८.४१।
नू न इद्‌ धि वार्यम्‌। ऋ०वे० ५.१७.५१. तुल०- अगला एक ।
नू न इन्द्रावरुणा गृणाना। ऋ०वे० ६.६८.८१; का०सं० १२.१४१. प्रतीकः नू न इन्द्रावरुणा। का०सं० २३.११।
नू न एहि वार्यम्‌। ऋ०वे० ५.१६.५१. तुल०- पूर्व का एक।
नूनं विदन्‌ मापरं सहस्वः। ऋ०वे० १.१८९.४४।
नूनं श्रुधि स्तुवतो अश्व्यस्य। तै०उप० ८.२४.१४३।
नूनं सा प्रति वरं जरित्रे। ऋ०वे० २.११.२११; १५.१०१; १६.९१; १७.९१; १८.९१; १९.९१; नि० १.७१. प्रतीकः नूनं सा ते। ऐ०ब्रा० ६.२३.३; गो०ब्रा०
२.६.५; आप० श्रौ० सू० ७.४.१०।
नूनं सृकद्‌ अशनिं यातुमद्‌भ्यः। ऋ०वे० ७.१०४.२०४; अ०वे० ८.४.२०४।
नूनं सो अस्य महिमा पनिष्ट। ऋ०वे० ७.४५.२३।
नूनं जनाः सूर्येण प्रसूताः। ऋ०वे० ७.६३.४३; का०सं० १०.१३; तै०ब्रा० २.८.७.३३; आप० श्रौ० सू० १६.१२.१३।
नूनं तद्‌ अस्य काव्यो हिनोति। अ०वे० ४.१.६१।
नूनं तद्‌ इन्द्र दद्धि नः। ऋ०वे० ८.१३.५१।
नूनं तं नव्यं संन्यसे। ऐ०आ० ४.९१; महानाम्न्यः ९१।
नूनं दिवो धितरो विभातीः। ऋ०वे० ४.५१.१३।
नूनं देवेभ्यो वो हि धाति रत्नम्‌। ऋ०वे० २.३८.१३।
नूनं न इन्द्रापराय च स्याः। ऋ०वे० ६.३३.५१।
नूनम्‌ अथ। ऋ०वे० ८.४६.१५; ऐ०आ० ५.२.५.६।
नूनम्‌ अर्च विहायसे। ऋ०वे० ८.२३.२४१।
नूनं पुनानोऽविभिः परि स्रव। ऋ०वे० ९.१०७.२१; सा०वे० २.६६४१।
नूनं भगो हव्यो मानुषेभिः। ऋ०वे० ७.३८.१३ तुल०- बृहदा० ५.१६८ (ँ)।
नू नव्यसे नवीयसे। ऋ०वे० ९.९.८१।
नू नश्‌ चित्रं पुरुवाजाभिर्‌ ऊती। ऋ०वे० ६.१०.५१।
नू नस्‌ त्वं रथिरो देव सोम। ऋ०वे० ९.९७.४८१।
नू नो अग्न ऊतये। ऋ०वे० ५.१०.६१।
नू नो अग्नेऽवृकेभिः स्वस्ति। ऋ०वे० ६.४.८१।
नू नो गोमद्‌ वीरवद्‌ धेहि रत्नम्‌। ऋ०वे० ७.७५.८१।
नू नो रयिं रथ्यं चर्षणिप्राम्‌। ऋ०वे० ६.४९.१५१।
नू नो रयिम्‌ उप मास्व नृवन्तम्‌। ऋ०वे० ९.९३.५१।
नू नो रयिं पुरुवीरं बृहन्तम्‌। ऋ०वे० ४.४४.६१; अ०वे० २०.१४३.६१।
नू नो रयिं महाम्‌ इन्दो। ऋ०वे० ९.४०.३१; सा०वे० २.२७६१।
नू नो रास्व सहस्रवत्‌। ऋ०वे० ३.१३.७१; मै०सं० ४.११.२१: १६४.५; का०सं० २.१५१; ऐ०ब्रा० २.४०.७; शत०ब्रा० ११.४.३.१९१; शा०श्रौ०सू०
३.७.५; का०श्रौ०सू० ५.१३.३१. प्रतीकः नू नो रास्व। मा०श्रौ०सू० ५.१.५.७६।
नू म आ वाचम्‌ उप याहि विद्वान्‌। ऋ०वे० ६.२१.१११. तुल०- बृहदा० ५.१०६।
नू मन्वान एषाम्‌। ऋ०वे० ५.५२.१५१।
नू मर्तो दयते सनिष्यन्‌। ऋ०वे० ७.१००.११; तै०ब्रा० २.४.३.४१. प्रतीकः नू मर्तः। आप० श्रौ० सू० ६.१.२; शा०श्रौ०सू० १२.२६.२,१९।
नू मित्रो वरुणो अर्यमा नः। ऋ०वे० ७.६२.६१; ६३.६१।
नू मे गिरो नासत्या। ऋ०वे० ८.८५.९१।
नू मे ब्रह्माण्य्‌ अग्न उच्‌ छशाधि। ऋ०वे० ७.१.२०१,२५१।
नू मे हवम्‌ आ शृणुतं युवाना। ऋ०वे० ७.६७.१०१; ६९.८१।
नू रोदसी अभिष्टुते वसिष्ठैः। ऋ०वे० ७.३९.७१; ४०.७१।
नू रोदसी अहिना बुध्न्येन। ऋ०वे० ४.५५.६१।
नू रोदसी बृहद्भिर्‌ नो वरूथैः। ऋ०वे० ४.५६.४१।
नू श्रुतं म आ गतम्‌। ऋ०वे० ५.७४.६३।
नू ष्टुत इन्द्र नू गृणानः। ऋ०वे० ४.१६.२११; १७.२११; १९.१११; २०.१११; २१.१११; २२.१११; २३.१११; २४.१११. प्रतीकः नू ष्टुत। ऐ०ब्रा० ६.२३.४;
गो०ब्रा० २.६.५।
नू ष्ठिरं मरुतो वीरवन्तम्‌। ऋ०वे० १.६४.१५१; आ० श्रौ० सू० ३.७.१२।
नू सद्‌मानं दिव्यं नंशि देवाः। ऋ०वे० ६.५१.१२१।
नृचक्षसः पितरो गर्भम्‌ आ दधुः। ऋ०वे० ९.८३.३४; सा०वे० २.२२७४; आ०सं० २.२४।
नृचक्षसं त्वा देव सोम सुचक्षा अव ख्येषम्‌ (मा०श्रौ०सू० क्‌चेषम्‌)। तै०सं० ३.२.५.१; मा०श्रौ०सू० २.४.१.३४. प्रतीकः नृचक्षसं त्वा देव सोम। आप० श्रौ० सू० १२.२४.७. देखें- अगला।
नृचक्षसं त्वा नृचक्षाः प्रतीक्षे। शा०श्रौ०सू० ७.४.४ देखें- पूर्व।
नृचक्षसं त्वा वयम्‌। ऋ०वे० ९.८.९१; सा०वे० २.५३५१।
नृचक्षसं त्वा हविषा विधेम। तै०आ० ३.१५.१४; तै०आ० (आ०) १०.५१४।
नृचक्षसश्‌ चक्षुषे रन्धयैनम्‌। ऋ०वे० १०.८७.८४; अ०वे० ८.३.८४।
नृचक्षसस्‌ ते अभि चक्षते रयिम्‌। ऋ०वे० १०.१०७.४२; अ०वे० १८.४.२९२।
नृचक्षसां भागोऽसि। वा०सं० १४.२४; तै०सं० ४.३.९.१; ५.३.४.१; मै०सं० २.८.५: १०९.१०; का०सं० २१.१; शत०ब्रा० ८.४.२.५; मा०श्रौ०सू०
६.२.१. प्रतीकः नृचक्षसां भागः। का०श्रौ०सू० १७.१०.१३।
नृचक्षसे सुमृडीकाय वेधः। ऋ०वे० ४.३.३२।
नृचक्षसे स्वाहा। शत०ब्रा० १२.६.१.३१।
नृचक्षसो अनिमिषन्तो अर्हणा। ऋ०वे० १०.६३.४१।
नृचक्षसो दृशये कर्णयोनयः। ऋ०वे० २.२४.८४।
नृचक्षा ईधे दिवो अग्न (मै०सं० अग्ना) ऊधन्‌। ऋ०वे० १०.४५.३२; वा०सं० १२.२०२; तै०सं० ४.२.२.१२; मै०सं० २.७.९२: ८६.९; ८६.९; का०सं०
१६.९२; शत०ब्रा० ६.७.४.४; आ०मं०पा० २.११.२३२।
नृचक्षा ऊर्मिः कविर्‌ अज्यसे वने। ऋ०वे० ९.७८.२२।
नृचक्ष एष दिवो मध्य आस्ते। ऋ०वे० १०.१३९.२१. देखें- विमान।
नृचक्षः प्रतिख्यातः। वा०सं० ८.५८; तै०सं० ४.४.९.१. देखें- दिव्यः सुपर्णः प्रति०।
नृचक्षा देववीतये। ऋ०वे० ९.४५.१२।
नृचक्षा रक्षः परि पश्य विक्षु। ऋ०वे० १०.८७.१०१; अ०वे० ८.३.१०१।
नृचक्षाः सोम उत सुश्रुग्‌ (भाष्य. शुश्रुग्‌) अस्तु। तै०ब्रा० ३.७.१३.२१. देखें- सुचक्षाः सोम।
नृणां च भगवत्तमः। अ०वे० २.९.२४।
नृणां नर्यो नृतमः क्षपावान्‌। ऋ०वे० १०.२९.१४; अ०वे० ७६.१४।
नृणाम्‌ उ त्वा नृतमं गीर्भिर्‌ उक्थैः। ऋ०वे० ३.५१.४१; ऐ०आ० १.३.७.४; ५.१.६.१; आ० श्रौ० सू० ८.६.१२; शा०श्रौ०सू० १४.३.७; १८.१९.७.
प्रतीकः नृणाम्‌ उ त्वा। आ० श्रौ० सू० ९.५.५।
नृतो स्याम नृतमस्य नृणम्‌। ऋ०वे० १०.२९.२२; अ०वे० २०.७६.२२।
नृत्ताय (तै०ब्रा० शैलूषम्‌)। वा०सं० ३०.६; तै०ब्रा० ३.४.१.२।
नृधूतो अद्रिषुतो बर्हिषि प्रियः। ऋ०वे० ९.७२.४१।
नृपातारो जनानाम्‌। ऋ०वे० ७.७४.६२।
नृपेशसो विदथेषु प्र जाताः। ऋ०वे० ३.४.५३।
नृबाहुभ्यां चोदितो धारया सुतः। ऋ०वे० ९.७२.५१।
नृभिः पुनानो अभि वाजम्‌ अर्ष। ऋ०वे० ९.८७.१२; सा०वे० १.५२३२; २,२७२।
नृभिः पुनानो अभि वासयाशिरम्‌। ऋ०वे० ९.७५.५२।
नृभिर्‌ जिगाय सुतसोमवद्भिः। ऋ०वे० १०.६९.११२।
नृभिर्‌ धूतः (सा०वे० धौतः) सुतो अश्वैः। ऋ०वे० ८.२.२१। सा०वे० २.८५१।
नृभिर्‌ धूतो (सा०वे० धौतो) विचक्षणः। ऋ०वे० ९.१०७.५४; सा०वे० २.२६४।
नृभिर्‌ यतः कृणुते निर्णिजं गाः (सा०वे० गाम्‌)। ऋ०वे० ९.९५.१३; सा०वे० १.५३०३
नृभिर्‌ यतः परि कोशा अचिक्रदत्‌ (सा०वे० असिष्यदत्‌)। ऋ०वे० ९.८६.२०२; सा०वे० २.१७२२।
नृभिर्‌ यतः सूर्यम्‌ आरोहयो दिवि। ऋ०वे० ९.८६.२२४।
नृभिर्‌ यतः स्वायुधो मदिन्तमः। ऋ०वे० ९.१०८.१५२।
नृभिर्‌ यतो वाजम्‌ आ दर्षि सातये। ऋ०वे० ९.६८.७४।
नृभिर्‌ यतो वि नीयसे। ऋ०वे० ९.२४.३३; ९९.८२; सा०वे० २.३१३३।
नृभिर्‌ यद्‌ युक्तो विवे रपांसि (प़ढें- विवेर्‌ अपांसि)। ऋ०वे० १.६९.८२।
नृभिर्‌ येमानः कोच आ हिरण्यये। ऋ०वे० ९.७.५.३२; सा०वे० २.५२२।
नृभिर्‌ येमानो अद्रिभिः सुतः। ऋ०वे० ९.१०९.१८२; सा०वे० २.५१२२।
नृभिर्‌ येमानो जज्ञानः पूतः। ऋ०वे० ९.१०९.८१।
नृभिर्‌ येमानो हर्यतो विचक्षणः। ऋ०वे० ९.१०७.१६१; सा०वे० २.२०८१।
नृभिर्‌ वृत्रं हन्याम शूशुयाम च। ऋ०वे० ८.२१.१२३
नृभि स्तवानो अनु धाम पूर्वम्‌। ऋ०वे० ९.९७.५३।
नृभिः सुतस्य जठरं पृणस्व। ऋ०वे० १०.१०४.२२; अ०वे० २०.३३.१२।