०८ फिट्सूत्राणि

॥ अथ फिट्सूत्राणि ॥ ॥ अथ प्रथमः पादः ॥ एवं धातुप्रत्ययसमाससम्बन्धिनः स्वराः कथिताः । अर्थात् स्वरोऽपि विदितस्तत एव प्रातिपदिकानाम् ॥ अथ यत् फिट्सूत्राभिधमुदितं शन्तनुमहर्षिणा शास्त्रम् । तदिदानीं व्याचक्षे तदेकवाक्यं हि पाणिनीयेन ॥ सूत्राण्यष्टाशीतिस्तत्र च चरणास्तु चत्वारः । शान्तनवे नैव स्वर- यद्यपि पाणिनीयेऽपि कृत्तद्धितप्रत्ययबलात् सुज्ञानः प्रातिपदिकस्वरः, समासस्वरस्तु साक्षादेव व्युत्पादितः, तथापि तत्रैव विशेषबोधकत्वात् शान्तनवशास्त्रस्य तदेकवाक्यत्वम् । तथा हिकनिष्ठज्येष्ठशब्दौ इष्ठन्नन्ततया आद्युदात्तौ पाणिनीये व्युत्पादितौ । शान्तनवे तु तयोर्वयसि अन्तोदात्तत्वं विहितम् ’ ज्येष्ठकनिष्ठयो. वयसि’ इति । प्रयोगश्चैवम् ‘ज्येष्ठस्य॑ ज्यैष्ठिनेयस्य’ इत्यादौ । एवमुणादीनामव्युत्पत्तिपक्षे औणादिकशब्दानां निर्वाह: । व्युत्पत्तिपक्षेऽपि ये उणादौ साक्षान्न व्युत्पादिताः तेषां शान्तनवमन्तरेण न सुगमः स्वरः । शान्तनवमपि समासतिङ्स्वरादिसिद्धये पाणिनीयशास्त्रमपेक्षते । एवमनयोरेकवाक्यतामभिप्रेत्यैव भाष्ये ‘हलन्त्यम् ’ इत्यत्र स्वरशब्दे रेफस्य इत्सज्ञामाशङ्क्य ‘न्यस्वरौ स्वरितौ’ इति स्वरितकरणसामर्थ्यान्न भवतीति परिहृतम् । कर्तृभेदेऽपि सूत्रभाष्यवार्त्तिकानामिव न ऐकशास्त्रयं विरुद्धम् एवं च उभयोर्विरोधे विशेषेण सामान्यस्य सङ्कोचः । ज्येष्ठकनिष्ठयोर्वयसि’ इत्यनेन ‘नित्यादिर्नित्यम्’ इत्यस्य । यथा वा ‘बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्’ इत्यादिभिः पाणिनीयै: ‘फिषोऽन्त बहुव्रीह्यादिभिन्नप्रातिपदिकविषयतया उदात्तः इति शान्तनवस्य

1 यथा २१०

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् भूयान् विषय सङ्कोचः । एवं अत्यन्तविरोधे तु विकल्प एव सू. २९२] उत्तरत्र व्यक्तीभविष्यति’ 1 क्वचिदन्यलभ्याभिधानमपि कर्तृभेदान्न दोषाय । अत एव " " उच्छादीनां च ’ ’ घृतादीनां च’, ‘वृषादीनां च ’ ‘ग्रामादीनां च’ इत्यनयोर्युगलयोरन्तस्य आदेश्व उदात्तत्वविधायिनोरन्यतरेण इष्टसिद्धावपि युगलान्तरप्रणयनं कर्तृभेदान्न दोषाय " इति ‘वृषादीनां च ’ इत्यत्र मनोरमायां स्थितमिति दिक् ॥ [२९२] ॥ फिषोऽन्त उदात्तः ॥ (फि. १) ‘फिट् ’ इति प्रातिपदिकस्य शान्तनवी संज्ञा । ’ त्रिरुचैः’ । ‘नीचैर्देवा निवृश्चत’ ॥ [२९३] ॥ पाटलापालङ्काम्बासागरार्थानाम् ॥ (फि. २ ) । आरग्वधः इति पर्याय: 1 / अन्त उदात्त:’ इत्यापादपरिसमाप्तेरनुवर्तते । अर्थशब्दः प्रत्येकं सम्बध्यते । ‘पाटला’ । ‘सुरूपा’ | ‘आपालङ्को वृक्षविशेष: ’ । स्वरकौमुद्यामदादिरयं पठितः 1 माता यद्वीरम्’ । ‘सागर:’ । ‘समुद्र इ॑व हि कार्मः ’ सिन्धुशब्दस्तु आद्युदात्तः । ’ स्यन्देः सम्प्रसारणं धश्व इत्युप्रत्ययविधौ ‘नित्’ इत्यनुवृत्तेः । ’ यः सप्त सिन्धून् ’ । पूर्वेणैव सिद्धे बाधकबाधनार्थमिदं प्रकरणम् । तत्र आद्ययोः ’ लघावन्ते’ इति गुरोरुदात्तत्वं प्राप्तम् । सागरार्थेऽप्येवम् । ‘उनर्वन्नन्तानाम्’ इत्याद्यु- दात्तत्वम् ‘माता’ इत्यत्र प्राप्तम् ॥

1. व्यक्तीकरिष्यति घ.

सू. २९६]

फिट्सूत्राणि [ २९४ ] ॥ गेहार्थानामस्त्रियाम् ॥ (फि. ३) २६१ ‘गेहम्’ | ‘गृहम् ’ | यस्य॒ वै द्वौ पुण्यौ गृहे वस॑तः ’ । नव्विषयस्य’ इति प्राप्तमायुदात्तत्वम् । वेश्मन्शब्दे मनिन्नन्तत्वानित्स्वरः 1 ‘उतो वेश्मैव दृश्यते’ | दृश्यते’ । व्यत्ययो वा । , । अत एव पर्युदासात् " यथा॒ शाला॑यै॒ पक्ष॑सी स्त्रियां तु अयमाद्युदात्तः ॥ अत्र [२९५] ॥ गुदस्य च ॥ (फि. ४) ‘गृ॒दस्य॒ मनो॑ मे ’ । ’ अस्त्रियाम् ’ इत्येव । ’ गुर्दाभिर्ऋ॒तून् । ‘स्वाङ्ग शिटामदन्तानाम् ’ इत्यादिरुदात्तः । न च टापि कृते अदन्तत्वाभावः ; अन्तरङ्गत्वात् ततः पूर्वमेव स्वरप्रवृत्तेः । गुद पुरीषोत्सर्गे । इगुपधलक्षणः कः । ‘गुदः’ ॥ [२९६] ॥ ध्यपूर्वस्य स्त्रीविषयस्य ॥ (फि. ५) नित्यस्त्रीलिङ्गस्य शब्दस्य धकारयकारपूर्वो योऽच् अन्त्यः स उदात्तः । ।’ मेधां म वर्ण’ इति इति प्राप्ते । माया मायना॑म् ’ । इन्द्रेः ’ | ‘गोधा कालंका’ । ‘स्त्रीविषय- ’ यस्य॑ ’ यस्य॑ छायामृतम्’ । छ॒यामृत॑म्’ । ‘जा॒यामा॒नय॑ , ‘यान्तस्यान्त्यात् पूर्वम्’ इति प्राप्ते । स्त्री किम् ? ‘ते ये बाह्यः । विषयस्य किम् ? ’ क्षत्रियसि ’ । उभयत्र ’ ॥ पूर्वम्’ इति स्वरः यान्तस्यान्त्यात् पूर्वम्

२६२

स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [२९७] ॥ खान्तस्याश्मादेः ॥ (फि. ६) सू. २९७] शकारमकारादिभिन्नस्य खान्तस्य अन्त उदात्तः । ’ शमितुर्यन्नखेषु’ । ‘स्वाङ्गशिटाम्’ इति प्राप्तम् । ‘यदुखा यदु॒खामु॑प॒दधा॑ति’ । भाण्डविशेष उखा । तस्य कृत्रिमत्वात् तस्य कृत्रिमत्वात् ‘खय्युवर्ण कृत्रिमाख्या चेत्’ इति प्राप्तम् इत्याहु: ‘दुःखम् ’ । ‘नब्विषयस्य’ इति प्राप्तम् । श्मादेस्तु – ’ शिखामनु’ । अन्तरङ्गत्वाट्टापः पूर्वम् ‘स्वाङ्गशिटाम्’ इति स्वरः ‘सुखम् ’ । मुर्खाय /

स्वाहा ॥ [२९८] ॥ हिष्ठवत्सरतिशत्थान्तानाम् ॥ (फि. ७) हिष्ठान्तानाम् — अतिशयेन बहुल: ’ बंहिष्ठ: ’ 1 इष्ठन्नन्तत्वात् आद्युदात्तत्वं प्राप्तम् । ‘यद्वहिष्ठम्’ इत्यादौ व्यत्ययः । वत्सरान्तानाम् - ’ संवत्सरोऽसि परिवत्सरोऽसि ’ । अव्ययपूर्वपदप्रकृति- स्वरः प्राप्त इत्याहुः । उणादौ ‘अशेः सरः’ इति ‘वसेश्च संपूर्वाच्चित्’ इति चित्त्वोक्तिसामर्थ्यादपि अत्र दात्तत्वं सिद्धम् ‘वत्सरेण नम॑स्करोमि ’ । ’ व॒त्स॒रौऽसि ’ प्रकरणे अन्तो- वत्सरशब्दोऽपि 1 अन्तोदात्तः पठ्यते । ’ तस्य॑ ते वस॒न्तः ’ वसेश्व’ इति सरप्रत्ययान्ततया ’ वत्सरस्यापि वत्सरान्त- शिरः’ इत्यादौ तद्व्यत्ययात् । मध्योदात्तत्वौचित्यात् । व्यपदेशिवद्भावेन त्वात् प्रकृतसूत्रेणैव अन्तोदात्तत्वम् इत्यन्ये । त्यन्तानाम् – ‘सप्तत्यै स्वाहा॑’ | ‘अशीत्यै स्वाहा॑ ’ । शदन्तानाम् —’ चत्वारि शर्ते ’ । उदात्तयणः’ इति विभक्तेरुदात्तता । ‘पञ्चाशते ’ 1 अत्र उभयत्र म.

1. तस्य ङ. अधिकमml Vipin Kumar Col. Deoband girl vipin Kumar Col. Deoband विदिताain.ष.सू. ३०२]

‘फिटसूत्राणि’ २६३ लघावन्ते’ इति प्राप्तम् । थान्तानाम् – ’ अवभृथः ’ । ’ प्रभृथस्यायोः’ । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरोऽत्र बाध्यत इत्याहुः । थाथादिसूत्रेणापि इदं सिद्धम् ॥ [ २९९ ] || दक्षिणस्य साधौ ॥ (फि. ८) [२९९ साधुः - प्रवीणः । अन्यत्र ’ लघावन्ते’ इति गुरुरुदात्तः । ‘दक्षिणः सरळोदारपरच्छन्दानुवर्तिषु’ ॥ [ ३०० ] ॥ स्वाङ्गाख्यायामादिर्वा ॥ (फि. ९) ‘दक्षिणस्य’ इत्येव । पक्षेऽन्त उदात्तः । ’ दक्षिणो बाहु:’ । आख्यायां किम् ? प्रत्यङ्मुखमासीनस्य सव्यः पाणिर्दक्षिणो भवति ॥ [ ३०१ ] ॥ छन्दसि च ॥ (फि. १०) दक्षिणस्य पर्यायेण आद्यन्तौ उदात्तौ । अस्वाङ्गार्थमिदम् । दक्षिणो युक्त:’ । ‘दक्षिणा दिक्’ । वेदभाष्ये तु ‘आ प्रयच्छ दक्षिणादोत सव्यात्’ इत्यादौ इत्यादौ ‘दक्षिणा दिगाख्यायाम्’ इति आद्युदात्तत्वविधायि किञ्चित् सूत्रं लिखितम् । फिट्सूत्रवृत्तिषु न दृष्टम् 1 छन्दसि च ’ तदिदानीन्तन- इत्यनेन गतार्थं च । उणादौ ‘द्रुदक्षिभ्यामिनन्’ इति इनन्नन्तो दक्षिणशब्दो व्युत्पादितः ॥ नौनाव ’ [३०२ ] ॥ कृष्णस्यामृगाख्या चेत् ॥ (फि. ११) ‘छन्दसि’ ‘अन्त:’ इत्येव । ’ कृष्णानां व्रीहीणाम् ’ । ’ कृष्णो मृगाख्यायां तु ’ कृष्णौऽस्याखरेष्ठः ’ ‘कृष्णो रात्रियै ’ ’ bc.: बुर्णानां तणति’ इत्याद्युदात्तत्वम् । लोकेऽप्येवम् ॥

• Kumar Col. Deoband, an Public Domain. २६४

स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [ ३०३] ॥ वा नामधेयस्य ॥ (फि. १२) सू. ३०३] ‘कृष्णस्य’ इत्येव । कृष्णो नाम कश्चित्’ । पक्षे आदिरुदात्तः । उणादौ ‘कृषेर्वर्णे’ इति नक्प्रत्यये अन्तोदात्तः कृष्णशब्दो व्युत्पादितः ॥ [३०४] ॥ शुक्लगौरयोरादिः ॥ (फि. १३) ‘नामधेयस्य’ इति वर्तते । ‘वा’ इति निवृत्तमित्येके । अनुवर्तत इति युक्तम् ; ‘सरो गौरो यथा पिबत्’ ‘गौरमारण्यम्’ ‘गौरः पुरुषरा जाये’ इत्यादौ अन्तोदात्तत्वदर्शनात् इत्यपरे । शुक्लगौरशब्दौ उणादौ ‘ऋज्येन्द्र’ इति सूत्रेण’ रन्नन्तौ निपातितौ । ’ उपाद्व्यजजिनम्’ इत्यत्र तु ‘गुरी उद्यमने गुरी उद्यमने इत्यतः पचाद्यचि तदन्तात् प्रज्ञाद्यण् गौरः’ इति हरदत्तः ॥ [३०५] ॥ अङ्गुष्ठोदकवकवशानां छन्दसि ॥ (फि. १४ ) अन्त उदात्तः’ इत्येव । ‘सर्वस्वङ्गुष्ठम् ’ । ‘स्वाङ्गानामकुर्वादीनाम्’ इति द्वितीयस्य उदात्तत्वं प्राप्तम् । ‘तस्मा॑दुद॒कमुच्यते’ । कर्दमादित्वात् आद्यद्वितीययोः पर्यायेण उदात्तत्वे प्राप्ते । ‘बको वै दाल्भ्यः’ । ‘प्राणिनां कुपूर्वम्’ इति कवर्गात् पूर्वस्य उदात्तत्वे प्राप्ते । ‘व॒शा मेषा अपसृष्टार्स: ’ । वशाग्रहणं ‘छन्दस्व इति नियमार्थम् । तेन लोके अयमाद्युदात्त इत्याहु: । ‘सुपि स्थ:

1. सूत्रेण घ. नास्ति ।

सू. ३०८]

फिट्सूत्राणि ‘अम्बाम्ब’ इति षत्वम् । इति कः । ’ अम्बाम्ब उदकशब्दः २६५ ‘अङ्गुष्ठः’ । कुन्नन्त ; कुनप्रकरणे ‘उदकं च’ इत्युणादिसूत्रात् । तत्र ’ अयमन्तोदात्तो निपात्यते ’ इति स्वरमञ्जर्याम् । तच्चिन्त्यम् ॥ [३०६] ॥ पृष्ठस्य च ॥ (फि. १५) छन्दसि अन्त उदात्तः । ‘पृष्ठे निनद्धः ’ । स्वाङ्गमिति प्राप्तम् ॥ [३०७] ॥ वा भाषायाम् ॥ (फि. १६) इति थगन्तोऽयं ‘पृष्ठस्य’ इत्येव । इत्येव । उणादौ उणादौ ’ तिथपृष्ठ ’ ’ तिथपृष्ठ’ इति निपातित: । ’ मृष्टस्य च वा भाषायाम्’ इति केचित् पठन्ति ॥ दात्तः । [३०८] | अर्जुनस्य तृणाख्यायाम् ॥ अन्त उदात्तः । व्युत्पाद्य (फि. १७) । वृक्षविशेषे तु ’ उनर्वन्नन्तानाम् ’ इत्याद्यु1 उणादावपि ‘अर्जेर्णिलुक् च’ इति उनन्नन्तमर्जुनशब्दं “तृणाख्यायां चित्’ इति सूत्रेण’ तृणे चिद्वद्भाव उनन्प्रत्ययस्य’ उक्तः ॥

1. तृणाख्या चेत् ख.
2. उननप्रत्ययस्य घ. नास्ति ।
3. सूत्रेण co. Shri Vimar Col. Deoband. In Public Domain. स्व… 34 २६६ ’ अर्यः

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [३०९] | अर्यस्य स्वाम्याख्या चेत् || (फि. १८) [सू. ३०९ अग्ने विश्वा॑न्य॒र्य आ ’ । ‘सम॒र्य आ वि॒दधे॒ वर्ध॑मानः ’ । स्वामिवैश्ययोः’ । वैश्ये तु ’ यच्छूद्रे ययै’ इत्यत्र ’ यतोऽनावः’ इति ‘यान्तस्यान्त्यात् पूर्वम्’ चन; व्यत्ययात् ॥ इत्याद्युदात्तत्वम्’ [३१०] ॥ आशाया अदिगाख्या चेत् ॥ । (फि. १९) आशायै जामिम्’ । आशा - तृष्णा । दिगाख्यायां तु अत एव ज्ञापकात् आद्युदात्तत्वम् ’ आशनां त्वाशापालेभ्यः तमाशाब्रवीत्’ इत्यादौ तु क्वचित् अन्तस्य कचित् ‘आदेश्व उदात्तत्वमाशाशब्दे श्रूयते, तत्तु व्यत्ययेन । तत्र हि ‘आशाशब्दो लिफ्सावाची’ इति वेदभाष्यम् । आङ्पूर्वादशेः पचाद्यच् । ‘आशा’ ॥ [३११] || नक्षत्राणामाविषयाणाम् ॥ (फि. २०) ( आश्लेषा नक्षत्रम्’ । अनूराधाः ’ । ’ लघवन्ते इति प्राप्ते । ‘विशाखे’ इत्यत्र व्यत्ययः । ज्येष्ठा श्रविष्ठा धनिष्ठाः । इष्ठन्नन्तत्वात् आद्युदात्तत्वे प्राप्ते । ’ स ए॒तमिन्द्रा॑य वसु॑भ्यः॒ स्वाहा॒ श्रवि॑ष्ठाभ्यः’ इत्यत्र तु ए॒तमिन्द्रा॑य ज्येष्ठायै’ इत्यत्र तु व्यत्ययः । ‘विषयग्रहणम् आश्लेषासु जाताः ‘आश्लेषाः’ इत्यत्रापि यथा स्यात्’ इति

1. इत्याद्युदात्तः क. ङ.

सू. ३१४]

फिट्सूत्राणि २६७ स्वरकौमुद्याम् । एतेन विषयग्रहणं नित्याबन्तत्वलाभार्थं न भवतीति द्योतितम् । तेन अनूराधाशब्देऽपि पुंलिङ्गोऽपि । ’ अनूराधान् ह॒विषा अयं स्वरः । स हि अनूराधान् ह॒विषा व॒र्धय॑न्तः ’ 11 [ ३१२] ॥ न कपूर्वस्य कृत्तिकाख्या चेत् ॥ (फि. २१) कवर्ग: पूर्व आदिमो वर्णो यस्यं आवन्तस्य तस्य न अन्त उदात्त इति केचिद्व्याचख्युः । अन्ये तु — कवर्गपूर्वो य आप् तदन्तस्य इति । आद्यमते ‘कृत्तिका नक्षत्रम्’ इत्येवोदाहरणम् । द्वितीये तु ‘आर्यिका ’ ‘बहुलिका ’ इत्याद्यपि 2 कृत्तिका किम् ? ‘विशखाभ्य: । आख्या किम् ? कृत्तिकासु जाता माणविका ‘कृत्तिका’ ॥ [३१३] ॥ घृतादीनां च ॥ (फि. २२) ( । तद॒ध॒तम॑भवत्’ । ’ र॒जत हिर॑ण्यम्’ । ‘नविषयस्य’ इति प्राप्ते । ‘श्वेतमाल॑भेत ’ । वर्णानां तणति’ इति प्राप्तम् । आकृतिगणोऽयम् । ‘अश्वक्रतुशब्दो’ घृतादि:’ इति ‘पुझादिभ्योऽण् ’ इत्यत्र हरदत्तः ॥ [३१४] ॥ ज्येष्ठकनिष्ठयोर्वयसि ॥ (फि. २३) ज्येष्ठ पुत्रं धनैन’ । ’ नि॒िष्ठस्य॑ कानिष्ठिनेयस्य॑ ’ 1 ’ कनिष्ठं धनानाम् ’ ॥ वयसि किम् ? ’ ज्येष्ठश्च मन्त्रः '

1. ’ अनूराधिका’ घ.
2. ‘मघाभ्यः ’ I घ. ख.
3. अश्वतुङ्गशब्दः श्वेतशब्दः ख.
4. माळविकhri Viflim Kumar Col. Deoband. In Public Domain. क. 1 २६८

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [३१५] ॥ बिल्वतिष्ययोः स्वरितो वा ॥ 11 (फि. २४) [सू. ३१५ पक्षेऽन्त उदात्तः । ’ बिल्वं उदतिष्ठत्’ । ’ तिष्यौ नक्षत्रम्’ । तुष्यतेः ‘अघ्न्यादयश्च’ इति यकि इत्वे तिष्यः ॥ ॥ इति प्रथमः पादः ॥ ॥ अथ द्वितीयः पादः ॥ [३१६] ॥ अथादिः प्राक् शकटेः ॥ (फि. २५) ’ शकटिशकट्यो:’ इत्यतः प्राक् ‘आदि:’ इत्यधिक्रियते ‘उदात्तः’ इत्यधिक्रियत’ एव ॥ [३१७] ॥ ह्रस्वान्तस्य स्त्रीविषयस्य ॥ (फि. २३) आदिरुदात्तः’ । ‘दितै च॒ रास्वादितिमुरुध्य’ । ‘भूमिभूम्ना’ । उणादौ ‘भुवः कित्’ इति मिप्रत्ययान्तो’ भूमिशब्दो निष्पादितः । वेदि॑श्च॒ भव॑तः ’ । ’ हनू॒ अधि॒षव॑णे ’ अवनिः’ । ह्रस्व इति ‘अग्नि: ’ , 1 किम् ? ’ नदीनाम् ’ । स्त्री किम् ?

1. विषयस्य किम् ?
2. अनुवर्तते घ.
3. आदिरुदात्तः घ. नास्ति । ‘बहुः ’ ॥
4. भूमिशब्दो निष्पादितः घ. नास्ति ।
5. मिप्रत्ययः घ.

सू . ३१९]

फिट्सूत्राणि [३१८] ॥ नविषयस्यानिसन्तस्य ॥ (फि. २७) २६९ " नप्–नपुंसकम् । ‘धना॑नि श॒क्रः ’ । ’ हिर॑ण्यमु॒पास्य॑ । ‘नब्विषयोऽपि मांसशब्दोऽन्तोदात्तः ; ‘मनेर्दीर्घश्च’ इति सप्रत्ययान्तत्वात्’ इति ’ कर्मण्यण् ’ इत्यत्र कैयटः । ’ मा ँसम्म उप॑नति:’ । इसन्तस्य तु ’ सर्पिरंभवत्’ । ’ इदहविः’ । इति किम् ? वज्रम् । 1 इदुह॒विः’ । ‘नब्विषयस्य वज्रमस्त्रियाम्” इति स्वरकौमुद्याम् । वस्तुतस्तु ‘ऋजेन्द्र’ इति वज्रशब्दः । अत एव रन्नन्ततया निपातनात् अद्युदात्त एव प्रयोगः - ’ वज्रो 1 वा आय॑म् तस्मात् ‘शुक्लानां च कृष्णानां च’ इति प्रत्युदाहार्यम् ॥ [३१९] ॥ तृणधान्यानां च व्यषाम् ॥ (फि. २८ ) द्व्यचाम् इत्यर्थः । तृणवाचिनाम् – ‘काशाः ’ । ‘कुशाः । ‘दर्भाणां महत्’ । ’ यद्दर्भाः’ इत्यादौ व्यत्ययः । धान्यानाम् – ’ तिलश्च मे’ । यत्तु · ‘तिलशब्दो घृतादिः’ इति ‘अलाबूतिल ’ इति कटज्विधौ हरदत्तादिभिरुक्तम्, तत् आपातत: ; उक्तप्रयोगविरोधात् । अत एव C ‘यवमाषतिलशब्दाः ’ तृणधान्यानां च’ इत्याद्युदात्ताः’ इति फलपाकशुषामुपसंख्यानम्’ इत्यत्र हरदत्त एवाह । ’ दृदलिभ्यां भः ’ । ‘दर्भः ’ । व्रीहर्यश्च मे ’ ‘मुद्गाश्च॑ मे ’ इत्यादौ व्यत्ययः । | ‘व्रीहिमुद्गशब्दौ घृतादी’ इति तु ‘बिल्वादिभ्योऽण् ’ इत्यत्र हरदत्तः । व्यषां किम् ? ’ गोधूमा॑श्च मे ’ । ’ लघावन्ते ’ इत्यूकार उदात्तः ॥

1. लब:0. Shhi, Vipin Kumar Col. Deoband. In Pain घ. नास्ति । २७०

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [३२०] ॥ न्रः संख्यायाः ॥ (फि. २९) [सू. ३२० । ’ नव वै’ । सप्तन्- नान्ताया: – ’ पश्च वा ए॒ते’ अष्टन्शब्दौ घृतादी । ’ सप्त ग्राम्याः । ‘अष्टौ हवी’ । रेफान्तायाः – ’ चतुष्टय्य

८ चतुरशब्दस्वरः 1 आप: ’ चतुष्कपाला भवन्ति ’ तयप्ङी पोरनुदात्तत्वात् इगन्तकाल ’ रामुदात्तः’, ’ चतुरः शसि ’ ’ षट्त्रिचतुर्भ्यो हलादि: ’ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । विभक्तिपरस्य चतुर्शब्दस्य ’ चतुरनडुहो- ’ झल्युपोत्तमम्’ इत्येते स्वराः सतिशिष्टत्वाद्भवन्ति ॥ [३२१] ॥ स्वाङ्गशिटामदन्तानाम् ॥ (फि. ३०) स्वाङ्गवाचिनाम् —’ ओष्ठ॑भ्या॒ स्वाहा॑ ’ इत्यादि । पार्श्वशब्दस्तु अन्तोदात्तः पठ्यते स हि ’ स्पृशेः श्वण्शुनौ पृ च ‘जङ्घाभ्या स्वाहा 1 उणादौ ’ अच् प्रत्यये अयं व्युत्पन्नः । शिट् - सर्वनाम, उभशब्दो मुखाय स्वाह 1 । ‘पार्श्वाभ्या स्वाहा’ इति श्वण्प्रत्ययान्तः तस्य जङ्घ च’ इत्यचि तेषां यथा - ‘सर्वस्याप्त्यै ’ घृतादित्वात् , 1 ’ उभाभ्यां ‘विश्वस्य परिभू’ 1 व्यत्ययाद्वा ’ यदुभौ अन्तोदात्तः, प्रातः ’ । 6 यान्तस्यान्त्यात् पूर्वम्’ इति स्वर: ’ 1 विमुच्य ’ उभयशब्दे तु परत्वात् ’ उभादुदात्तो नित्यम्’ इति वा मध्योदात्तत्वम् 1 ’ उभये वा एते ’ । डतरच्डतमचोश्चित्त्वसामर्थ्यात्तदन्तस्य अन्तोदात्तत्वम् । ( यतरस्मिन्त्संमृज्यात्’ । ’ अर्थ कत॒म एते ’ ( यदीतरं यदत॑रम्’ । उभयशब्दवत् अन्यशब्देऽन्तोदात्तत्वम्’ । ’ यद॒न्यो॑ऽन्यम् ’ । एवमन्यतरशब्देऽपि । ‘अन्यतरं वा. नान्येषं पशूनाम् '

1. स्वरः क. नास्ति । 1
2. अन्यशब्दः । अदन्तानां किम् ?

घ.

सू. ३२५] एते ’ फिट्सूत्राणि २७१ । ’ त्वत्त्वसमसिमेत्यनुच्चानि’ इति वक्ष्यते । एवं पूर्वादयोऽपि उदाहार्याः । अदन्तानां किम् ? ब॒हुभ्या॑स्वाहा॑ ॥’ [ ३२२] ॥ प्राणिनां कुपूर्वम् || (फि. ३१) कवर्गात् पूर्व आदिरुदात्तः । प्रणिवाचिनाम् – ‘हप्सो वृर्क : ’ । शुर्केषु मे हरिमाणम्’ । कुपूर्वं किम् ? ’ वराहोऽयम्’ । ’ मर्कट: ’ 1 स्वरो दृश्यते । ’ प्राणिनां च ८ नकुल: कुपूर्वाणाम्’ इति कचित् पाठः आदिरुदात्तः इति तदर्थमाहुः व्याघ्रः ’ इत्यादौ नैष । कवर्गात् ये पूर्वे तन्मध्ये । ’ आमि सुडभावः सौत्रः ॥ सर्वनाम्नः’ इति [३२३] ॥ स्वय्युवर्णं कृत्रिमाख्या चेत् ॥ (फि. ३२) खयि परे पूर्वमुवर्णमुदात्तम् । कन्दुकः’ ॥ [३२४] ॥ उनर्वन्नन्तानाम् ॥ (फि. ३३.) ’ उनशब्दान्तानाम् –’ वरु॑णो॒ वै’ । ’ अर्जुनाय॒ स्वाहा॑ 1 ऋवर्णान्तानाम् - ‘सह स्वत्राम्बिकया वन्नन्तानाम् —’ पीवान : पुत्राः ’ ॥ [३२५] ॥ वर्णानां तणतिनितान्तानाम् ॥ (फि. ३४) तशब्दान्तानाम् - ’ रोहिताय स्वाहा’ | ‘एत:’ । णशब्दा- न्तानाम् - ‘हरिणा: '

1. प्राणिवाचिनाम् घ. ! उणादौ ‘श्यास्त्याहृनविभ्य
2. दृश्यते घ. नास्ति ।
3. सहस्रं परस्तादेतमिति घ. जाहित Shhi Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain.

इनच

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् २७२ इति हरिणशब्दो व्युत्पन्नः । अन्तोदात्तः ‘अरुणर्या पिङ्गाक्ष्या ’ 1 सू. ३२६] शोणा॑य॒ स्वाहा॑ ’ । ‘अरुणशब्दस्तु C अरुणाय स्वाहा’ इत्यादौ, तत् उणादौ ’ अर्तेश्व’ इति उनन्प्रत्ययविधौ ‘चित्’ इति अनुवृत्तिसामर्थ्यात् इति बोध्यम् । तिशब्दान्तानाम् – ’ शिर्तिक कुत् ’ । ’ शिर्तिमसत्’ । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वर: । निशब्दान्तानाम् — पृर्भिर्धर्मधुर्गासीत् ’ 1 तकारान्तानाम् —’ हरित् ’ । उणादौ ’ तेषां ‘ह॒रितो॒ रथे॑ ’ ‘ह॒रितः॒ सूर्य॑स्य’ इत्यादौ व्यत्ययः ‘हृसृरोहियोषिभ्यः’ इति हरिच्छब्दो व्युत्पन्नः ॥ [३२६] ॥ ह्रस्वान्तस्य ह्रस्वमनृत्ताच्छील्ये ॥ (फि. ३५) ह्रस्वान्तस्य आदिभूतमृकारभिन्नं ह्रस्वमुदात्तं स्यात् ताच्छील्ये । I मुनिः’ । अनृत् किम् ? ’ नृशंसः नृशंसः ’ । ताच्छील्ये किम् ? ‘जसः’ ’ ॥ " [३२७] ॥ अक्षस्यादेवनस्य ॥ (फि. ३६) यथाक्षोऽनु॑पाक्तः’ । अदेवनस्य किम् ? ’ अक्षैर्मा दीव्यः ’ । पश्चाक्षान् प्रय॑च्छति’ । सप्रत्ययान्तोऽक्षशब्दः ; ’ अशेर्देवने ’ इत्युणादिसूत्रात् ॥ [३२८] || अर्धस्यासमद्योतने । (फि. ३७) ‘अर्धो ग्रामस्य’ । तस्मा॒द्दक्षि॑णोऽधैः’ । समा॑ांशवाची तु अन्तोदात्त एव । ’ अर्ध पिप्पल्या: ’ । ‘अर्धं नार्थं बर्हिष-

1. अरुणस्य त्वन्तोदात्तत्वम् दृश्यते क.

स्यात् घ. नास्ति । 4. जडः ड. अनुवृत्तेः वृ… Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. CC40.सू. ३३२]

फिट्सूत्राणि स्तृणीयात् ’ । ’ पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके ’ । अर्धो वा एतस्य २७३ । ‘अर्थो वा एष आत्मनः’ इत्यादौ समांशवाचित्वे इत्यादौ समांशवाचित्वे व्यत्ययेन पुंस्त्वम्, असमांशवाचित्वे व्यत्ययेन अन्तोदात्तत्वमिति बोध्यम् । ऋधेः पचाद्यचि अर्धः ॥ [३२९] ॥ पीतमर्थानाम् || (फि. ३८) पीतद्रुः सरलो देवदारुः || [३३०] ॥ ग्रामादीनां च ॥ (फि. ३९) ग्रामे मन॑सा | ‘पुरुषस्य विद्म’ । ’ शूरौ वा पृत्सु ’ । आकृतिगणोऽयम् ॥ चचेव [३३१] ॥ स्फिगन्तस्योपेमयनामधेयस्य ॥ (फि. ४० ) 6 ( स्फिगिति लुपः संज्ञा । ‘लुबन्तस्य’ इत्येव कचित् पाठः । ‘चचा’ । ’ इवे प्रतिकृतौ ’ इति इति कनो लुम्मनुष्ये ’ इति लुप् । रौद्रेणानीकेन ’ । । " रौद्रगण इव क्रूरो रौद्रः । संज्ञायाम्’ इति कनः ‘देवपथादिभ्यश्च’ इति लुप् । ’ संज्ञायामुपमानम्’ इति ‘स्फिगन्तस्य’ इति वा आद्युदात्तत्वम् " इति वेदभाष्यम् ॥ [३३२] ॥ न वृक्षपर्वतविशेषव्याघ्रसिंहमहिषाणाम् ॥ (फि. ४१ ) पूर्वसूत्रप्राप्तं निषिध्यते । ताल इव ’ ताल:’ । एवं ‘मेरुः ’ ‘व्याघ्रः ’ ‘सिंहः ’ ‘महिष:’ । ‘न व्याघ्रमहिषसिंह वृक्षपर्वतानाम्’ इति पाठान्तरम् I$hri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. स्व18 २७४

स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [३३३] ॥ राजविशेषस्य यमन्वाख्या चेत् ॥ (फि. ४२ ) [सू. ३३३ ॥ वृद्धः शब्दो यमन्वा इत्याहु: । ‘आङ्गः ’ उदाहरणम् । ‘अङ्गाः ’ प्रत्युदाहरणम् । यमन्वा चेत्’ इत्येव क्वचित् पाठः । केचित राजशब्दस्य यमन्वा चेत्’ इति पठित्वा ‘स्फिगन्त’ इति सूत्रमनुवर्त्य आङ्ग इवायमाङ्गः, सौह्मः इत्युदाहरन्ति ॥ [३३४] ॥ लघावन्ते द्वयोश्च बह्वषो गुरुः ॥ (फि. ४३ ) इति अन्ते लघौ द्वयोश्च लघ्वोः सतोः बह्वच्कस्य गुरुरुदात्तः । ‘कल्याणः’ । “अत्र आदिग्रहणानुवृत्तावपि गुरूणां मध्ये य आदिरिति व्याख्यानात् वृषाकपिशब्दे व्यपदेशिवद्भावेन आदिमे आकारेऽपि सिद्धः स्वरः । अत एव ’ वृषाकप्यग्नि ’ इति सूत्रे वृत्त्यादिग्रन्था उपपद्यन्ते " इति कौस्तुभे स्थितम् । ‘वृषाकप्यग्नि ’ । ङीविधौ हि “ वृषाकपिशब्दः ’ लघावन्ते ’ इति मध्योदात्तः । तत्र ऐकारस्य उदात्तविधेः प्रयोजनम् । अन्यथा ‘वृषाकपायी’ इत्यत्र उपोत्तमस्य उदात्तत्वासिद्धेः । अग्न्यादिशब्दास्तु अन्तोदात्ताः । तेषु नोदात्तविधेः प्रयोजनम् । तं विनापि ‘अग्नायो’ ’ कुसितायी’ इत्यादौ स्थानिवद्भावेन उपोत्तमस्य उदात्तत्वसिद्धेः " इति वृत्त्यादौ स्थितम् । मनोरमायां तु अत्र सूत्रे आदिग्रहणं न संबध्यत एव । सारङ्गकल्माषशब्दौ ‘लघावन्ते’ इति मध्योदात्तौ इति ’ अन्यतो ङीष् ’ ’ अन्यतो ङीष् ’ इति सूत्रे हरदत्तोक्तेः । गुरूणां मध्ये य अदिरिति व्याख्यानेऽपि तदसिद्धेः ” इत्युक्तम् । युक्तं चैतत् ; ‘सारङ्गास्त्रर्यः’ । कल्मार्षग्रीवः ’ इत्यादौ मध्योदात्तत्वश्रवणात् । ’ वृषाकपेरऋते ’ इत्यादावपि इष्टसिद्धेश्च । एवं च अनेकगुरुमतिsaणमुखान्तस्य मिति घोध्यम् ।। सू. ३३७] Digitized by Madhuban Trust Delhi फिट्सूत्राणि [३३५] ॥ स्त्रीविषयवर्णाक्षुपूर्वाणाम् ॥ (फि. ४४ ) २७५ वर्णानामक्षुपूर्वाणाम्’ इति ‘क्वाचित्कोऽपपाठ: । स्त्रीविषये— ‘मल्लिका’ । ‘पिपीलिकाः प्रशादेन’ इत्यत्र व्यत्ययः । वर्ण’नी’ ’ ‘हरिणी’ इति कौस्तुभादौ । ’ हरिणी सती ’ स्वरकौमुद्यां तु ‘पिशङ्गः’ इत्युदाहृतम् । ‘पिशङ्गास्त्रर्यः’ इत्यादौ व्यत्ययः | अक्षुशब्दात् पूर्वोऽस्ति येषां ते अक्षुपूर्वाः । ‘तरक्षुः’ । ‘तरक्षुः कृष्णः श्वा’ इत्यत्र व्यत्ययः ॥ 11 [३३६ ] ॥ शकुनीनां च लघु पूर्वम् ॥ (फि. ४५ ) पूर्वं लघु उदात्तम् । ‘कुक्कुट : ’ ’ तित्तिरिः’ इत्याद्युदाहरन्ति । स तित्तिरि:’ इत्यत्र अन्तोदात्ततैव दृश्यते । ’ तिरते: सन्वत्तुक्चाभ्यासस्य ’ इति किप्रत्ययान्तस्तित्तिरिशब्द: + प्रत्ययस्वरेण अन्तोदात्तः । सन्वद्भावेन आद्युदात्तत्वं तु न भवति ; बाहुलकात् इति ‘अनुदात्तादेरञ्’ इत्यादौ हरदत्तः [३३७] ॥ नर्तुप्राण्याख्यायाम् ॥ (फि. ४६) येन केनचित् प्राप्तमायुदात्तत्वं निषिध्यते इत्याहुः । ’ वसन्ते’न’ । ‘कृकलासः शकुनिः ’ । ’ लघावन्ते’ इति प्राप्तम् । ८८ ’ लघावन्ते’ इति प्राप्तस्यैव’ अयं निधेधः” इति कचित्’ फिट्सूत्रवृत्तौ ॥

1. क्वचित् पाठः घ.
2. श्वेतहरिणी क. घ.
3. अन्तोदात्ततयैव श्रूयते घ. घ.
4. किलासः क. 6 प्राप्तस्य क. नास्ति !
5. क्वचित् घ. नास्ति ।
6. किप्रत्यय ये तित्तिरिशदi col. Deoband. In Public Domain. २७६

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [३३८] ॥ धान्यानां च वृद्धक्षान्तानाम् ॥ (फि. ४७ ) कान्तानाम् –’ श्यामाका:’ । षान्तानाम् - ’ माषाः [सू. ३३८ इति तच्चिन्त्यम् ८ ; उशीरदाशेर ’ कौस्तुभादौ सर्वत्रोदाहृतम् । इत्यादितार्तीयसूत्रेण ‘तृणधान्यानां च व्यषाम्’ इत्यनेन च द्वयोः स्वरस्य सिद्धत्वात् । सर्वैरपि अनयोस्तत्र उदाहृतत्वाच्च । तस्मादन्यदिह उदाहार्यम् ॥ [३३९] ॥ जनपदशब्दानामषन्तानाम् ॥ (फि. ४८ ) ‘केकयाः’ । अषन्तानां किम् ? ‘दरत् ’ ॥ [३४०] ॥ हयादीनामसंयुक्तलान्तानामन्तः पूर्वं वा ॥ (फि. ४९ ) ’ हय्’ इति हल: संज्ञा । हलादीनामसंयुक्तलान्तानामादिरन्तस्तत्पूर्वं वोदात्तः । ’ पललम्’ । ‘शललम्’ । असंयुक्तेति किम् ? ’ मल्लः ’ ॥ ॥ [३४१] | इगन्तानां च व्यषाम् || (फि. ५० ) आदिरुदात्तः । ‘कृषि:’ इति कौस्तुभादौ । अत्र सूत्रे स्वरकौमुद्यामध्येवम् । ‘कुरुगार्हपत’ इत्यत्र ‘स्वरमञ्जरीस्वर कौमुद्योस्तु ‘जनपदशब्दानाम् ’ अन्तः पूर्वं वा’ इति च अनुवर्त्य सूत्रं व्याख्यातम् । ‘काशयः काशयः ’ । ’ चेदय:’ । ‘कुरव:’ इत्युदाहृतम् ॥ ॥ इति फिट्सूत्रेषु द्वितीयः पादः ॥

1. पदमञ्जरी - Tc-0. Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. by Madhuban Trust. Delhi. ॥ अथ || [ ३४२ ] ॥ अथ द्वितीयं प्रागीषात् ॥ [३४२ (फि. ५१ ) ‘ईषान्तस्य हयादे:’ इत्यतः प्राद्वितीयाधिकारः ॥ [३४३] ॥ त्र्यषां प्राङ्मकरात् ॥ (फि. ५२) ’ मकरवरूथ ’ इत्यतः प्राक् ‘त्र्यषाम्’ इत्यधिकारः ॥ [ ३४४] ॥ स्वाङ्गानामकुर्वादीनाम् ॥ (फि. ५३ ) कवर्गरेफवकारादीनि वर्जयित्वा त्र्यचां स्वाङ्गवाचिनां द्वितीयललाटाय स्वाहा’ । ’ तस्मा॑द्रराटै ’ । कपिलकादिः । मुदात्तम् । ‘त्रिशदस्या जघनम्’ । उणादौ ’ हन्तेः शरीरावयवे द्वे च ’ इति सूत्रेण अच्प्रत्ययान्तोऽयम्’ । अच्प्रत्ययान्तोऽयम्’ । ’ उपस्थ इन्द्रस्थवि॑रम् ’ । उपस्थशब्द उत्सङ्गवाची । अत एव ’ अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामि ’ इत्यत्र ’ स्वाङ्गानामकुर्वादीनाम्’ इति द्वितीयमुदात्तम्’ इति वेदभाष्यम् । विश्वे॑षां दे॒वानां॑ ज॒ठर॑म् ’ 1 समुद्र उदर॑म्’ । उणादौ उदि दृणातेरजलौ पूर्वपदान्तलोपश्च’ इत्युदरशब्दो व्युत्पन्नः । तत्र अचि अन्तोदात्तत्वमपि स्थितम् । कुर्वादीनां तु– ’ कपोल: ’ कीर्कसाभ्यः स्वाहो’ । ‘रा । ’ वदनम् ’ । प्रत्युदाहरणे 6 ८ ’ स्वाङ्गशिटाम्’ इत्यादिरुदात्तः । कपोलशब्दस्तु उणादौ ओलजन्तो व्युत्पादितः । ‘कपिगण्डिगडिकटिपटिभ्य ओलच्’ ॥
2. व्युत्पन्नः व्युत्पन्नः क. अधिकम् ।
3. उणादौ क. नास्ति ।

२७८

स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम्

[३४५] ॥ मादीनां च ॥ (फि. ५४ )

त्र्यचां मकारादीनां द्वितीयमुदात्तम् । ‘मलयः वलिमलितनिभ्यः कयन्’ । मलयः नित्स्वरेण इति स्थितम् । मकरशब्दे तु ’ मकरवरूथ’ इति यस्य वा उदात्तत्वम् ; विशेषविधानात् ॥

[३४६] ॥ सादीनां शाकानाम् ॥ (फि. ५५)

[सू. ३४५

। उणादौ

आद्युदात्त

आदेर्द्विती-

‘सादीनाम्’ इति दन्त्योष्मादिपदम् । ‘सुवर्चला ’ । तालव्योष्मादीत्यन्ये । ’ शीतला’ | ‘शतपुष्पा’ ॥

[ ३४७] ॥ पान्तानां गुर्वादीनाम् ॥ (फि. ५६ )

कश्यपः’ । ‘कच्छप:’ । ’ आत प:’ । ’ पादपः

आतपाय स्वाहा’ इत्यत्र

व्यत्ययः ।

पान्तानां

किम् ?

।

’ एष ह

वै

‘गर्दभे न्यमार्ट्’ । लध्वादीनां तु – ’ कुणप

’ कुणपमत्ति’ इत्यत्र ‘छन्दसि च ’ इति द्वितीयमुदात्तम् । ’ सम्प्रोदश्च कटच’ इत्यत्र कैयटः - " सर्षपशब्दस्य ’ सादीनां शाकानाम् ’ इत्याद्युदात्तत्त्वे प्राप्ते परत्वात् अथ द्वितीयं प्रागीषात्’ इत्यनुवर्तमाने ‘पान्तानां गुर्वादीनाम्’ इति मध्योदात्तत्वम् " ’ सादीनां शाकानाम् इत्यस्यापि अथ द्वितीयम्’ एव दर्शनाच्चिन्त्यमेतत् ॥ इति । इत्यधिकार

1. सुवर्चाः लता । घ.

सू. ३५१]

फिटसूत्राणि [३४८] ॥ युतान्यण्यन्तानाम् ॥ (फि. ५७) २७९ युतान्तानाम् - ’ अयुतं च नियुतं च’ । अन्यन्तानाम्- ’ धमनिः 2 समारूढः 2 । साशनिरभवत्’ ।’ अण्यन्तानाम् —’ यद॒ण्यः तरणिर्भ्राज॑मानः’ ॥ [३४९] ॥ मकरवरूथपारेवतवितस्तिवा- जिद्रांक्षाकालोमाकाष्ठा काशीनामादिर्वा ॥ (फि. ५८ ) पक्षे द्वितीयमुदात्तम् । ‘नाक्रो मर्करः ’ । ‘वरू॑थं पु॒रस्ता- द्वर्षीयः ’ ‘तं काले काले ’ । , 1 काष्ठां गच्छत ‘वकुलकलापोट्र्शब्दा अपि कचित् पठ्यन्ते ॥ [३५०] ॥ छन्दसि च ॥ (फि. ५९) लक्ष्यानुसारेण आदिर्द्वितीयो वा उदात्तः । ’ नासिकाभ्या स्वाहो’ । स्वाङ्गानामकुर्वादीनाम्’ इति द्वितीयस्य उदात्तत्वं प्राप्तम् ॥ [३५१] ॥ कर्दमादीनां च ॥ (फि. ६० ) आदिर्द्वितीयो वां उदात्तः । ’ कर्दम:’ । ’ कुलटा’ । | ’ कर्दमः ’ । इत्युणादी || उदकम् ’ । ’ कलिकद्येरमः ’ । ’ कलमः

1. द्राक्षाशामकरसायनामा दिक.
2. Deoband. In Public Domain.
3. वकुटङ. २८०

स्वर सिद्धान्त चन्द्रिकायाम् [सू. ३५२ [३५२] ॥ सुगन्धितेजनस्य ते वा ॥ (फि. ६१ ) अस्य आदिद्वितीयस्तेशब्दश्व इति त्रयः पर्यायेण उदात्ताः 1 ता ँ सुगन्धितेज॑ने’ । ‘सुगन्धितेजनस्य च’ इति केचित् पठन्ति । आदिर्द्वितीयो वा उदात्तः इति तस्यार्थः ॥ [ ३५३ ] ॥ नपः फलान्तानाम् ॥ (फि. ६२ ) नपुंसकानां फलान्तानाम् आदिद्वितीयो वा उदात्तः । ’ राजादनफलम्’ । केचित्तु ‘लो फो नप:’ इति सूत्रं पठन्तो नपुंसकस्य फकारात् परो लशब्द उदात्त इति व्याचक्षाणाः इत्युदाहरन्ति || फलण्डुफलम्’ ’ [ ३५४ ] ॥ यान्तस्यान्त्यात् पूर्वम् ॥ (फि. ६३ ) ‘कुलाय:’ । ’ गव॒यमा॑रण्यम्’ इत्यत्र व्यत्ययः ॥ . [३५५ ] | आन्तस्य नालघुनी ॥ (फि. ६४ ) नाशब्दो लघु च उदात्ते स्याताम् । ‘सनाथा सभा ’ । केचित्तु आन्तस्य नालघुनि’ इति हस्वान्तं पठन्तः, द्वौ नवौ प्रकृतमर्थं बोधयतः, आकारान्तस्य अन्त्यात् पूर्वमुदात्तं लध्वेव चेत्तद्भवतीति व्याख्याय ‘सुधा’ ‘मुधा ‘सुधा’ ‘मुधा’ इत्युदाहरन्ति ॥

1. फलम्, मधुफलम् क. 2, CC-0. Shri Vipin Kumar Col. Deoband. Public Domain. सूचयत: सू. ३५७]

फिट्सूत्राणि २८१ [३५६ ] ॥ शिंशुमारोदुम्बरबलीवदोंष्ट्रार- पुरूरवसां च ॥ (फि. ६५ ) अन्त्यात् पूर्वं द्वितीयं वा उदात्तम् । ‘सिन्धोः शिशु॒मारः ’ । शिशुमारस्त ह य एवम् ’ इत्यत्र व्यत्ययेन आद्युदात्तः । शिशुमारशब्द एवायम्, एकदेशविकृतस्य अनन्यत्वात् । ’ ऊर्खा ‘पुरूरवा घृ॒तेन॑ ’ ॥ उदुम्बरे: ’ [३५७] ॥ साङ्काश्यकाम्पिल्यनासिक्यदार्वाघाटानाम् ॥ (फि. ६६ ) एषामन्त्यात् पूर्वं द्वितीयं वा उदात्तम्’ इति स्वरकौमुद्यां व्याख्यातम् । कौस्तुभादावपि एवम् 1 षष्ठे नस् नासिकाया तत्र ’ यत्तत्क्षुद्रेषु’ इत्यत्र ’ यति वर्णनगरयोर्न’ इति वार्त्तिकं नारम्भणीयम्’ ; परिमुखादिपाठात ज्ये ‘नासिक्यो वर्ण:’ इति सिद्धेः । संकाशादिपाठात् ण्ये ‘नासिक्यं नगरम् ’ इति सिद्धेः - इति भाग्ये स्थितम् । तित्स्वरेण अन्तस्वरितत्वम्, ञ्ये आद्युदात्तयति सति त्वम्, ये तु अन्तोदात्तत्वम् इति स्वरभेदमाशङ्क्य कैयटादिभिः परिहृतम् ‘फिषि राजन्यसाङ्काश्यकाम्पिल्यनासिक्यदार्वाघाटानामादिर्वा अन्तो वा इति प्रतिपदं स्वरविधेराद्यन्तोदात्तत्वाभ्यामेव पर्यायेण भाव्यमिति न स्वरभेदः -इति 1 प्रकृतसूत्रस्यैव पाठान्तरमिदं कैयटादिभिः क्वचिद्द्द्दष्टम् इति कल्प्यम् तिल्यशिक्यसूत्रेऽपि राजन्यशब्दपाठात् तत्सूत्रविधेयस्वरितोऽनेन विकल्प्यते इति च कल्प्यम् । अत्र मते दार्वाघाटशब्दे अन्तोदात्तत्वं सिद्धम् ॥

1. न कर्तव्यम् क. ङ. _स्व36 २८२

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ३५८ [३५८] ॥ ईषान्तस्य हयादेरादिर्वा ॥ (फि. ६७) पक्षेऽन्त उदात्तः | ‘हलीषा’ । ’ लाङ्गलीषा’ । केचित्तु ईषशब्दान्तस्य इति व्याख्याय ’ करीषम् ’ ’ शिरीषम् ’ इत्युदाहरन्ति ॥ [३५९] ॥ उशीरदाशेरकपालपलालशैवालश्यामाकशररिशरावहृदयहिरण्यारण्यापत्य देवराणाम् ॥ (फि. ६८) एषामादिरुदात्तः । ’ श्यामाकाश्च मे ’ इत्यत्र व्यत्ययेन मध्यो- दात्तत्वम् । ’ शरीरं वा एतदग्नेः शरी॑रं॒ वा ए॒तद॒ग्नेः ’ । ’ हृद॑य॒स्याग्रेऽव॑द्यति ’ ’ हिर॑ण्यमुपास्य॑ ’ ’ लघावन्ते ’ , 1 ’ यामरण्ये ’ 1 उशीरशराव पलालग्रहणं इत्यस्य बाधनाय शरीरदाशेरादीनामपि 1 1 मध्य- गुरूणाम् ’ लघावन्ते ’ इत्यत्र आदिग्रहणासम्बन्धात् मध्योदात्तता पक्षे मा भूदिति अत्र ग्रहणम्’ हृदयग्रहणम् ‘स्वाङ्गानामकुर्वादीनाम् ’ इत्येतद्वाधितुम् । देवरग्रहणम् ’ नर्तुप्राण्याख्यायाम्’ इति ’ लघावन्ते ’ इत्यस्य निषेधे प्राप्ते ॥ [३६०] ॥ महिष्यषाढयोर्जायेष्टकाख्या चेत् ॥ (फि. ६९ ) आदिरुदात्तः । उणादौ ’ अविमह्योष्टिपच् ’ इति टिषचि महिषीशब्दे अन्तोदात्तत्वं प्राप्तम् । सहेः क्ते 6 साठ: । ‘साढ्यै साङ्खासाढेति निगमे’ इति निपातितः । ततो नञ्तत्पुरुषः । न सहन्ते अषाढा: तथा च ब्राह्मणम् – ’ यन्नास॑हन्त तद॑षाढाः , इति । तत्राप्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरेण प्राप्तमाशुदात्त-

1. अत्र ग्रहणम् ख. नास्ति । 1

फिट्सूत्राणि सू. ३६३] त्वम् इष्टकार व्यायामेव इति नियम्यते २८३ तेन अन्यत्र समासान्तोदात्तत्वमेव । ’ भूरिति॒ महि॑षी ’ । ’ अषा॑ढासि॒ सह॑माना ’ जायेत्यादि किम् ? ’ सिँ हीर॑सि महिषीर॑सि ’ ‘अषाढा नक्षत्रम् ’ ’ यासमिषाढा: ’ ॥ इति फिट्सूत्रेषु तृतीयः पादः ॥ ॥ अथ फिट्सूत्रेषु चतुर्थः पादः || [३६१] ॥ शकटिशकट्योरक्षरमक्षरम्पर्यायेण ॥ (फि. ७० ) अनयोस्त्रयोऽप्यचः पर्यायेणोदात्ताः । द्वितीय ईदन्तः शकटीरिव सर्जति ॥ [३६२] ॥ गोष्ठजस्य ब्राह्मणनामधेय ॥ (फि. ७१) अक्षरमक्षरं पर्यायेणोदात्तम् । ब्राह्मणादन्यत्र तु कृदुत्तर- पदप्रकृतिस्वरेण अन्तोदात्तः । गोष्ठजः शूद्रः ’ ॥ [३६३] ॥ पारावतस्योपोत्तमवर्जम् ॥ (फि. ७२) अस्य उपोत्तमवर्जमचः क्रमेण उदात्ताः ॥

1. अन्यतरस्य Sumatol De Public Domain. २८४

स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ३६४ [३६४] ॥ धूम्रजानुमुञ्जकेशकालवालस्थालीपाकाना- मधूजलस्थानाम् ॥ (फि. ७३ ) एषां चतुर्णां धूप्रभृतींश्चतुरो वर्जयित्वा शिष्टा अचः क्रमेण उदात्ताः । ‘धूम्रजानु:’ । ‘मुञ्जकेश:’ । ‘कालवाल:’ । ’ स्थालीपाकः ’ । काकवाल:’’ इति पाठान्तरम् । अन्ये तु ’ अधूमुकास्थानाम्’ इति पठित्वा आदिवर्जमितरे अच उदात्ताः C इति व्याचक्षते आस्मन् पक्षे ‘आदिवर्जम्’ इत्येव सुवचम् ‘उपोत्तमवजम्’ इतिवत् ॥ [३६५] ॥ कपिकेशहरिकेशयोश्छन्दसि ॥ (फि. ७४ ) अक्षरमक्षरं पर्यायेण ’ ’ उदात्तम्’ इत्येव । ’ हरिकेशा योपवीतिनै ’ । केचित्तु ’ अच्छन्दसि’ इति पठन्ति । पाणिनीये तु हरिकेशशब्दो निरुदकादिषु पठितः ॥ [३६६ ] ॥ न्यस्वरौ स्वरितौ ॥ (फि. ७५) ‘न्यङ्कभिः ’ । स्वरेति ’ स्वरादिनिपातम् ’ इत्यव्ययं स्वरशब्दः । निपूर्वादः किनि न्यङ् यत्तु ’ सुवरभि विख्यैषम्’ इत्यत्र ‘सुक्रतुः कृपा सुर्वः’ इत्यत्र च वेदभाष्यम्सुष्ठु श्रेयांसि गमयति ‘सुवः’ । अर्तेः ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते ’ इति विच् । तन्वादित्वात् उवङादेशः इति स्वरितत्वम् इति, तच्चिन्त्यम् ६ न्यस्वरौ स्वरितौ ’ रूपभेदेन अस्य सूत्रस्य तत्र अप्रवृत्तेः । प्रवृत्तौ वा ‘अनुदात्तं पदम् ’ इत्यादेरनुदात्तत्वप्रसङ्गात्, 1

1. ‘कालपाल: ’ घ.

सू. ३६९]

फिट्सूत्राणि २८५ उदात्तस्वरितयोः समावेशा योगादिति । ’ सुव॒रित्या॑ह्’ इत्यादौ अन्त्यस्य सन्नतरत्वविरोधाच्च । अनुदात्तस्यैव सन्नतरविधानात् । तस्मात् अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरेण दासीभारादित्वाद्वा’ सुशब्दस्य उदात्तत्वे ततः परस्य ‘अनुदात्तं पदम्’ इत्यनुदात्तस्य स्वरितत्वं बोध्यम् ॥ उदात्तादनुदात्तस्य ’ [३६७] ॥ न्यर्बुदव्यल्कशयोरादिः ॥ (फि. ७६ ) ’ इति स्वरितः’ इत्येव । ’ न्य॑र्बुदं च’ । ’ पाकदूर्वा व्यल्कशा " || [३६८ ] || तिल्यशिक्यमत्य काष्मर्यधान्य कन्याराजन्यमनुष्याणामन्तः ॥ (फि. ७७ ) स्वरितः स्यात् । तिलानां भवनं क्षेत्रम् ‘तिल्यम्’ | ’ विभाषा तिलमाष’ इति यत् । ’ यतोऽनाव:’ इति प्राप्तम् । ‘मतजनस्रंसेः शिः कुट् किच्च ’ इति यति ‘शिक्यम्’ । हलात् ’ इति यति ‘मत्यम् ’ । ’ दधातेर्धन्नुट् च’ । ’ धान्यम्’ । अध्न्यादियगन्तः कन्याशब्दः । राजन्यमनुष्ययोस्तु यदन्तयोस्तित्स्वरेण सिद्धः स्वरित: ।’ शिक्यमभ्युप॑दधाति । ‘मत्यमन्ववस्यति’ । केचित् ’ धान्यमसि’ | अमुम् अत्र न पठन्ति । ’ काष्मर्यमपश्यन् ’ । । . ( ’ कन्यैव तुन्ना’ । ’ राजन्यो वज्र॑स्य मनु॒ष्या॑णा॒मन्न॑म् ’ ॥ [३६९] ॥ बिल्ववववीर्याणि छन्दसि || (फि. ७८ ) अन्तस्वरितानि । ’ ततॊ बिल्वः’ । ’ मृदम्बवैभिः ’ । वीरयतेः अचो यति ‘वीर्यम्’ । ‘वीर्यं वृङ्क्ते’ । ’ बिल्वतिष्य’ ’ इति केचित् पठन्ति ||

1. सुश्रीri Vipin Kumअधिकedband. In Public Hक्ष्य’ क. ङ. ( २८६

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ३७० [३७०] ॥ त्वत्त्वसमसिमेत्यनुच्चानि ॥ (फि. ७९ ) अनुदात्ता इत्यर्थः । साहचर्यात् समस्य सर्वनाम्नो ग्रहणम् । नभ॑न्तामन्य॒के स॑मे’ । ‘समेत्य तुल्यपर्याये । तुल्यपर्याये तु फिट्स्वरः 1 यत्सर्वत॑ः समं प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति ’ । संवत्सरपर्यायस्तु ‘स्त्रीविषय ’ इत्याद्युदात्तः । ’ शतः समः ’ । ‘सिमाद एनत्वत्समेत्यनुच्चानि’ इति पाठान्तरम् । अत्र पक्षे ‘अथो या अमूर्तिराः इत्यत्र व्यत्ययः । ‘अथौ एनं प्रथमेनैव ’ ॥ [ ३७१] || सिमस्याथर्वणेऽन्त उदात्तः ॥ (फि. ८० ) ॥ 27 ’ आथर्वणे’ इति प्रायिकम्, तत्र दृष्टस्य इत्येवम्परं वा । तेन ’ वास॑स्तनुते सिमस्मै ’ इत्यत्रापि अन्तोदात्तत्वम् इत्याहुः || [ ३७२ ] ॥ निपाता आयुदात्ताः ॥ (फि. ८१ ) अस्तु॒ श्रौष॒डिति॑ ’ । ’ स्वाहा॑ य॒ज्ञम् ’ ॥ [३७३] ॥ उपसर्गाश्चाभिवर्जम् ॥ (फि. ८२) “अभिशब्द एवादिषु पठितव्यः । तेन ’ अभि भ्रातृ॑व्यान् ’ इत्यादौ अन्तोदात्तत्वं तस्य सिध्यति । ’ परा॑स्य॒ भ्रातृ॑व्यः इत्यादौ उपसर्गाणां निपातत्वादेव आद्युदात्तत्वं सिद्धम् । एवं च सूत्रमिदं मास्तु " इति मनोरमायाम् ॥

1. समेत्यतुल्यपर्याये ङ. नास्ति ।
2. या अमू:’ इटादौय ज्या अदसो च्वे तवाम् Pub Domain. सोतोकानवाम् , सू. ३७७]

फिट्सूत्रणि [ ३७४ ] ॥ एवादीनामन्तः ॥ (फि. ८३ ) , २८७ निपाताद्युदात्तत्वापवादः । एवमादीनाम्’ इति पाठान्तरम् । स एव ’ । ‘य ए॒वम् ’ । ’ कुवित्सु नै:’ । षष्ठे ’ सहस्य सः’ इति प्रकरणे सहशब्द आद्युदात्त इति प्राञ्चः । कौस्तुभादौ " सहशब्द’ एवादिपाठात् अन्तोदात्तः । अत एव ’ ते मित्रसूरिभिः सह ’ इत्यादौ तस्य अन्तोदात्तत्वं दृश्यते । प्राचां तु वचनं चिन्त्यम्" इत्युक्तम् । स्वरकौमुद्यां तु ‘सहशब्दस्य एवादिष्वपाठात् अयुक्तमिदम् । वेदे तु व्यत्ययात् अन्तोदात्तत्वम्’ इति स्थितम् । तैत्तिरीयके ’ सह प्रथमौ गृह्येते इत्यादौ बहुशोऽन्तोदात्त एवायं दृश्यते । ‘सह वै देवानाम्’ इत्यत्र आद्युदात्तोऽपि ॥ [३७५ ] ॥ वावादीनामुभावुदात्तौ ॥ (फि. ८४.) वावैतदाह’ । । उभौग्रहणम् ‘अनुदात्तं पदम् ’ इत्यस्य’ बाधनायेत्याहु: । ‘वावादीनामुस’ इत्यन्तमेव सूत्रम् इति केचित् ॥ यथा ( [ ३७६ ] ॥ चादयोऽनुदात्ताः ॥ (फि. ८५.) वाज॑श्च मे प्रसवश्च॑ मे ’ ’ न हे स्म वै ’ इत्यादि ॥ [ ३७७ ] ॥ यथेति पादान्ते ॥ (फि. ८६ ) अनुदात्तः । तन्ने॒ममृ॒भव यथा’ । । पादान्त इति किम् ? ’ यथा॑ ’ पुरा ‘पुरा जीवगृभौ नो॒ अदि॑तिः

1

3. अनुदात्तम् घ. प्रवृत्त्यभावाय नास्ति ।
4. -शब्दः क. नास्ति । घ.
5. इति घ. 2. हृति. डावन्यभावar coll. Deoband. In Public Domain. ८ २८८

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् ’ ‘इन्द्र॒ क्रतु॑ न॒ आभ॑र पि॒ता पु॒त्रेभ्यो॒ यथा॑ [सू. ३७८ इत्यत्र व्यत्ययेन आद्युदात्तता । यत्तु स्वरमज्जर्यां थालन्तत्वात् यथाशब्दे लित्स्वर- माशङ्कय अध्यापक प्रसिद्धिमात्रेण अस्य अत्र सर्वानुदात्ततेति, तत् एतत्सूत्रापरिज्ञानात् ॥ [ ३७८ ] ॥ प्रकारादिद्विरुक्तौ परस्यान्त उदात्तः ॥ (फि. ८७) 1 1 ’ प्रकारे गुणवचनस्य ’ इत्यारभ्य या द्विरुक्तिर्विहिता, तत्र परभागस्य’ अन्त उदात्तः ‘पटुपटुः ’ द्वन्द्वम॒न्यासुं’ । ‘द्वन्द्वं रहस्य’’ इति सूत्रेण अत्र द्विर्वचनादिकं निपातितम् । ’ वयं यथायथम्’ । ’ यथा स्वे यथायथम्’ इति निपात्यते । पाणिनीयेऽपि ‘कर्मधारयवदुत्तरेषु’ इत्यधिकारात् कर्मधारयवद्भावेन’ समासान्तोदात्तत्वप्रवृत्तेः सिद्धमन्त्र अन्तोदात्तत्वम् !! [ ३७९ ] ॥ शेषं सर्वमनुदात्तम् ॥ (फि. ८८ ) शेषं’– द्विरुक्तस्य परमित्यर्थः । ’ प्रप्रायम्’ । ’ दिवे दिवे’ ।

अनुदात्तं च’ इति सूत्रेण पाणिनीयेऽपि अत्र अनुदात्तत्वं सिद्धम् || !! इति फिट्सूत्रेषु चतुर्थः पादः ॥ ।

1. इन्द्र….. आयुदात्तता क. नास्ति ।
2. यवत्त्वेन घ.
3. शेषमित्यादि क. ङ.
4. परस्य भागस्य घ.
5. पटुः पटुः पटुः पटुः घ. घ
6. पाणिनीयेनापि घ.
8. रहस्यमर्यादेति द्विर्वचन-ri Vilh Kumar Col. Doobaila in P&blic Dमस्ति । Shri Deoband Do