संस्कृते विश्वासटिप्पन्यः

प्रस्तावना

कारक-प्रकरणं व्याकरण-शास्त्रे हृदयभूतम् । हृदय-परिशीलनं हृदय-चिकित्सां च वैद्याः सावधानेन मनसा कुर्वन्ति । तथैव कारकमपि अवहितेन चित्तेन अवधारणीयं बोधनीयं च । अध्यापयितृभिः अध्येतृभिश् च विनायासं कारकं सुविदितं भवतु इति मनीषया इदं पुस्तकम् आरचितम् ।

पाणिनिः आदौ कारक-संज्ञां विधत्ते । ततो विभक्तीः अभिधत्ते । तथैवात्रापि कारकं षट् कारकाणि च विविच्य प्रोक्तानि । ततः कारक-विभक्तयः, कर्म-प्रवचनीय-विभक्तयः, उपपद-विभक्तयश् च निरूपिताः ।

सर्वत्र उदाहरणम् आदौ आहतम् । तत्-सम्बन्धि-सूत्रं पश्चात् लिखितम् । सिद्धान्तकौमुद्याः वृत्तिः अनन्तरं दर्शिता । पुनर् अपि सूत्रस्य तात्पर्यार्थं विलिख्य उदाहरणे सूत्रार्थस्य सङ्गमनं प्रायः सर्वत्र कृतम् ।

सिद्धान्तकौमुद्यां कारक-प्रकरणे स्थितानि सर्वाणि सूत्राणि इह न व्याख्यातानि । क्वचिद् एव प्रयोगे यानि सूत्राणि अपेक्षितानि तानि इह त्यक्तानि। किन्तु तेषां परिशीलनाय सौविध्यं भवतु इति सिद्धान्तकौमुद्याः समग्रं कारक-प्रकरणम् एवान्ते निवेशितम् ।

कारक-सम्बद्धाः केचन विषयाः अपि अन्ते नियोजिताः, येषाम् अवगमनं कदाचित् प्रयोजनकृद् भवेत् । सिद्धान्तकौमुद्याः व्याख्ये बालमनोरमा-तत्त्वबोधिन्यौ, श्रीशिवदत्तशर्मणां टिप्पणीं च स्मारं स्मारं, सिद्धान्तकौमुदीं च हृदि निधाय, एतद्-कर्तृणां सर्वथा मदीयाम् अधमर्णताम् आविष्करोमि ।

संस्कृतभारत्यै, कलाकाराय अरसुवर्याय, अक्षर-संयोजकाय, मुद्रकाय च धन्यवादाः [[समर्ण्यन्ते|समर्प्यन्ते]] ।

बहुधान्य सं॥ पौषकृष्णतृतीया
०४.०१.१९९९

– लेखकः

[[P3]]

अनुक्रमणिका

१. कारकम् … १ - १२

(अ) वाक्यम् – १
(आ) कारकम् – १
(इ) धात्वर्थः – २
(ई) तिङर्थः – ३
(उ) कारकाणि – ४
1. कर्ता – ४
2. कर्म – ४
3. करणम् – ५
4. सम्प्रदानम् – ६
5. अपादानम् – ७
6. अधिकरणम् – ८
7. इदमवधेयम् – ९
(ऊ) अनभिहिते – ९
(ऋ) एष उपसंहारः – ११
(ल) विभक्तयः – १२

२. विभक्तिः … १३ - १४

३. प्रथमाविभक्तिः … १५ - १६

४. द्वितीयाविभक्तिः … १७ - ३१

(अ) कारकद्वितीया – १७
(आ) उपपदद्वितीया – २७
(इ) कर्मप्रवचनीयद्वितीया – ३१

५. तृतीयाविभक्तिः … ३२ - ३५

(अ) कारकतृतीया – ३२
(आ) उपपदतृतीया – ३३

६. चतुर्थीविभक्तिः … ३६ - ३९

(अ) कारकचतुर्थी – ३६
(आ) उपपदचतुर्थी – ३८

[[P4]]

७. पञ्चमीविभक्तिः … ४० - ४५

(अ) कारकपञ्चमी – ४०
(आ) उपपदपञ्चमी – ४१
(इ) कर्मप्रवचनीयपञ्चमी – ४५

८. षष्ठीविभक्तिः … ४६ - ५२

९. सप्तमीवभक्तिः … ५३ - ५५

(अ) कारकसप्तमी – ५३
(आ) उपपदसप्तमी – ५४

१०. कारकसङ्ग्रहः … ५६ - ५७

११. इदम् अवधेयम् … ५८

परिशिष्टम् – १

कारकाणाम् अन्तर्भेदाः … ५९ - ६०

परिशिष्टम् – २

(अ) द्विकर्मकस्थले अपादानादीनाम् अविवक्षायां व्यवस्था … ६१
(आ) द्विकर्मकस्थले कर्मणिप्रयोगः … ६२
(इ) णिजन्तस्य कर्मणिप्रयोगः … ६३

परिशिष्टम् – ३ अष्टाध्यायीसूत्राणि

(अ) कारकसंज्ञाविधायकानि सूत्राणि … ६४
(आ) विभक्तिविधायकानि सूत्राणि … ६४

परिशिष्टम् – ४ कारकादिविभक्तिप्रकरणम् … ६६ - ७८

प्रथमा – ६६
द्वितीया – ६६
तृतीया – ६९
चतुर्थी – ७०
पञ्चमी – ७२
षष्ठी – ७४
सप्तमी – ७६

[[P5]]