०६ प्रत्ययस्वरः

॥ अथ प्रत्ययस्वरः ॥ [२२] ॥ आद्युदात्तव || (3–1–3) ननु चित अधिकारोऽयं ‘गुप्तिज्ंकिद्भयः सन्’ इत्यारभ्य आ पञ्चमाध्यायपरिसमाप्तेः प्रतियोगमुपतिष्ठते । तेन विधानसमय एव सनादयः सर्वेऽपि प्रत्यया आद्युदात्तत्वविशिष्टा विधीयन्त इति फलितम् । अस्वरकस्याच उच्चारणासंभवात् अनियमेन यः कश्वन स्वरः प्राप्त इति सर्व एव स्वरविधिर्नियमार्थ इत्युक्तम् । तत्र ’ प्रत्ययस्य आदिरुदात्त एव’ इति नियमार्थमिदम् । ‘अनुदात्तं पदम्’ इति वचनाच्छिष्टमनुदात्तमेव । व्यपदेशिवद्भावादेकाक्ष्वपि प्रत्ययेष्वयं नियमः । ‘भूतं प॒वित्रे॑ण’ । क्तप्रत्ययान्तः पूतशब्दः । इत्रप्रत्ययान्तः पवित्रशब्दः 1 इत्रप्रत्ययः ‘पुनः संज्ञायाम्’ इति 1 ‘उपोत्तमं रिति’, ‘चितः’, ‘तित्स्वरितम्’, ‘अनुदात्तौ सुप्पितौ’, ‘एकश्रुति दूरात् संबुद्धौ’ इत्यादौ रित्येव मध्य उदात्तः, एवान्त उदात्त इत्यादिनियमाश्रयणात् परिशेषादन्यः प्रत्यय आद्युदात्त ‘चितः अन्त एव भविष्यतीति किमर्थं सूत्रमिति चेत् न ; एवोदात्तः’ इति विपरीतनियमः किं न स्यात् ? किं नियमे चिदादीनामनियमः स्यात् । त्वदुक्तेऽपि नियमे । ‘यदि’ चित् चितः अन्त उदात्त एव’ इत्यादिरूपो नियम आश्रीयते तर्हि प्रत्ययान्तरस्यानियतस्वरत्वं दुर्वारमित्यारम्भणीयं सूत्रम् । इदं तु स्यात् - ‘स्वरप्रकरण एव ‘त्रिनित्यादिर्नित्यम्’ इत्यनन्तरं ’ ’ प्रत्ययस्य च’ इति सूत्रयितव्ये" किमर्थं प्रकरणभेदेनात्रेदमायुदात्तत्वमुच्यते’ ? न तत्र करणे प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तस्य स्वरः स्यात् । इह तु करणे न दोषः ; उत्पद्यमानदशायामेन प्रत्ययस्य आद्युदात्तत्वप्रवृत्तेः ।

1. कश्चित् ग, घ. 2. रिदन्त एव घ. 3. यदि च चिदन्तः घ. चितोऽन्तः ग.
2. ननु घ. अधिकम् । 5. इत्यस्यानन्तरं ग. 6. सूत्रयितव्यम् ग. .घ. च च
3. इति ग घ ङ. अधिकम् । ।

७२

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. २२ न च’ तदानीं प्रत्ययस्य स्वकार्यं तदन्तविध्यादिकं प्रति निमित्तत्वसंभवः ; अनुत्पन्नत्वात् । उत्पन्नस्यैव प्रत्ययस्य घटादिवत् ‘स्वकार्यनिमित्तत्वादिति वाच्यम् ; तत्र ‘प्रत्ययस्य च’ इति करणेऽपि ‘ञिनित्यादिर्नित्यम्’ इति लिङ्गात् तदन्तविध्यप्रवृत्तेः । यदि हि ‘प्रत्ययस्य च’ इत्यत्र तदन्तविधिः स्यात्, तर्हि ‘विनित्प्रत्ययान्तस्याद्युदात्तत्वविधानमनर्थकम् ; तेनैव सिद्धत्वात् । अथ ‘स्रौघ्नी’ ‘पौर्णमासी’ इत्यादौ उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्रत्ययसंज्ञासन्नियोगेन आद्युदात्तत्वविधेः फलम् 1 । अन्यथा स्रुन्नशब्दात् पूर्णमासशब्दाच्च ‘तस्येदम्’ इति ‘पूर्णमासादण् वक्तव्यः’ इति च अणि तदन्तान्ङीपि ‘स्रौघ्न ई’ ‘पौर्णमास ई’ इति स्थिते ’ ’ प्रत्ययस्य च’ इत्याद्युदात्तत्वं बाधित्वा परत्वात् ‘यस्येति’ लोपे उदात्तनिवृत्त्यभावात् स न स्यादिति चेत् — न ; अन्तरङ्गत्वात् ‘यस्येति’ लोपात् प्राक् ‘प्रत्ययस्य च’ इति स्वरप्रवृत्तेः । लोपो हि ङीबुत्पत्तिमपेक्षते । स्वरस्तु तन्निरपेक्षः । अवश्यं चेदमन्तरङ्गत्वमाश्रयणीयम् । अन्यथा प्रत्ययसंज्ञासन्नियोगेन आद्युदात्तत्वकरणेऽपि ‘आग्नेयी’ इत्यादावुदात्तनिवृत्तिवरो न स्यात् ; ’ तद्धितस्य कित:’ इति स्वरं बाधित्वा परत्वात् ‘यस्येति’ लोपे उदात्तनिवृत्त्यभावात् । अग्नेर्टकि ‘टिड्डू’ इति ङीपि ‘आग्नेयी’ । “स्यादेतत्–इडाद्यागमस्य अनुदात्तत्वार्थमत्र’ प्रत्ययाद्युदात्तकरणम् । अन्यथा ‘शयिताय स्वाहा’ ‘पलायिष्यमाणाय’ इत्यादौ ’ प्रत्ययस्य च ’ इति स्वरात्’ परत्वात् इटि कृते तस्य प्रत्ययग्रहणेन ग्रहणादिट एव प्रत्ययाद्युदात्तत्वं स्यात् । न च स्वरभिन्नस्य प्राप्त इडागमः अनित्य इति वाच्यम् ; शब्दान्तरप्राप्त्या स्वरस्यापि अनित्यत्वात् । अन्न

1. न हि प्रत्ययस्य तदा घ. न च तदा स्वकार्यन्तग.

प्रागाद्युदात्तत्वप्रवृत्तेः घ. ङ. 6. न च इडागमस्य घ. । 2. स्वरकार्यव. 7. उदात्तत्वार्थ घ. 3. किं ञिनि… त्तविधिना ख. 8. अत्र ग. नास्ति । । ग. घ. ङ. 9. अस्मात् घ. 4. स्त्रौघ्न्न… स्थिते घ. नास्ति । 10. शब्दान्तरस्य प्राप्तेः घ. सू. २२]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ७३ प्रत्ययादात्तत्वविधौ तु प्रत्ययोत्पत्तिकाल एवायुदात्तत्वे कृते पश्चाद्भवत इडागमस्य सिध्यति अनुदात्तत्वमिति । नैतदपि प्रयोजनम् ; ‘यासुद् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च’ इति यासुट उदात्तवचनालिङ्गादेव’ आगमानामनुदात्तत्वात् । अन्यथा ‘चिनुयात्’ ‘चिनुयाताम्’ इत्यादौ यासुट: ’ प्रत्ययत्वात् ’ सिद्धमुदात्तत्वमित्यनर्थकं तत् स्यात् ॥ स्यात् । IO ननु ‘चिनुयात्’ इत्यादौ पिद्भक्तस्य यासुटः पिदूग्रहणेन ग्रहणात् प्रत्ययस्वरं बाधित्वा ‘अनुदात्तौ सुप्पितौ’ ‘इत्यनुदात्तत्वं अतस्तद्बाधनाय उदात्तवचनमिति कथमस्य लिङ्गत्वमिति चेत् — न ; यद्येतावत् प्रयोजनं स्यात्, पित्त्वमेव प्रतिषेधेत्’ ’ यासुट् परस्मैपदेष्वपिच्च’ इति । इति । एवं च ङित्वमपि न वक्तव्यम्’, ‘सार्वधातुकमपित्’ इत्येव सिद्धेः । एवं सिद्धे ‘उदात्तो ङिच्च’ इति वचनं लिङ्गमेवागमानुदात्तत्वस्य । अवश्यं चैतज्ज्ञापकमाश्रयणीयम् । अन्यथा प्रत्ययसंज्ञासन्नियोगेनायुदात्तविधावपि, ‘लविषीय’ ‘मन्दिषीमहि ’ इत्यादौ लावस्थायामनच्कत्वात् असति" स्वरे विशेषविहितत्वात् परत्वाच्च सीयुटि कृते पश्चाल्लादेशे प्रत्ययाद्युदात्तत्वं सीयुट एव स्यात् । ज्ञापकाश्रयणे तु “सीयुडनुदात्तः, ‘इटोsत्’ इत्यकारो महिङ इकारश्च प्रत्ययस्वरेणोदात्तो भवति । ननु ’ " कथं भवति ? यतः सीयुटि कृते अकारस्य विच्छिन्नमादित्वमिति चेत्” – न ; यासुट उदात्तवचनाल्लिङ्गात् प्रत्ययाद्युदात्तत्वे कर्तव्ये आगमानामविद्यमानवत्त्वात् । अन्यथा ‘चिनुयाताम्’ इत्यादौ यासुटः प्रत्ययादित्वात् सिद्धमुदात्तत्वमित्यनर्थकं तत् स्यात् इति भाष्यादौ || 3

1. तु घ. नास्ति ।
2. कृते ग. नास्ति ।
3. प्रतिषिध्येत् क.
4. कर्तव्यम् ग. छ.
5. पाश्चात्यस्य सिध्यतीडागमस्य घ. 10. तत्सिद्धेः ग.
6. एव घ. नास्ति । ।
7. यासुडागमस्य घ.
8. सति स्वरग. अस्ति स्वरविशेष- घ.

सीयुडनुदात्तः घ. नास्ति । 6. प्रत्ययादित्वात् ग. घ. ङ. छ. 7. इत्यनुदात्तत्वबाधनाय घ. 13. न च घ. 14. वाच्यम् घ. स्व -10-0. Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. ७४

स्वररांसद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. २२ हरदत्तस्तु – ‘लवितव्यम्’ ‘जागरितार्य’ इत्यादावपि इडागमस्य अनुदात्तार्थम् आगमानुदात्तत्वमवश्याश्रयणीयम् । अन्यथा प्रत्ययसंज्ञासन्नियोगेनाद्युदात्तत्वविधानेन पूर्वमाद्युदात्तत्वे सत्यपि पश्चाद्भवन्निट् किमित्यनुदात्तो भवति । न च शेषनिघातेनेति वाच्यम् ; शेषनिघातशास्त्रस्य हि यस्मिन् पदे यस्यामवस्थायां उदात्तः स्वरितो वा विधीयते तस्मिन् पदे तस्यामवस्थायां सन्निहितमजन्तरं निहन्यत इत्यर्थः । न चायं प्रकारोऽत्र संभवति — इत्याह ॥ कथमागमानुदात्तत्वस्य अत्र चोदयन्ति —-यासुडुदात्तवचनं तदविधमानवद्भावस्य च ज्ञापकम् ? न चोभयं विना तदनुपपत्तिः अन्यतरज्ञापनेन तस्य चरितार्थत्वात् । न चान्यतरज्ञापन एव भाष्यादेस्तात्पर्यम् ; आगमानुदात्तत्वमात्रज्ञापने ‘हि ‘मन्दिषीमहि’ ; इत्यादौ तेन व्यवधानात् महिङादेः प्रत्ययाद्युदात्तत्वाभावप्रसङ्गात् । तदविद्यमानवत्त्वमात्रज्ञापने हरदत्तोक्तरीत्या ‘लवितव्यम्’ इत्यादौ ‘इडनुदात्तत्वाभावप्रसङ्गात् । ’ आगमानुदात्तार्थं वोदात्तवचनम्’ इति ‘यासुट्परस्मैपदेषु’ इति सूत्रस्थवार्त्तिकविरोधाच्चेति । अत्राहुः विनिगमनाविरहालक्ष्यानुसाराच्चोभयज्ञापकं यासुदुदात्तवचनमिति ॥

केचित्तु - शेषनिघातस्वरप्रवृत्तिसमये ‘यदेतत् सन्निहितमजन्तरं तस्यैवेति न नियमः, किं तु पदे संभावितस्यान्मात्रस्य । ’ तत्र हि पदग्रहणं पदगतस्य कृत्स्नस्याचोऽनुदात्तत्वार्थमिति हरदत्तादिभिरुक्तम् । एवं सत्येव सतिशिष्टस्वरप्राबल्यं न्यायसिद्धमित्युपपद्यते । अत एवागमानुदात्तत्वप्रयोजकः सीयुडागम एव, न त्विडागम इति भाष्ये दर्शितम् । एवं ‘च ‘लवितव्यम्’ इत्यादौ इडागमस्य शेषनिघातेनैवानुदात्तत्व-

1. सति घ. नास्ति । 2. शेषनिघातेनानुदात्त इति वाच्यम् घ. शेषनिघातेन । शेषनिघात… ग. ङ.
2. हि ङ. छ.

इडुदात्तत्वाभाव5. पदे यत् ङ. 6. तदा घ. 7. इत्यपि उपपद्यते घ. ङ. छ. 8. च ग. नास्ति । नास्ति ।

सू. २२]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ७५ सिद्धेरागमाविद्यमानत्वमेव यासुडुदात्तवचनेन ज्ञाप्यते । न चैवं शेषनिघातोऽपि आगमस्य न स्यात्, अविद्यमानवत्त्वादिति वाच्यम् ; प्रत्ययाद्युदात्तत्वे कार्य एव तस्याविद्यमानत्वात्, शेषनिघातं प्रति तदभावादिति वदन्ति || आगमानुदात्तत्वेऽपि ‘ततो॑ दे॒वा प॒शव॒ आस॑न्’, ‘च॒त्वाय॑ ऋ॒त्विज॑ः ‘, 2 अभवन्’, ‘य एषां ‘अ॒न॒ड्डाह॑म॒ग्नीधैँ’ इत्यादौ अडाटो: आमागमस्य च’ नानुदात्तत्वम् ; ‘लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः’, ‘आडजादीनाम्’, ‘चतुरनडुहोरामुदात्तः’ इति च सूत्रैस्तस्य उदात्तविधेः । एवं मूमुढोरप्यागमयोर्नानुदात्तत्वम् ; ‘जेर्मूद् चोदात्तः’, ‘डित्खनेर्मुट् स चोदात्तः’ इत्युणादौ तयोरुदात्तयोर्विधानात् । जिधातोः क्तप्रत्ययः स्यात्, तस्य मूडागमः घातोश्च दीर्घः इत्याद्यसूत्रार्थः । ‘जीमूतस्येव’ । खनेरजलौ प्रत्ययौ स्तः, तौ द्विद्भवतः ‘, खनेर्मुडागमवेति द्वितीयस्यार्थः । ’ मुखमुत्तरवेदिः’ । अम्प्रत्ययस्यापि नागमानुदात्तत्वम् ; परत्वाद्धातुस्वरेण बाधात् । ‘पूर्वार्द्धना॑न॒ङ्खान् भुनक्ति’ । लुनाते: ‘माङि लुङ्’ इति लुङि ‘मा हि लावीत्’ इत्यादौ ‘आदि: सिचोऽन्यतरस्याम्’ इत्याद्युदात्तत्वाभावपक्षे ‘इट ईटि’ इति सिज्लोपेऽपि प्रत्ययलक्षणेन सिच इडागमस्य ‘चित:’ इत्यन्तोदात्तत्वं भवति ; अनच्कस्य सिचश्चित्त्वसामर्थ्यादागमानुदात्तत्वबाधात् । एतच्च ‘चले: सिच्’ इत्यत्र भाष्यकैयटयोः स्पष्टम् । तदेवमागमानुदात्तत्वमपि न प्रत्यय संज्ञासन्नियोगेनाद्युदात्तत्वविधेः फलमिति ॥ 4 अत्राहुः–‘गोपायति’ इत्यादौ धातुस्वरसिद्धिरत्र प्रत्ययाद्युदात्तत्वकरणफलम् । ‘नित्यादिर्नित्यम् ’ ’ प्रत्ययस्य च’ इत्युक्तौ धातुस्वरं परत्वाद्वाधित्वा अत्र प्रत्ययस्वरः स्यात् । अत्र प्रत्ययाद्युदात्तत्वविधौ तु प्रत्ययोत्पत्तिसमय’ एव तदाद्युदात्तत्वे प्रसक्ते सतिशिष्टत्वात्

1. वचनादुदात्तत्वम् घ. 2. तदुदात्तत्वविधेः ग. घ.
2. तौ च ग. घ. घ. नास्ति ।
3. भवतः
4. इत्युदात्तत्वं ग. घ. ङ. 6. इति चेत् । अत्राहुः घ. छ. 7. -काले घ.
5. -प्रवृत्तेः ग.

घ. ७६

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. २२ प्रत्ययो - इत्यादौ परत्वाच्च ‘गोपायति’ इत्यादौ धातुस्वरः सिध्यतीति । ननु त्पत्तिसमय’ एव प्रत्ययाद्युदात्तत्वविधौ ‘द्वाद॑शाहीनस्य’ अहीनादिपदमन्तोदात्तं स्यात् ; ‘अह्नः खः क्रतौ’ इति विहितस्य 2 खप्रत्ययस्य ईनादेशात् प्रागेव प्रत्ययाद्युदात्तत्वप्रवृत्तेः । एवं ‘छन्दसि ‘ढश्छन्दसि’ इत्यादिसूत्रविहितघसादिप्रत्ययान्तानामपि घस् ’ अन्तोदात्तत्वं स्यात् । ततश्च ‘अयं ते योनिर्ऋत्वियः’,

‘सभेयो युवा’ इत्यादौ तेषां मध्योदात्तत्व श्रवणविरोध इति चेत् न ; ‘आयन्नादिषु उपदेशिवद्वचनं स्वरसिद्ध्यर्थम्’ इति वार्त्तिकात् प्रत्ययाद्युदात्तत्वात् पूर्वमेव खादीनामीनाद्यादेशप्रवृत्तेः वस्तुतो नेदं ‘वार्त्तिकमावश्यकम् ; अन्यथा ‘अग्राद्यत्’ ‘घच्छौ च’ इति घचश्चित्करणात् आयन्नादीनामुपदेशिवद्भावज्ञापनात् । प्रत्ययस्वरेणैव प्रागुक्तरीत्या ‘अप्रियम्’ इत्यादिघजन्तस्यान्तोदात्तप्रवृत्तौ ’ किं चित्त्वेन ? एवं ‘झोऽन्तः ’ ‘अदभ्यस्तात्’ ‘आत्मनेपदेष्वनतः’ इति सूत्रविहितः अन्तादेशोऽदादेशश्च प्रत्ययाद्युदात्तत्वात् प्रागेव प्रवर्तते आयन्नादिवत् । ततः प्रत्ययाद्युदात्तत्वम् । तेन तयोरादेशयोरादिरुदात्तः । ‘अन्न॑मदन्ति’ । ‘यथा बन्धान्मुमुचाना उत्क्रोदं कुर्वते’ । यद्यपि ‘परिभाषेयं प्रत्ययलिङ्गा, यः प्रत्ययः स आद्युदात्तो भवति’ इति परिभाषा - पक्षोऽपि वृत्तौ दर्शितः, तथापि सन्दर्भसौकर्यादधिकारपक्ष एवाश्रितः । (वा) अन्तिकस्य तसि कादिलोप आद्युदात्तत्वं च । कादिलोपः - ककारादेः शब्दस्य लोपः– ककाराकारयोरित्यर्थः । ‘अन्त॑तो॒ न दूरात्’ । ‘अपादाने चाहीयरुहो:’ इति तसिः । प्रत्ययस्वरापवाद आद्युदात्तत्वविधिः । ‘छन्दस्येवेदं वचनमिष्यते’ इति हरदत्त मिश्राः ||

1. -काले घ.
2. विहितस्य ग. घ. नास्ति ।
3. घः घ.
4. -घढादिघ.
5. प्रवर्तते । आयन्नादिवत् घ. नास्ति । I

आयन्नादित्वात् ग. आदिरुदात्त इति परिभाषा - 5. वार्त्तिकम् घ. नास्ति । क. ख. ङ. च. छ. 6. - उदात्तसिद्धौ ग. 10. -मिश्राः ग. घ. ङ. छ.

• उदात्तत्वसिद्धौ घ. नास्ति ।

सू. २३]

सुप्

प्रययस्वरप्रकरणम् [२३] ॥ अनुदात्तौ सुष्पितौ ॥ ( 3–1–4) प्रत्ययस्वरापवादः । सुबिति प्रत्याहारः, वचनस्येदं ग्रहणम्’ ; पित्वादेव ७७ न तु सप्तमी बहुतदनुदात्तत्वस्य सिद्धत्वात् । सुपः पकारेण च प्रत्याहारः, न कपः ; टाप्तयवादीनां पित्त्वसामर्थ्यात् । ‘श्रेष्ठ॑तमाय॒ कर्म॑णे ’ । ‘भर्वत्यात्मान’ । अत्र तमप्-शप्-तिपः पित्त्रात् — अनुदात्ताः ॥ स्यादेतत्——लसार्वधातुकमनुदात्तमविङोः’ इत्यस्यानन्तरम्’ ‘सुप्पितौ च’ इति सूत्र्यताम् । एवं सति अनुदात्तग्रहणं न कर्तव्यमिति लाघवम्, प्रकरणं चाभिन्नं भवति । न चैवं करणे प्रत्ययग्रहणपरिभाषया सुप्पिदन्तस्यानुदात्तत्वं स्यात्, इह करणे तु सुप्पिदुत्पत्तिसमय एव तयोरनुदात्तत्वप्रवृत्तेस्तदा तयोरनुत्पन्नत्वेन तदन्तविध्यादिस्व कार्यानिमित्तत्वाभावान्न दोष इति वाच्यम् ; धातोः प्रातिपदिकस्य चान्तोदात्तत्वविधिसामर्थ्यात्तत्र ‘सुष्पितौ च’ इति करणेऽपि तदन्तविध्यभावात् । धातुप्रातिपदिकस्वरयोर्हि तत्र श्रवणम्, यत्र" ताभ्यां विहितः प्रत्ययोऽनुदात्तः । इतरत्र सतिशिष्टत्वात् प्रत्ययस्वरेण तत्स्वरबाधात् । यदि च प्रत्ययान्तस्यानुदात्तत्वं धातुप्रातिपदिकान्तोदात्तत्वं स्यात् तदा " निर्विषयं स्यात् “ङ्गति भाष्यवार्त्तिकयोः स्थितम् । तथा च वार्त्तिकम् - ‘प्रकृतिस्वर विधानसामर्थ्यात् " प्रत्ययस्वराभावः’ इति । 4 13. प्रत्ययस्वराभावः - सुप्पिदन्त- यानुदात्तत्वाभावः । अत्र कैयटादयः – ‘आस्ते’ ‘शेते’ इत्यादौ

1. इदं ग्रहणं घ. नास्ति ।

हि क. नास्ति । 2. सिद्धेः घ. 10. यत्र क. नास्ति । 3. लसार्वधातुकमित्यनन्तरं घ. 11. स्वरक. नास्ति । . 4. इह तु करणे ग. घ. 12. तदा ख. ग. घ. ङ. ज. नास्ति । 5. -स्वरकार्य - ग. ख. 6. -fara- ग. घ. नास्ति । 13. इति घ. नास्ति । 7. अपि क. नास्ति । 14. प्रकृतिस्वरस्य विधानसामर्थ्यात् 8. - स्वर - घ. नास्ति । क. ग.

७८

स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. २४ ‘तास्यनुदात्तेत्’ इति लसार्वधातुकमात्रस्य’ अनुदात्तत्वे सति धातुस्वर:- प्रातिपदिकान्तोदात्तत्वमपि ‘अग्निमान् ’ ‘वायुमान् ’ ‘ह्रस्वनुड्भ्यां मतुप् ’ ‘नामन्यतरस्याम् ’ सावकाशः 1 ‘अमीनाम् ’ इत्यादौ इति स्वरसिद्धयर्थं स्यात् 1 तत्र हि ‘अन्तोदात्तात्’ इति वर्तते । एवं प्रकृतिस्वरविधानस्य सामर्थ्याभावात् ‘सुप्पितौ च’ इति तत्र करणे तदन्तस्यानुदात्तत्वं स्यादेवेति अत्रैवानुदात्तत्वं विधातव्यम् । भाष्यादिकं तु चिन्त्यम् — इति ॥ [२४] ॥ व्रजयजोर्भावे क्यप् ॥ (-3–3–98) अत्र ‘मन्त्रे वृषेष’ इति सूत्रात् ‘उदात्त:’ इत्यनुवर्तते । तेन पित्स्वरबाधः । ‘प्रव्रज्या’ | ‘वचिस्वपि’ इति संप्रसारणम् । ‘इज्या’ । पित्करणं तूत्तरत्र तुगर्थम् ॥ [२५] ॥ संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः ॥ (3–3–99) ‘क्यबुदात्तः’ इत्यनुवर्तते । ‘समज्या’ | ‘निषद्या’ | ‘निपत्या’ । ‘मन्या’ । ‘विद्या वै धि॒षर्णा’ । ‘साम’ भूत्वा सु॒त्या मैति’ । ‘शय्या’ । ‘अयङ् यि क्ङिति’ । ‘भृत्या’ । ’ इत्या’ । (वा) | अनिटः पितः पक्षे उपसंख्यानम् ॥ अनिटः सिचः परस्य पित उदात्तत्वं वा वाच्यम्’ इत्यर्थः । ‘मा हि कार्षम्’ । ‘तिङन्तमिदं पक्षे आद्युदात्तम्’, पक्षे त्वन्तो-

1. -मात्रानुदात्तत्वे ख.
2. धातुस्वरस्यावकाशः ग. घ. ङ.
3. इति वर्तते घ. 4. वक्तव्यं क.
4. आद्युदात्तत्वं घ.

सू. २६]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ७९ दात्तम् । अन्यथा धातुस्वरेण नित्यमाद्युदात्तं’ स्यात्’ इति कैयटादयः । अनिट इति किम् ? ‘मा हि लाविषम् । ‘आदि: सिचोऽन्यतरस्याम्’ इति पक्षे आद्युदात्तमिदं तिङन्तम् । पक्षे सिचः स्वरेण मध्योदात्तम् ॥ [२६] ॥ सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्तिः ॥ (6-1-168) ‘सौ’ इति सप्तमीबहुवचनं गृह्यते न प्रथमैकवचनम्, व्याख्यानात् इत्याहु: । यच्छब्दरूपं सावेकाच् ततः परा तृतीयादिः विभक्तिरुदात्ता भवति । ‘इषे त्वोर्जे त्व’ । इष—इच्छायाम् ऊर्ज - बलप्राणनयो:’ । कर्मणि’ करणे च संपदादित्वात् क्विप् ‘इष्यत इति इट् – अन्नम्, बलप्राणनहेतुत्वादुक् – रसः’ इति वेदभाष्ये । ततो ङेप्रत्ययः । एवम् ‘वाचा निर्ऋतिम्’, दोषावस्तर्धिया’, ‘श्रियै गत्वा’, ‘दिशि मार्सा : ’ ’ इत्युदाहार्यम् । अत्र ‘सौ’ इत्यनुक्तौ एकाचः परा विभक्तिरित्यर्थः इत्यादावल्लोपे कृते भवत्येकाचः ‘राज॑सु राजयाति’ इति तु न परत्वाभावात् । यदि च एकाचो विशेषणमाश्रीयेत, तदा ‘सौ’ इति व्यर्थमित्याहु: । एकाचः किम् ? ‘राजसु ’ । तृतीयादिः किम् ? ‘वाच॑ दे॒वाः ’ । विभक्तिः किम् ? वाक्तरा । ‘सौ’ इति प्रथमैकवचनग्रहणे ‘त्वया’ ‘त्वयि’ इत्यत्र अतिप्रसङ्गः ; ‘त्वम्’ इति प्रथमैकवचने युष्मच्छब्दस्यैकाच्त्वात् । ‘युष्मासु’ इत्यत्र ‘सप्तमीबहुवचनेऽनेकाच्त्वात्तद्ग्रहणे न दोष:’ इति वृत्तिकारः । अत्र हरदत्तः—‘भवदुक्तविधया ‘त्वया’ इत्यादौ विभक्त्युदात्तत्वप्रसक्तिः ।

1. आद्युदात्तत्वं क. 2. कर्मणि कर्तरि च ग. ङ. कर्मणि कर्तरि करणे च स्यात् 1 तथा च ‘राज्ञः ’ परा विभक्तिरित्यतिप्रसङ्गः । प्रत्युदाहरणम् ; विभक्तेरेकाचः विहिता विभक्तिरिति विहित- छ. ज.

सप्तमी- घ. नास्ति । 5. भवता उक्त- क. छ. 3. इत्याद्युदाहार्या: ग. ङ. भवत् ग. नास्ति ।

८०

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. २६ ‘न गोश्वन्साववर्ण’ इति निषेधात्तु न भविष्यति ; शेषे लोपे कृते’ युष्मच्छब्दस्य साववर्णान्तत्वात् । तदिह प्रथमैकवचनग्रहणे को दोष इति चिन्त्यम् — इति । एतेन ’ त्वयं सह ‘त्वया॑ सह॒ द्रवि॑णम् ‘, ‘एषा सा त्वर्य’ इति यत् स्वरमञ्जर्यं सप्तमीबहुवचनग्रहणप्रत्युदाहरणम्, तदपि निरस्तम् । ननु प्रथमैकवचनग्रहणे यातेर्लेट: शतरि ‘यान्वयाम्’ इत्यादौ विभक्त्युदात्तत्वं न स्यात् ; ‘प्रथमैकवचने परतो’ यदेकाच्छब्दरूपं’ ‘यान्’ इति तस्मादत्र’ विभक्तेः परत्वाभावात् । ‘सप्तमीबहुवचनग्रहणे तु न दोष: । ‘यात्सु’ इत्यत्र ‘यदेकाच्” तस्मादेव ‘याद्भयाम्’ इत्यादौ " विभक्तेः परत्वात् । न चैवं “सप्तमीबहुवचनग्रहणेऽपि ‘धिया’ ‘श्रिया’ इत्यादौ विभक्त्युदात्तत्वं न स्यात्, ‘धीषु’ ‘श्रीषु, इत्यत्र ‘श्रीषु, इत्यत्र “सप्तमीबहुवचने यदेकाच्छब्दरूपम् ईकारान्तं तस्मादत्र विभक्तेः परत्वाभावादिति वाच्यम् ; प्रकृतिग्रहणे स्थानिवत्त्वेन विकृतिग्रहणादिष्टसिद्धेः । ‘धीपु’ इत्यादौयत् ईकारान्तं तद्धि ‘धिया’ इत्यादौ” यकारान्तस्य प्रकृतिः । न चैवमनेनैव न्यायेन “प्रथमैकवचनग्रहणेऽपि ‘याद्भयाम्’ इत्यादौ न दोष इति वाच्यम् ; यतोऽत्र “प्रथमैकवचने यद्रूपं न तत् तृतीयादिविभक्तिपरकस्य प्रकृतिः । तदेवं “प्रथमैकवचनग्रहणे ‘याद्भ्याम्’ इत्यत्र दोपस्य भाष्य कैयट योदर्शितत्वात् कथं ‘प्रथमैकवचनग्रहणे को दोष इति

1. लोपेऽत्रत्ययुष्मच्छब्दस्य ग.

घ. एकाच् ङ. 11. इत्यादिषु घ. नास्ति । 12. 2. स्वर… . ग्रहणक. ख. सप्तमी- घ. नास्ति । नास्ति । 13. सप्तमीघ. नास्ति । 4. प्रथमघ. 3. प्रथमघ. नास्ति । नास्ति । 14. धीषु श्रीषु इत्यत्र यदेकाच् व. 15. धिया श्रिया इत्यादौ ग. घ. 6. शब्दस्वरूपं घ. 7. अत्र घ. 8. सप्तमीघ. नास्ति । नास्ति । 19. प्रथम- घ. नास्ति । 9. य एकाच् घ.

5. परतः क. ख. नास्ति । 16.
6. प्रथमघ.
7. तृतीयादिघ. नास्ति । प्रथमघ. नास्ति । नास्ति । सू. २६]

प्रायस्वरप्रकरणम् ८१ वेन्त्यम्’ इति हरदत्तेनोक्तमिति चेत्-अत्र केचित् – ‘सौ परत: यदेकाच्छन्दरूपं तस्मात् परा विभक्तिरुदात्ता’ इत्याश्रित्य प्रथमैकवचनग्रहणे भाष्यादौ अयं दोषो दर्शितः । हरदत्तस्तु ‘सौ’ इति प्रत्ययेन प्रकृतिराक्षिप्यते, तेन सौ यत् प्रातिपदिकं यस्मात् प्रातिपदिकात् सुर्विहितः तद्यदि कदाचित् ‘सावेकाच् तस्मात् परा तृतीयादिरुदात्ता इति सूत्रार्थ इति मत्वा प्रथमैकवचनग्रहणेऽपि न दोष इत्याह । एवं हि सूत्रार्थे ‘याद्भ्याम्’ इत्यादावपि सिद्धमिष्टम् । न चैवं भाष्यविरोधः ; फलभेदाभावात् इत्याशयात् । अमुसेव सूत्रार्थमभिप्रेत्य हरदत्तने ‘आभ्याम्’, ‘तद॑स्मै नैव’, ‘तद॑स्य प्रियम्’, इत्यादौ अन्वादेशे ‘सावेकाचः’ इति विभक्त्युदात्तत्वम् ‘ऊडिदम्’ इत्यत्राशङ्कितम् । भाष्याद्यभिप्रेतसूत्रार्थे ‘आभ्याम्’ इत्यादी विभक्त्युदात्तत्वंप्रसक्त्यभावात् । ‘एषु’ इति सप्तमीबहुवचने यदेङन्तं रूपम् ‘आभ्याम्’ इत्यादौ विभक्तेः तस्मात् परत्वाभावात् । मनोरमायामपि हरदत्ताभिप्रेतसूत्रार्थ एवाश्रित: ‘, आभ्याम्’ इत्यादौ ‘सावेकाचः’ इति स्वरस्य तत्राध्याशङ्क्य परिहारात् । एवं च सिद्धान्तकौमुदीमनोरमयोः प्रकृतसूत्रे ‘सौ’ इति सप्तमीबहुवचनस्य ग्रहणं किं फलमभिप्रेत्य स्वीकृतमिति न विद्यः । हरदत्तमते तत्फलाभावस्य दर्शितत्वात् । यत्तु कैयटेनोक्तम्“प्रथमैकवचनग्रहणे अन्वादेशे ‘एभ्यः’ ‘एभि:’ इत्यत्रायें स्वरो न स्यात्, ‘अयम्’’ इति प्रथमैकवचनेऽनेकाच्त्वात् । न च ‘ऊडिदम् इति सूत्रेणात्र विभक्त्युदात्तत्वसिद्धिः ; तत्र ‘अन्तोदात्तात्’ इत्यधिकारात् । ‘इदमोऽन्यदेशेऽशो ऽनुदात्तस्य” विधानेन अत्रान्तोदात्तत्वाभावात् । तस्मात् ‘एभि:’ इत्यादौ विभक्त्युदात्तत्वसिद्धिः सप्तमीबहुवचनग्रहणफलमित्यन्ये” इति, तदपि ‘ऊडिदम्’ इति सूत्रे तात्पर्यगत्या हरदत्तेन दूषितम् ।

1. सौ क. नास्ति । घ. नास्ति ।
2. सूत्र3. अत्र ‘स्मै नव्यम्’ इत्येव पाठः सर्वेषूपलभ्यते ।
3. -उदात्तप्रसक्तिघ ।
4. एजन्तं ख. घ. ग.
5. अनुसृतः ग. घ. रु. 7. तु घ. नास्ति ।

अयम् घ. नास्ति । 9. इदमः घ. नास्ति । 10. इत्यशोऽनुदात्तस्य ग. STC-02Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. ८२ स्वरसिद्धान्त चन्द्रिकायाम् [सू. २६ तद्यथा—‘ऊडिदम्’ इत्यत्र ‘अन्तोदात्तात्’ इत्यनुवर्तते । तच्च इदमोऽन्वादेशे विभक्त्युदात्तत्वाभावाय । न चैवमपि ‘सावेकाचः’ इति’ प्रसङ्गः ; अन्तोदात्तानुवृत्तिसामर्थ्यात्तेनाप्यभावात् । अन्यथा तद्वैफल्यात् । अत एव ‘प्रेणा तपाम्’ इत्यादौ सर्वानुदात्तं पदमधीयत इति । मनोरमायां ’ तु — प्रकृतसूत्रे उत्तरसूत्रात् ‘अन्तोदात्तात् ’ इति पदमपकृष्यते । तेनाशादेशे कृतेऽन्तोदात्तत्वाभावात् इदमोऽन्वादेशे नानेनोदात्तत्वम् - इत्युक्तम् कैयटस्य तु अयमाशयः - ‘ऊडिदम्’ इत्यन्त्रान्तोदात्तानुवृत्तिसामर्थ्यात् ‘एभि:’ इत्यादौ ‘सावेकाचः’ इत्यपि न त्रिभक्त्युदात्तत्वमित्ययुक्तम् ; ‘आभ्याम्’ इत्य दावन्वादेशे विभक्त्युदात्तत्ववारणेन तदनुवृत्तेश्चरितार्थत्वात् । न चात्रापि ‘सावेकाचः’ इति प्रसङ्गः ; ‘सुः प्रथमैकवचनम्’ इति मते प्रसक्त्यभावात् । ‘सप्तमीबहुवचनम्’ इति पक्षेऽपि ‘एपु’ इत्यत्र सप्तमीबहुवचने यदेजन्तं रूपम् ’ आभ्याम्’ इत्यादौ बिभक्तेः तस्मात् परत्वाभावात् । हरदत्ताद्यभिप्रेतसूत्रार्थे यद्यप्यत्रापि ‘सावेकाचः ’ ’ इत्यस्ति प्रसक्तिः, तथापि नायं भाष्यसम्मत इति प्रकृतसूत्रे ‘ऊडिदम् ’ इति सूत्रे च भाष्ये स्पष्टम् । एवं च ‘अन्तोदात्तात् ’ इत्यनुवृत्तेः ‘आभ्याम् ’ इत्यादौ चरितार्थत्वात् ‘एभि:’ इत्यादौ विभक्त्युदात्तत्वं प्रकृतसूत्रेण ’ निर्बाधम् । तच्च सप्तभीबहुवचनग्रहणफलम् । न च ‘अन्तोदात्तात् ’ इत्यपकर्षादत्र प्रकृतसूत्राप्रवृत्तिः ; अपकर्षे मानाभावात् । न च ‘आभ्याम् ’ इत्यादौ ‘सावेकाचः’ इति मा भूदित्यपकर्षः ; भाष्याभिमतसूत्रार्थे तत्र तदप्रसक्तेरुतत्वात् । नापि ‘एभि:’ इत्यादौ मा भूदिति ; तत्र ‘सावेकाच: ’ इति विभक्त्युदात्तत्वस्येष्टत्वात् । ‘सौ’ इति सप्तमीबहुवचनग्रहणम्, यच्छब्दस्वरूपं सावेकाच् इत्यादि च सूत्रार्थ इति

1. इत्यनेन क. ग. 2. प्रेणां तदेषाम् क. ख
2. पदम् घ नास्ति ।
3. इत्युक्तम् घ.
4. • वचनं सुत्रिति मते बहुवचने घ.
5. इत्यस्यापि प्राप्तिः । तथापि भाष्य- उदात्तत्वस्य प्राप्त्यभावात् । ‘ऊडिदम्’ इत्यत्र च भाष्ये व.

इत्यस्याप्रसक्तिः ङ. प्रकृतसूत्रेण जायमानं सप्तमी- 8. वा बहुवचनघ. तत्र ‘अन्तोदात्तात् ’ इत्यनुवृत्तेः 9. -रूपः छ. घ. सू. २७]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ८३ सिद्धान्तानुसारादेवमुन्नयात् । ‘प्रेणा तदैपाम्’, ‘तद्भ्योऽब्रवीत्’ इत्यादौ सर्वानुदात्तत्वं तु व्यत्ययात्-इति । एवं च हरदत्ताद्यभिमतस्य सूत्रार्थस्य भाष्याद्यभिमतस्य च फलभेदोऽपि’ विस्पष्टः, आद्ये ‘एभि:’ इत्यादौ विभक्त्युदात्तत्वाभावात्, इतरत्र च तद्भावादिति ॥ [२७] ॥ अन्तोदात्तादुत्तरपदादन्यतरस्यामनित्यसमासे ॥ (6-1-169) नित्याधिकार विहित समासादन्यत्र समासे यदुत्तरपदमन्तोदात्तमेकाच् ततः परा तृतीयादिविभक्तिर्वोदात्ता । ‘सह वा॒चा म॑योभुवा’ । भावयतीति भूः, भवंतेरन्तर्भावितण्यर्थात् किप् । मयसां भूः मयोभूः । समासस्वरः । ततस्तृतीयैकवचनम् । ‘सत्यवाचे भरे मतिम् ’ । ‘सत्यवाचे ‘प्रभ॑रेम’ । ‘सत्यवाचे” इति कर्मधारयः । समासस्वरः वैकल्पिकत्वादत्र न । अन्तोदात्तात् किम् ? ‘अवाचा’ । नञ्तत्पुरुषे अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्त्ररः । ‘उत्तरपदात्’ इत्यनुक्तौ अनुवर्तमानमेकाच्पदं अनित्यसमासस्यैव विशेषणं स्यात् । ’ ततश्च ‘शुन ऊर्क्, श्वोर्क, श्वोजी’ इत्यदावेव स्यात्, न तु ‘परमवाचा’ इत्यादौ अनित्यसमासस्य एकाच्त्वाभावात् । एकाच्त्वाभावात् । ततश्व’ एकाच्त्वमुत्तरपदविशेषणं यथा स्यात् इत्युत्तरपदग्रहणम् । अनित्यसमास इति किम् ? ‘अग्निचित आपो भवन्ति’ | ‘अम्मौ चेः’ इति किप् । ‘उपपदमतिङ्’ इति नित्याधिकारविहितः समासः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः । यस्तु नित्याधिकारविग्रहाभावान्नित्यसमासः तत्रायं स्वरो भवत्येव विहितसमासस्यैव पर्युदासात् । ‘अवाचा सुवाचा ब्राह्मणेन’ । ‘बहुव्रीहौ नञ्सुभ्याम्’ इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् ॥

1. अपि ख. नास्ति ।
2. नित्याधिकारसमासात् क. ख. ;
3. सत्यवाक् क. 6. ततश्च नास्ति । घ.
4. च घ. नास्ति । ;
5. तत्र क.
6. भरेम क. ख.
7. अनित्यसमासः क.

८४ स्वरासद्धान्तचान्द्रकायाम् [सू. २८ [२८] ॥ ‘ऊडिदंपदाद्यप्पुमरैद्युभ्यः’ ॥ (6-1-171) एतेभ्योऽसर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता भवति । पष्ठं वहति पष्ठवाट् । ‘छन्दसि सहः’ ‘वहश्च’ इति ण्विः । पष्ठौहः । पष्ठौहा । ‘वाह ऊठ्’ | ‘एत्येधत्यू ठसु’ इति वृद्धि: । ‘ऊठि उपधाग्रहणम्’ । उपधाभूत ऊठ् ग्राह्यः नान्त्य इत्यर्थः । पञ्चमोनिर्देशादन्त्यस्यैव ग्रहणे प्राप्ते वचनम् । तेनेह न ‘अक्षव:’ ‘अक्षधुवा’ । अक्षैर्दीव्यतीति किप् । ‘छ्वोरशूर्’ इत्यन्त्यस्योट् । ‘अस्मै वै लोकार्य’ ‘आभ्यामेव’ ‘अस्माल्लोकात्’ इत्यादि । पदादय: ‘पदन्’ इति सूत्रे निर्दिष्टा इह गृह्यन्ते । तत्रापि ‘निश’ पर्यन्ता एव ; ‘एकाच: ’ इत्यनुवृत्तस्य पदादिविशेषणत्वात् । इतरेषां चानेकाच्त्वात् । ‘चतुर: प॒दः प्र॑ति॒दध॑त्’ । ‘प॒द्भ्यां द्वे सव॑ने’ । ‘त्सु जुहोति’ । ‘या दतो धावते’ | ‘दुद्वयः स्वाहो’ । ‘नसोः प्रा॒णः’ । ‘चतुरो मा॒सो दीक्षितः’ । ‘मासि पितृभ्यः’ । ‘अन्तर्हृदा मनसा’ | “देव’ | ‘निशि’ | निशः परेषां तु विभक्तिः अनुदान्तैव’ ! ‘श्रीवाय बद्धो अपिकक्ष आसति’ । दोषभ्या स्वाहो’ । कथं तर्हि ‘अस्व रुद्रम्’ इत्यादौ निशः परेषा- रक्षासि’ ‘उद्रो दत्त’, ‘यना मपि विभक्त्युदात्तत्वम् ? अल्लोपे उदात्तनिवृत्तिस्वरेणेत्यवेहि । ‘अथ तेषामादेशानामन्तोदात्तत्वे मानाभावेन उदात्तनिवृत्त्यभावे कथमुदात्तनिवृत्तिस्वर इति चेत् न ; ये तत्रान्तोदात्ता उदकादयः स्थानिनः तदादेशानामान्तरतम्येन अन्तोदात्तत्वात् । ये तु आस्यादयः शब्दा नान्तोदात्ताः तदादेशानामपि ‘पद्दन्’ सूत्रे अन्तोदात्तत्वनिपातनाश्रयणात् । तदाश्रयणे च प्रकृतसूत्रस्थभाष्यमेव मानम् । अत एव ‘आसन’ इत्यादौ इत्यादौ मध्योदात्ततोपपत्तिः । अन्यथा

1. प्रष्ठम्, प्रष्ठवाट्, मठौहः घ. आस्य ’ यत्रोदात्तलोपः इति सूत्रेण इति व.
2. नन्वादेशानां घ.
3. हृदे… निशः घ. नास्ति ।
4. उदात्तैव क. ख.
5. ‘उद्गो… - उदात्तत्वम्’ स्थाने ‘उक्लोऽनुदात्तस्य च

इत्यस्य 6. आसन् क. ख. सू. २८]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ८५ शब्दस्य ण्यत्प्रत्ययान्ततया अन्तस्वरितत्वेन तदादेशस्यापि तथात्वापत्तेः । उदकम् ’ इत्युणादिसूत्रे अन्तोदात्त उदकशब्दो निपातितः । ‘शकेरऋतिन् ’ इति निदन्त आयुदात्तः शकृच्छन्द: । ‘दमेर्डोस्’ । ‘दो:’ । ‘अप्’ । ‘अ॒पो॑ऽश्नाति’ । ‘अ॒द्भिर्हेवी’ | ‘अपां पेरुर॑सि’ । ‘पुसे पु॒त्राय॑ । पुसि प्रिये प्रिया’ । ‘सुपथा॑ रा॒ये अस्मान् ’ । ‘रायस्पोषेण’ । ‘यद्वौ देवा अतिपादयति’ इति मन्त्रे ‘अरायो अस्मान्’ इत्यन्न ‘ऊडिदम्’ इति विभक्त्युदात्तत्वं तदन्तादपि भवति इति शसुदात्तः’ इति वेदभाष्यकृतः । इति वेदभाष्यकृतः । ‘दिवे त्व’ । ‘दिवस्परि’ । ‘दिवि सोमः । पदादीनां ‘सावेकाचः” इति सिद्धे शसः परिग्रहार्थमिह ग्रहणम् ॥ · एकाच अत्रेदमवधेयम् - भाष्यमते ‘आभ्याम्’ इत्यादौ ‘सावेकाचः’ इत्यस्य अप्रवृत्तेः तदर्थमत्र’ इदंशब्दग्रहणम् । हरदत्तादिमते तु ‘न गोश्वन्’ इति निषेधबाधनार्थम्, ‘सावेकाचः’ इति सिद्धे ‘अन्तोदान्तादेव इदमः’ इति -नियमार्थं वा । तेनान्वादेशे न भवति । यदि तु अशोऽनुदात्त’विधानसामर्थ्यादेव न विभक्त्युदात्तत्वमन्वादेशे इत्युच्येत तदा इदमो ग्रहणं चिन्त्यप्रयोजनम् । शसादिपरिग्रहार्थं तु न भवति : ‘इमान्’ “इमा:’ इत्यादौ पुंसि स्त्रियां च एकादेशस्वरेणेष्टसिद्धेः । नपुंसके शसिं ‘शि सर्वनामस्थानम्’ इति सर्वनामस्थानसंज्ञाविधानात् । इत्यनुवृत्तेस्तत्रेदम एकाचत्वाभावाच । अत एव ‘अनेनं’ ‘अनयोः’ इत्यत्र न विभक्त्युदात्तत्वम् ; इदम एकाच्त्वाभावात् । तथा च प्रयोगः-‘यद॒नेन॑ ह॒विपाशा॑स्ते’ ‘अ॒नयोरेवैनम्’ इत्यादि । न चात्र ‘सावेकाचः ’ इति प्रसङ्गः ; रूपभेदेन भाष्यमते तदप्रसक्ते: ’ । हरदत्तादिमते तु कथमुदाहृतस्थळे’ ‘सावेकाचः’ इति स्वराभाव इति चिन्त्यम् । 4. अनुदात्तघ. नास्ति । 5. इमाः क. ख. नास्ति ।

1. सावेकाच् घ. नास्ति ।
2. अत्र घ. 3. न गोश्वन् बाधनायें
3. तदप्रवृत्तेः क. च

८६

स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. २९ यत् प्रातिपदिकं सावेकाच् ‘तस्मात् तृतीयादावपि एकाच इति तत्सूत्रार्थाश्रयणं तु निष्प्रमाणकम् । तस्मात् भाष्याभिमत एव तत्सूत्रार्थो रमणीय इति ।। 5 इदं च विभक्त्युदात्तत्वम् “प्राग्दिशो विभक्तिः’ इति ‘यस्य विभक्तिसंज्ञा तस्यापि भवति सर्वनामस्थानभिन्नविभक्तित्वाविशेषात् । तेन ‘इतः प्रथमं ज्ञे’ ‘तृ॒तीय॑स्यामि॒ितो दि॒वि’ इत्यादी ‘इतः ’ इत्यस्यान्तोदात्तत्वं सिद्धम् । अन्यथा तस्य ‘पञ्चम्यास्तसिल्’ इति तसिलन्ततया लित्स्वरः स्यात् । ’ इदम इश्’ इति प्रकृतेरिशादेशः । न च मध्येऽपवादन्यायेन ‘अनुदात्तौ सुष्पितौ’ इत्यस्यैवायमपवादः, लित्स्वरस्तु परत्वादत्र स्यादिति वाच्यम् ; लित्स्वराप्रवृत्तौ अन्तोदात्तत्वाभावेन प्रकृत सूत्राप्रवृत्तेः 1 सतिशिष्टत्वेन ‘लित्स्वरानन्तरं प्रवर्तमानस्यास्य प्रबलत्वादिति । ‘अन्तोदात्तात्’ इत्यनुवृत्त्या इदमोऽन्वादेशे नायं स्वरः ; ‘इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तः’ इति ’ तस्य तत्रानुदात्तविधानात् । ‘तद्भ्योऽब्रवीत् ’ ‘तदस्य प्रियम्’ इत्यादि । ‘सावेकाचः ’ इत्यनेनापि यथा नात्र विभक्त्युदात्तत्वं तथा प्रागेवोक्तम् ॥ [ २९ ] ॥ शतुरनुमो नद्यजादी ॥ (6-1-173) अनुम् यः शतृप्रत्ययः तदन्तात् परा नदी अजाद्य सर्वनामस्थानविभक्तिश्च उदात्ता भवति । इन्द्रौ वो यतीः’ । ‘उशतीवि’ । ‘शृण्वतीनं मिथुनी’ । ‘पुन॒ती’ | ‘शृण्व॒ते स्वाहा॑’ । ‘उद्गृह्णते स्वाहा’ । ‘प्राणते स्वाहा॑’ । स्वप्स्यते स्वाहा’ । ‘जागरिष्यते । ‘इण्’ गतौ, ‘वश’ कान्तौ । लटः शत्रादेशः । ‘अदिप्रभृतिभ्यः’

1. इति ख. अधिकम् । 2. सूत्रार्थश्रवणं घ.
2. प्राग्दिशो विभक्तिसंज्ञाकस्यापि घ.
3. यस्यापि छ.
4. इत्यादिषु सर्वानुदात्तत्वं तु व्यत्ययादिति बोध्यम् । तथा घ. A
5. अन्तोदात्तात् घ. अधिकम् । 9. च घ. नास्ति ।
6. लित्स्वराप्रवृत्तेः मानस्य घ.

स्यात् घ. 6. अशस्य घ. 11. इन्द्रो वो यतीः घ. नास्ति । CC-o. Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. सू. २९] इति शपो

लुक् । ’ ग्रहिज्यावयि’ इति वष्टेः प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ; ८७ शतुरुगित्वान्ङीप् । इणो यण् संप्रसारणम् । एवम् ‘इतरत्रापि प्रक्रिया ऊह्या । सर्वत्र प्रत्ययस्वरेण शत्रन्तमन्तोदात्तम् । ‘शृण्वती:’ इत्यादावपि ‘अन्यत्र विकरणेभ्यः’ इति वचनाद्विकरणस्वराभावे शतृस्वरेण शत्रन्तमन्तोदात्तमेव । ‘प्राणते’ ‘इत्यादावपि कृत्स्वरेण तथैव । ‘स्वप्स्यते’ इत्यादौ अदुपदेशाल्लसार्वधातुकस्य शतुरनुदात्तत्वे एकादेशस्वरेण शत्रन्तमन्तोदात्तम् परिभाषाचैकादेशस्वरस्यास्मिन्नसिद्धत्वम्+ न | प्रकरण एव तदसिद्धत्वाभावस्य दर्शितत्वात् । अनुम इति किम् ? ‘वक्ष्यन्ती’व’ । अन्तोदात्तात् किम् ? ‘विभ्रती जराम्’ ‘मयि दधती’ | ‘जायते स्वाहा’ | ‘अभ्यस्तानामादि:’ इत्यादिरुदात्तः । अजादिरिति किम् ? ‘स्वपद्भर्थः ’ । ननु’ ‘यस्यैवं विदुषः’ इत्यादौ कथं विभक्त्युदात्तत्वाभावः ? ‘विदेः शतुर्वसुः’ इति वस्वादेशस्य ‘स्वरे स्थानिवत्त्वेन शतृग्रहणेन ग्रहणात् प्राप्तेरिति चेत् — उच्यते च वस्वादेशः’ इति स्थानिवत्सूत्रस्थवार्त्तिकेन’ अत्र स्थानिवद्भावः इति परिहृतम् – ‘अनुमः ’ प्रतिषिद्धः । भाष्यकारैस्तु नुमागमवतः प्रतिषेधः, किन्तु उम्प्रत्याहारवतः 10 5 1 नायं ’ उमिति च प्रत्याहारः ‘तनादिकुञ्भ्य उ:’ इत्युकारप्रभृति ‘इदितो नुम् धातो:’ ’ इत्यानुमो मकारात् । तन्मध्ये च वसुरपि प्रविष्ट इति सिद्धोऽनुम इत्येव वस्वन्तस्यापि प्रतिषेधः । न चैवं श्राप्रत्ययस्यापि “तत्प्रत्याहारप्रवेशात् ‘मुष्णतां पत॑ये’ इत्यादौ तद्वतोऽपि प्रतिषेधप्रसङ्गः ; उम्वान् यः शता तदन्तान्नेति उमा शतुर्विशेषणात् । न चेह श्राप्रत्ययः शतुः कृतः, येन तस्य तद्वत्त्वं स्यात् । 7. इति च क. नास्ति । ।

1. उत्ररत्र क.

इति नुमः घ. 2. नियमात् क. 3. इत्याद्यपि घ. 9. मकारात्… प्रतिषेधः ङ. नास्ति । 4. - स्वरस्यासिद्धत्वम् क. 5. स्थानिवद्भावेन क. 10. निषेधः घ. 6. -सूत्रवार्त्तिकेन घ. 11. तत् घ. नास्ति ।

८८ स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. २ आगमग्रहणेऽपि “गुञ्चता’ इत्यादे: ‘शे मुचादीनाम्’ इति नुम्वत शत्रन्तस्य निषेधाभावाय तथैवाश्रवणीयत्वादिति || स्तत [वा] || बृहन्महतोरुपसख्यानम् ॥ ; ‘विश्वरूपा बृहती’ | ‘सावीवृती’ | ‘वृहता सानो’ । ‘मह॒तीमे॒व तद्दे॒वता॑म्’ ! ‘महतां गराणाम्’ । ‘वर्तमाने ‘पुषन्महद्बृहच्छतृवच्च’ इति निपातनात् अतिप्रत्ययान्तौ बृहन्महच्छन्दौ । तत्र शतृवद्भावादेव ङीबादिवत् स्वरेऽपि सिद्धे नियमार्थं वचनम् - बृहन्महद्भ्यामेव नद्यजादिविभक्त्योरुदात्तत्वं न पृषदादिभ्यः - इति । तेन ‘पृष॑ती स्थूलधृ॑षती’ ! ‘जग॑ती छन्दमाम्’ इत्यादौ पृपतीजगत्योङबुदात्तत्वाभावसिद्धि:’ । न च बृहन्महतो गौरादित्यान्डीपि स्वरसिद्धेएवोक्तनियम सम्भवाच्च वचनवैफल्यम् ; उक्तवचनेनेष्टसिद्धेः तयो:’ गौरादिपाठस्यैव विफलत्वात् । न च विनिगमनाविरहः ‘अतिमहती’ ‘अतिबृहती’ इत्यादौ ङीप उदात्तत्वार्थं ‘वार्त्तिकावश्यकत्वात् । ‘अनुपसर्जनात्’ इत्यधिकारेणात्र गौरादिङीषोऽभावात् । न च तदन्तविध्यभावात् ‘अतिमहती’ इत्यादौ कथमयं स्वर इति वाच्यम् ; तदन्तेऽपि तदन्तेऽपि नद्यजादिविभक्त्योर्बृहन्महद्भयां’ परत्वानपायात् इति कैयटादयः । सर्वप्रसिद्धवार्त्तिकादेवेष्टसिद्धौ गौरादिषु केषाञ्चित् बृहन्महच्छब्दपाठकल्पनमनर्थकमित्याशयः । इदं तु विचारणीयम् – ‘पृष॑ती’ ‘जग॑ती’ इत्यादौ ङीबुदात्तत्वाभावेऽपि कथमाद्युदात्तत्वम् ? ‘अतिप्रत्ययान्तयो पृषजगच्छन्दयोः “बृहन्महच्छब्दयोरिव 6. -महत्परत्वध 7. भवतीति घ.

1. मुञ्चती क. पृषन्बृहन्महत्एव: सिद्ध: क. . घ.

छ. आवश्यकत्वात रत. आद्युदात्तता घ. 9. अतिप्रत्ययान्तयोः घ. नास्ति । 10. बृहन्महच्छन्दयोः घ. नास्ति ।

सृ. ३०]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ८९ हि तयोरन्तोदात्तत्वम् ‘असौ सवितः’ " मा नो॑ म॒हान्त॑म् ’ अन्तोदात्तत्वौचित्यात् । दृश्यते बृ॒हत्’ ‘बृ॒हन्तं॒ मम॑करत्’ ‘बृहद्भिः ‘महद्भय॑ः क्षुद्धकेभ्य॑श्च’ इत्यादौ । पृषज्जगतोस्त्वाद्युदात्तता दृश्यते ‘पृषदश्वा मरुतः " ‘पुरुषं जगत्’ ‘अस्य जग॑तः’ ‘जगत्युपतत्’ इत्यादौ । न च अनयोराद्युदात्तत्वनिपातनाश्रयणं युक्तम् ; तर्हि अन्तोदात्तत्वाभावादेव अत्र शतृस्वराप्रसक्तौ वार्त्तिकस्य नियमार्थत्वोपवर्णनविरोधादिति । केचित्तु पृषज्जगच्छन्दावप्यन्तोदात्तावेव । वेदे तु व्यत्ययात् तयोराद्युदात्तत्वमिति न कश्चिद्विरोध इत्याहुः || [३०] ॥ हस्वनुद्भ्यां मतुप् ॥ (6-1-176) अन्तोदात्तास्वान्तान्नुटा परो मतुबुदात्तो भवति 1 ‘अग्निवत्युपधाति’ । ‘अग्निवासानि ’ ‘छन्दसीर:’ इति मतुपो मस्य वत्वम् | अग्निशब्दो निप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्त इत्युक्तम् 1 ‘वायु॒मती’ श्वे॒तव॑ती’ ! ‘कृपावाजि’ इत्युण्प्रत्ययान्तो वायुशब्दः 1 श्वेतशब्दस्य घृतादित्वादन्तोदात्तत्वेऽपि ‘श्वेतवती’ इत्यत्र न मतुबुदात्तत्वम् ; ‘न गोश्वन्साववर्ण’ इति निषेधादिति वक्ष्यते । ‘पितृमानहम्’ । ‘पितृमन्तम्’ | ‘नप्तृनेष्ट्र’ इत्युणादिसूत्रे पितृशब्दस्तुजन्तो निपातितः । ‘शीर्षण्वान्मेध्यो भवति’ | ‘अक्षुण्वते स्वाहा’ | ‘अस्थन्वते स्वाहा " | ‘शीर्षन् छन्दसि’” । ‘अनो नुट्’ इति मतुपो नुट् । पूर्वनकारस्य ‘न लोपः ’ इति नलोपः । ‘अस्थ्यक्ष्यादिशब्दान्मतुप् । ‘अस्थिदधिसक्ध्यक्ष्णामनडुदात्तः’, ‘छन्दस्यपि दृश्यते’ इत्यनङ् । इतरत् पूर्ववत् । अन्तोदात्तात् किम् ? ‘वसु॒मान् य॒ज्ञः’ | ‘ब्रह्मण्वन्तो देवा आर्सन्’ । ‘साम॑न्वन्तं करोति’ । वसुशब्द आद्युदात्तः ; ‘धान्ये निच्च’

1. ‘मा नौ…इत्यादौ’ घ. नास्ति ।
2. इदमुदाहरणं घ. नास्ति ।
3. शीर्षश्छघ
4. अस्थिक. घ. नास्ति ।

वसुशब्दस्तु क स्वCC-10, Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. 3. इदमुदाहरणं ख. नास्ति । ९०

स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ३० इति ब्रह्मन् सामन्शब्दौ ‘मनिन् “शृवृष्णिहितृप्यसिवसिहनिक्लिदिबन्धिमनिभ्यश्च’ इत्यधिकारे वसेरुप्रत्यये तस्य निष्पत्तेः सर्वधातुभ्यः’ इति मनिन्नन्तावाद्युदात्तौ । ह्रस्वान्तादिति किम् ? ‘गोम अग्ने’ इति स्वरमञ्जर्याम् । तच्चिन्त्यम् ; ‘न गोश्वन्’ इति निषेधेनापि अत्र इष्टसिद्धेः । न न च विभक्तिस्वरस्यैव अयं निषेध इति भ्रमितव्यम् ; षाष्ठस्वरमात्रस्य’ अयं निषेध इति आकारात् । अत एव ‘श्वेतवती’ इत्यादौ मतुबुदात्तत्वाभावः 1 एतच्च तत्रैव वक्ष्यते । तस्मात् ‘वि॒िभूर्मतीम्’ ‘प्रभूम॑तीम्’ ‘परिभूर्मतीम्’ ‘लक्ष्मीवान्’ इत्यादिकं ह्रस्वग्रहणप्रत्युदाहरणम् ॥ स्यादेतत्—‘मरुत्व’ ँ स्यादेतत् – ‘मरुत्व’ C इन्द्र’ ‘मरुत्वन्तं वृषभम् ’ इत्यादौ कथं मतुबुदात्तत्वाभावः ? ‘स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवत्’ इति तकारस्य अविद्यमानवत्त्वेन ह्रस्वात् परत्वात् 1 ‘मृग्रोरुतिः ’ इति अतिप्रत्ययान्तत्वेन अन्तोदात्तत्वाच्च मरुच्छब्दस्येति । अत्र समाधान परिभाषाप्रकरण एव दर्शितम्— ‘हल्स्वरप्राप्तौ विद्यमानवत्’ इति परिभाषेति मते नात्र वकारस्य अविद्यमानवत्त्वम् ; तस्य स्वरप्राप्त्यभावात् । ‘स्वरविधौ’ इति अत्रानित्यत्वान्न तत्परिभावाप्रवृत्तिः वचनबलाद्वेति ॥ व्यञ्जनम- इति पक्षेऽपि नलोपे कृते ; यत्तु कैश्चिदुक्तम्–‘अक्षण्वते’ इत्यादौ नलोपे कृते ह्रस्वान्तात् परत्वादेव मतुबुदात्तत्वसिद्धेः नुड्ग्रहणं व्यर्थं सदत्र ‘स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवत्’ इत्यस्य अप्रवृत्तिं ज्ञापयति इति ‘मरुत्वान् ’ इत्यादिसिद्धिः । न च नुटा व्यवधानात् तद्ग्रहणम् मतुबवयवस्य तस्य तदव्यवधायकत्वात् 1 तस्मात् ‘नलोपः सुप्स्वर’ इति नलोपस्य असिद्धत्वान्नकारेण व्यवधानात् ह्रस्वान्तादिति न सिध्यतीति नुग्रहणं क्रियते । यदि चान ‘स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवत्’ इति प्रवर्तेत तदा नलोपस्य

1. ’ ग्रसिस्निहि’ इति वसे: घ.
2. एव क. नास्ति ।
3. -मात्रस्यैव ख.
4. इत्यादि घ.
5. अविद्यमानत्वेन घ.
6. अविद्यमानत्वम् घ.

सू. ३१]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ९१ असिद्धस्वेऽपि ‘स्वरविधौ’ इति परिभाषया नकारस्य अविद्यमानवद्भावेन’ " ह्रस्वात्’ इत्येव स्वर: सिद्ध इति नुड्ग्रहणमनर्थकम् । तत् क्रियमाणमत्रोक्तपरिभाषा न प्रवर्तत इत्यत्र लिङ्गम् - इति । नैतत् सारम् ; यदि ‘नलोपः सुप्स्वर’ इति नलोपस्य असिद्धत्वविषयेऽपि अविद्यमानवत्परिभाषा प्रवर्तेत तदा तस्य असिद्धत्वविधानमनर्थकं अविद्यमानवत्परिभाषा स्यात् । तस्मान्नलोपविषये ‘न प्रवर्तत इति अवश्यकर्तव्यं नुग्रहणं कथमत्र ‘उक्तपरिभाषाया अप्रवृत्ति ज्ञापयेदिति । तस्मात् पूर्वोक्तमेवात्र समाधानम् ॥ ॥ मतुबुदात्तत्वे रेग्रहणम् ॥ मतुबुदात्त इति अत्र इति वार्तिकम् । रेशब्दात् परो वाच्यमित्यर्थः । ‘रेवतीर्नः सधमादेः’ । रयिशब्दान्मतुपि । ‘रयेर्मतौ बहुलम्’ इति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे गुणे च रेवत् । ‘ह्रस्वात् परत्वाभावाद्वचनम् । ‘उगितश्च’ इति ङीपि रेवती । ‘रेवा इद्रे॒वत॑ः ’ । ‘““आरेशब्दाच्च’ ‘‘आरेशब्दाच्च’ इति वार्त्तिकपाठो वृत्तावपपाठ इति हरदत्तः ॥ [वा] ॥ त्रेश्च प्रतिषेधः ॥ ‘त्रिवेत्या परिदधाति’ । ‘छन्दसीर:’ इति मतुपो वत्वम् ॥ [३१] ॥ नामन्यतरस्याम् ॥ (6-1–177) ह्रस्वग्रहणमनुवर्तते मतुबिति च । तच्च सप्तम्या " विपरिणम्यते । मतुपि यद्धूस्वान्तं दृष्टमन्तोदात्तं तस्मात् परो नामुदात्तो वा भवति । ‘सप्तानां गिरीणाम्’ । ‘ऋतूनां प्रीणामि’ | ‘पितृणामिदमहम्’ । ‘धाता

1. अविद्यमानवत्त्वेन क. 2. ह्रस्वान्तात् घ. घ.
2. मतुबुदात्तः 4. न घ. नास्ति ।
3. अवश्यं कर्तव्यं घ.
4. उक्त-
5. अत्र क. नास्ति ।
6. ‘आद्गुणः’ इति गुणे क.
7. ह्रस्वान्तात् घ. 10. अरेशब्दात् घ. ङ.
8. सप्तम्यन्तं क. घ. नास्ति ।
9. वा क. ङ. नास्ति । क.

९२

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ३२ तृणाम्’ । ह्रस्वात् किम् ? ‘देवसेनानाम् ’ । ‘कुमारीणाम्’ । मतुपि यद्धूस्वान्तमिति व्याख्यानात् ‘गिरीणाम्’ इत्यादावपि भवति । ह्रस्वान्तात् परो नामिति व्याख्याने तु परत्वान्नित्यत्वाच्च ‘नामि’ इति दीर्घे कृते हस्वात् परत्वाभावान्न स्यात् । न च वचनबलात् भूतपूर्वगत्याश्रयणम् ; ‘तिसृणाम्’ ‘पितृणाम्’ “नृणाम्’ इत्यादौ तस्य चरितार्थत्वात् । अत्र हि ‘न तिसृचतसृ’ अत्र हि ‘न तिसृचतसृ’ ‘छन्दस्युभयथा’ इति दीर्घो निषिद्धः । ‘छन्दस्युभयथा’ इत्यत्र तिसृचतसृपदं नानुवर्तत इति हरदत्तः । तेन ‘धातृणाम्’ इत्यादावपि निषेधसिद्धिः । न चैवम् ‘मतौ बह्वचोऽनजिरादीनाम्’’ इति ‘शरादीनां च” इति येषां मतौ दीर्घो विहितः तेषां नाम उदात्तत्वं न स्यात्, मतुपि ह्रस्वान्तत्वाभावादिति वाच्यम् ; मतुबुत्पत्तिकाले यद्धूस्वान्तमिति व्याख्यानादिति दिक् । अन्तोदात्तात् किम् ? ‘वसूनां त्वाधीतेन’ | सनुग्रहणात् ‘धेन्वामेव पर्यः’ इत्यत्र न । ‘धेट ‘धेट इन्च’ इति नुप्रत्ययान्तो धेनुशब्दः । ङिति ह्रस्वश्व’ इति ‘नदीसंज्ञापक्षे ‘ङेराम्नदी’ इत्याम् 1 ‘आणू नद्याः’ इति तस्य आडागमपरत्वान्नु बाधत इति नुडभावः । अत्र ‘उदात्तयणो हल्पूर्वात् ’ इति नित्यं विभक्त्युदात्तत्वम् । अन्यतरस्यांग्रहणादिह न, ‘देवानां वै’ ‘लोकानामाप्यै’ || [३२] ॥ ङन्याश्छन्दसि बहुलम् ॥ (6-1–178) ङयन्ताद्बहुलं नामुदात्तो भवति छन्दसि । ‘बहीनां पिता’ ८ अभिभञ्जतीनाम्’ । बहुलग्रहणादिह न, ‘जयन्तीनां मरुतेः’ 3. च’ इति येषां क. घ.

1. नृणाम् क. नास्ति । 2. इति क. घ. नास्ति ।

नास्ति । 4. नदीघ. नास्ति । 5. नुटा घ. सू. ३४] प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ९३ ‘नदीना सर्वांसाम् ’ । ‘अन्यतरस्याम् ’ इत्यनुवृत्त्यैव इष्टसिद्धौ बहुलग्रहणस्य चिन्त्यं फलम् । ‘श्रीणामुदार:’ इत्यत्र ङयन्तत्वाभावेऽपि ‘सावेकाचः’ इति नामुदात्तं ’ बोध्यम् ॥ [३३] ॥ षट्त्रिचतुभ्य हलादिः ॥ (6-1-179) षट्संज्ञकेभ्यस्त्रिचतुर्भ्यां च परा हलाद्य सर्वनामस्थानविभक्तिहृदात्ता भवति । ‘ष्णान्ता पद्’ । ‘पडिदक्षयति’ । ‘प॒द्भ्यः स्वाहा॑ । ’ षण्णाम्’ ‘पञ्चानां त्वा दिशाम्’ । ‘सप्तानाम् ’ । ‘त्रिभिः ‘‘वयति’ | ‘त्रिभ्यः स्वाहा॑’ । ‘त्रयाणां त्रयाणाम्’ । ‘यत्त्रिपु’ | ‘चतुर्णाम् ’ । ‘अन्तोदात्तात्’ इति नेहानुवर्तते । तेन’ ‘पञ्चानाम्’ ‘चतुर्णाम् ’ इत्यत्राप्येष स्वरः । तदनुवृत्तौ तु न स्यात्, ‘त्रः संख्यायाः’ इति फिट्सूत्रेण चतुरादीनामाद्युदात्तत्वात् । व्युत्पत्तिपक्षेऽपि ‘चतेरुरन् ’ इति उरन्प्रत्ययान्तत्वेन ‘पचेर्तुम् च’ ‘नुदंशोर्गुणश्च’ इति कनिन्नन्तत्वेन च नित्स्वरेण तेषामायुदात्ततैव । न च वचनस्यानवकाशः ; सप्ताष्ट शब्दयोः कनिन्नन्तत्वेऽपि “घृतादित्वादन्तोदात्तत्वेन ‘सप्तानाम् ’ इत्यादौ चरितार्थत्वात् । हलादिरिति किम् ? ’ चत॑स्रो धे॒नूर्दद्यात् ’ । स्थानिवद्भावेन चतुरशब्दत्वात् ‘चतस्र:’ इत्यत्र प्रसङ्गः 1 ‘चतुर: शसि’ इति यथा नात्रान्तोदात्तत्वं तथा तत्रैव सूत्रे वक्ष्यामः ‘चतस्रो दिशः’ इत्यादिकं तु न हलादिग्रहणप्रत्युदाहरणम् ; असर्वनामस्थानपदेनैव तद्व्यावृत्तिलाभात् ॥ [३४] | झल्युपोत्तमम् ॥ (6–1–180) ‘सौवर्यः सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्यः’ इत्युक्तम् । षट्त्रिचतुर्भ्यो या झलादिविभक्तिस्तदन्ते पदे उपोत्तममुदात्तं भवति । पूर्वापवादः ।

1. उदात्तत्वं घ ङ.
2. तेन ‘चतुर्णाम् ’ ‘पञ्चानाम् ’ घ.
3. इति घ. नास्ति । नास्ति ।
4. न क.
5. तामित्यात् घ.

९४

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ३५ ‘पचर्भिः पवयति’ ‘स॒प्तभ्यः॒ः स्वाहा॑’ ‘एकाद॒शभ्यः॒ स्वाहा॑ ।’ ‘द्वादशभ्यः स्वाहा॑’ इत्यादि । ‘तिसृभिरस्तुवत’ । ‘चतसृभिः सम्भ॑रति’ । स्थानिवद्भावात् ’ अत्र स्वरः । ‘चतुर्भिरभ्रिम्” । ‘झलीति’ किम् ? ‘पश्वानां त्वा॑’ । उपोत्तममिति’ किम् ? ‘षद्धिः’ । ‘त्रिभिः’ । त्र्यादीनामन्त्य - मुत्तमम् । ‘तत्समीपमुपोत्तमम् । न चात्र तदस्तीति स्वराभावः । परतः षट्त्रिचतुर्णामुपोत्तमाभावात् सामर्थ्यादत्र यत्तूक्तम् ‘झलि तदन्तस्य कार्यित्वम्’ इति’, तत् ‘सामर्थ्यादप्यत्र तदन्तस्य कार्यित्वं लभ्यते’ इत्येवम्परम् ; ‘सौवर्यः सप्तम्यः’ इति परिभाषयापि ’ तल्लाभसंभवात् । तत्रापि त्रिशब्दानुवृत्तेरेव सामर्थ्यम् ; इतरयोरनुवृत्तेः ‘एकादशभ्यः’ ‘चतसृभिः’ इत्यादौ स्वरलम्भकत्वेन चरितार्थत्वात् ॥ [३५] ॥ विभाषा भाषायाम् ॥ (6-1–181 )

‘झल्युपोत्तमम्’ इत्येव’ । ‘पञ्चभ्यः’ इत्यादि । अन्त्योपोत्तमे विकल्पेनोदात्ते । अत्रेदं चिन्त्यम् — ‘भाषायाम्’ इति मास्तु । ‘झल्युपोत्तमं विभाषा’ इत्येकसूत्रमेवास्तु” । न चैवं छन्दस्यपि ‘झल्युपोत्तमम्’ इत्यस्य " विकल्पप्रसङ्गः ; व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् इष्टसिद्धेः । ‘दृष्टानुविधिश्छन्दसि’ इत्यभिधानात् । ‘चतृषु चतृषु मासेषु’ ‘चतृषु पत्सु जुहोति’ इत्यादौ छन्दस्यापि तद्विकल्पदर्शनाच्च इति ॥

1. स्थानिवत्त्वात् घ. 2. अन्त्रिम् घ.
2. एवम्परतया च.
3. लभ्यत इति घ. अधिकम् ।
4. इति घ. नास्ति ।

एतत् घ. 4. इति घ. 5. तस्य समीपं नास्ति । 10. एकमेव सूत्रमस्तु घ. 11. घ. इति तस्य घ. 6. इति… कार्यित्वं CC. shr नास्ति kumar Col. Deoband. In Public Domain. सू. ३६]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् [३६] ॥ अष्टनो दीर्घात् ॥ (6-1-172) ६५ दीर्घान्तादष्ट शब्दात् परा असर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता भवति । ‘अष्टाभिर्विकर्षति’ । ‘अष्टाभ्यः स्वाहा’ । ‘अष्टन आ विभक्तौ ’ इत्याकारः | ‘झल्युपोत्तमम्’ इत्यस्य अपवादः । ननु दीर्घग्रहणं व्यर्थम् ; आत्वविधौ विकल्पाभावेन तस्य नित्यत्वेन व्यावर्त्यभावात् । सत्यम् ; अत एव दीर्घग्रहणेन तस्य अनित्यत्वं ज्ञाप्यते । तेन् ‘अष्टसु’ इत्यादि दीर्घग्रहणव्यावर्त्यम् । ननु ‘अष्टाभ्यः’ इत्यादौ लब्धावकाशमष्टनः स्वरम् ‘अष्टसु’ इत्यादौ परत्वात् ‘झल्युपोत्तमम्’ इति स्वरो बाधिष्यते । न च ‘अष्टाभ्यः’ इत्यादावपि ‘झल्युपोत्तमम्’ इति स्वरप्रसङ्गः ; येनोपोत्तमस्वरस्यायमपवादः स्यात् । आत्वे कृते नान्तत्वाभावेन’ ‘अष्टाभ्यः’ इत्यादौ षट्संज्ञाविरहे उपोत्तमस्वरस्य तत्रानवकाशात् । ‘झल्युपोत्तमम्’ इत्यत्र ‘षत्रिचतुर्भ्यः’ इत्यनुवृत्तेः । ततश्च ‘अष्टसु’ इत्यत्र परत्वादुपोत्तमस्वरो भविष्यतीति व्यर्थं दीर्घग्रहणमिति चेत् — उच्यते ; अत एव दीर्घग्रहणात् कृताकारस्याप्यष्टनः षट्संज्ञा ज्ञाप्यते । एवं च येन नाप्राप्तिन्यायेन उपोत्तमस्वरस्यायमपवादः सन् ‘अष्टसु’ इत्यादावपि कृताकार इव उपोत्तमस्वरं बाधेत यदि दीर्घग्रहणं न क्रियते । न च ‘यद॒ष्टाव॑प॒दधा॑ति’ इत्यादिरस्यावकाशः, उपोत्तमस्वरस्तु झलादित्वाभावान्नात्र प्रवर्तत इति वाच्यम् ; घृतादित्वेन अष्टन्शब्दस्य अन्तोदात्ततया एकादेशस्वरेणैवात्र इष्टसिद्धेः । तस्मात् ‘अष्टसु’ इत्यादावप्ययं स्वरः उपोत्तमस्वरं मा बाधिष्टेति दीर्घग्रहणम् । कृताकारस्याप्यष्टनः षट्संज्ञाज्ञापनस्य’ ‘अष्टानाम्’ इत्यत्र ‘षट्चतुभ्यश्च’ इति नुडागमः फलम् । तथा च वार्त्तिकम् ‘अष्टनो दीर्घग्रहणं षट्संज्ञाज्ञापकमाकारान्तस्य नुडर्थम्’ इति ॥

1. इत्यादौ क.
2. दीर्घव्यावर्त्य घ.
3. लब्धवकाशं नान्तत्वा- आवेन घ. नास्ति ।
4. क्रियेत घ.
5. इत्यादावयं घ.
6. -ज्ञापकस्य क.

९६

स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू० ३७ [३७] ॥ न गोश्वन्साववर्णराडन्कुङ्कुद्धयः ॥ (6-1-182) गवादिभ्यो यदुक्तं तन्न भवति । अनन्तरस्य निषेध्यस्य तत्र’ अभावात् षाष्ठस्वरस्य सर्वस्यायं प्रतिषेध इत्याहु: । ‘गवेऽश्वाय’ । ‘शङ्गवै’’ । ‘सावेकाचः’ इति विभक्तिश्वरोऽत्र प्राप्तः । यत्तित्वह वृत्तौ “ ‘सुगुना’ ‘सुगुभ्याम्’ इत्यादौ ‘बहुव्रीहौ नञ्सुभ्याम्’ इत्यन्तोदात्तत्वे ‘अन्तोदात्तादुत्तरपदात्’ इति प्राप्तः स्वरः स्थानिवद्भावेन गोशब्दात् परत्वमाश्रित्य निषिध्यते” इत्युक्तम्, तच्चिन्त्यम् ; ‘गो: पूर्वणित्त्वात्वस्वरेषु’ इति स्थानिवत्सूत्रवार्त्तिके तद्भाष्ये च स्वरविषये गोशब्दादेशस्य स्थानिवत्त्वनिषेधात् । ‘शुन॑श्चतुरक्षस्ये’ । ‘परमशुनः’ । उक्तसूत्राभ्यामेव सर्वत्र प्राप्तिवगन्तव्या । सौ प्रथमैकवचने यदवर्णान्तं ‘तस्माद्यथा’ताभि॑र्नोऽविता भ॑व’ । ‘याभिः सूर्यो ददृशे’ । राडिति राजति: विबन्तो गृह्यते । ‘राजे’ । ‘परमराजे’ । अन्नित्यञ्चतिः ‘क्किन्नन्तो गृह्यते । ‘सनकारस्य ग्रहणं यत्रास्य नलोपाभावः तत्रैव निषेधो यथा स्यात् । पूजायां च नलोपाभावः । ‘नाञ्चेः पूजायाम्’ इति निषेधात्’ इति वृत्त्यादौ । यत्तु ‘चौ’ इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः - अतिर्घातुरेव गृह्यते न तु प्रतिषिद्धनलोपः – इति स्थितम्, तत् प्रौढिवादेनेति तदाशयः । ‘प्राञ्चा’ । ‘प्राभ्याम् ’ नलोपविषये तु न न प्रतिषेधः, ‘प्राचा’ । क्रुङिति क्रुञ्च गतिकौटिल्याल्पीभावयो:इति धातुः ‘क्विन्नन्तो गृह्यते । ‘ऋत्विग्दधृक्’ इत्यादिना छिन् । तत्र ‘क्रुञ्चाम्’ इति निपातनान्नलोपाभावः । ‘कुना’ । ‘कुने’ । करोतेः, कृती छेदने इत्यस्माद्वा विपि कृत् । ‘कृता’ | ‘कृते’ | ‘परमकृता’ । पाष्ठखरमात्रस्यायं निषेध इत्युक्तम् । तेन ‘घृ॒तव॑न्तं जुषन्ताम् ’ ‘सुपुत्रिणं

1. अत्र घ. 2. स्थानिवत्वेन घ.
2. वृत्तिविषये घ.
3. तस्मात्तद्यथा घ.
4. क्विवन्तः क.
5. अञ्चतिरिह घ.
6. प्रौढघ. 8. किवन्तः घ.

सू. ३७]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ९७ वीरवन्तम्’ इत्यादौ ‘स्वनुड्भ्याम्’ इति’ मतुबुदात्तस्यापि ‘साववर्ण’ इति निषेधः सिध्यति । यद्यप्येवं ‘कुमारी’ इत्यादौ उदात्तनिवृत्तिस्वरस्यापि ‘साववर्ण’ इति निषेधः प्रसज्येत’, प्रसज्येत, न चेष्टापत्तिः. ; उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य अन्त्र भाष्ये दर्शितत्वात्, ‘प्रतीक्षायै कुमारीम्’ इत्यादौ तथा अध्ययनाच्च, तथापि ‘स नेष्यते’ इति हरदत्तः । ‘अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः’ इति सूत्रव्यतिरिक्तानामिह अनुवर्तनेन तेषामेव अयं निषेध इति व्याख्यानात् । “अनुदात्तस्य’ इत्यंशस्य तत्र सूत्रे भाष्ये प्रत्याख्यातस्य पुनर्विधानार्थत्वाद्वा न दोष इति केचित् । यत्तु ‘गवादिभ्यस्तृतीयादिविभक्तेदात्तत्वं न’ इति स्वरमञ्जर्यं सूत्रं विवृतम्, तत् आकरविरोधादुपेक्ष्यम् । ‘साववर्ण’ इत्यत्र ‘सौ’ इति प्रथमैकवचनं गृह्यत इत्युक्तम् । तेन ‘वीरवन्तम्’ इत्यादौ मतुबुदात्तत्वनिषेधसिद्धिः । सप्तमीबहुवचनग्रहणे तु तत्र वीरादीनामवर्णान्तत्वाभावान्न स्यात् । यत्त्वत्र भाष्ये " यत्तदोरुपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । अन्यथा प्रथमैकवचनग्रहणेऽपि पुंसि नपुंसके च ‘तेन’ इत्यादी ‘तया’ इत्यादी’ स्त्रियां च ‘साववर्ण’ इति निषेधो न स्यात्, नपुंसके यत्तदो: साववर्णान्तत्वाभावात् 1 इतरत्र तथात्वेऽपि भिन्नरूपाभ्यामेव ताभ्यां तृतीयादिविभक्तेः परत्वात्” इत्युक्तम्, तत् ‘सावेकाचः’ इत्यत्रेव अत्रापि साववर्णान्तं यच्छन्दरूपं ततः परस्य स्वरनिषेध इति सूत्रार्थमाश्रित्य । यदि च तत्रयहरदत्तादिमतरीत्या ‘यत् प्रातिपदिकं साववर्णान्तं कदाचित् ततः परस्य निषेधः’ इत्याश्रीयेत तदा विनैवोपसयानमिष्टसिद्धिरिति । अत एव हरदत्तादिभिरिदमुपसङ्ख्यानं नादृतम् । कैयटस्तु –‘तेन’ इत्यादौ निषेधो न स्यादिति भाष्यं चिन्त्यम् ; अत्र स्वरप्रापकाभावात् । ‘सावेकाचः’ इति हि प्राप्तिः

1. इति घ. नास्ति ।
2. प्रसज्यते घ.
3. यत्रोदात्तः घ.
5. अनुदात्तस्य च क.
6. -उदात्तनिषेधघ.
7. ‘तया’ इत्यादौ ख. नास्ति ।
8. तत्र हरदत्तघ.
9. सिद्धेः । अत स्व ce-o. Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. घ.. ’ ९८

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ३७ वक्तव्या । सा च न सम्भवति ; सौ सुपि यदेदन्तं रूपं तेष्विति तस्मादत्र विभक्तेः परत्वाभावात् त्यदाद्यत्वे तच्छब्दस्य अकारान्त’ततः प्राक् दकारान्तत्वात् । न च इनादेशे आगुणे च एकादेशस्य पूर्वं प्रति अन्तवद्भावान्न रूपभेद: - ; ‘उभयत आश्रयणे नान्तादिवत्’ इत्युक्तेरिति । तदाह- त्वात्, ‘तेनेति यदुपन्यस्तं प्राप्तस्तत्र कथं स्वरः । एकारान्तं यदेकाच् सौ तस्मादत्र परा न टा’ ॥ न चाद्गुणे कृते प्राप्तिर्निषेधादुभयाश्रये । विधावन्तादिवत्त्वस्य चिन्त्यं तस्मादिदं बुधैः ॥ ’ इति ॥ अत्र भाष्यरत्नावलीकृतः - ‘टा ङसि’ इत्यत्र भाष्ये इनादेश प्रत्याख्याय नादेशस्य ‘आङि चाप:’ इत्यत्र ‘आङि च’ इति योगविभागेन एत्वस्य च व्यवस्थापनात् गुणादिप्रसक्तेरेव अत्र अभावात् कैयटग्रन्थ एवायं चिन्त्य इत्याहुः । यत्विह वनग्रहणं ‘शुनः’ इत्यादौ न विभक्तिस्वरनिषेधाय ; ‘साववर्ण’ इत्येव तत्सिद्धेः ! न च ‘नलोपः सुप्स्वर’ इति नलोपस्य असिद्धत्वान्नान्तः सौ वन्शब्दः, न त्ववर्णान्त इति वाच्यम् ; स्वरनिषेधविधित्वेन अस्य स्वरविधित्वाभावात् । तस्मात् ’ स्वरनिषेधेऽप्यत्र नलोपोऽसिद्धः’ इति ज्ञापनाय वनग्रहणम् । तत्फलं तु नृशब्दात् सप्तम्येकवचने ‘नरि’ इत्यत्र ‘सावेकाचः’ इति विभक्त्युदात्तत्वम् ‘पितृमान्’ इत्यादौ ‘हस्वनुड़भ्याम्’ इति मतुबुदात्तत्वं च । अन्यथा नृपितृशब्दयोः साववर्णान्तत्वादुभयनिषेधः स्यादिति हरदत्तेनोक्तम्, तत् ‘साववर्णान्तं यत् प्रातिपदिकम् ’ इति स्वाभिमतसूत्रार्थानुसारात् । भाष्यमते तु रूपभेदेन ‘शुनः’ इत्यादौ ‘साववर्ण’ इति निषेधासिद्धया श्वन्ग्रहणस्य आवश्यकत्वादिति दिक् ॥

1. इदं वाक्यं क. नास्ति । 2. अन्तवद्भवाद्रूपाभेदः घ. ङ.
2. उक्तेः । अत आह क.

स्वरो न सः क. ख.

सू. ३८]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् [३८] ॥ दिवो झल् || (6–1–183) ९९ प्राप्तस्य अयं निषेधः । ‘पट्त्रिचतुर्भ्यो हलादि:’ इत्यत आदिग्रहणमनुवर्तते’ । दिवः परा विभक्तिरुदात्ता न भवति यस्या आदिर्झल् भवतीत्यर्थः । ‘झलि’ इति सप्तमीनिर्देशाभावेन ‘यस्मिन् विधिः’ इति तदादिविध्यलाभात् ’ आदिग्रहणमनुवर्त्य एवं व्याख्यातम् । न च झल्मात्रविभक्त्यभावात् तदादिविभक्तिलाभ: ; तदन्तविधिना ङसादेर्झलन्तविभक्तेर्निषेधसम्भवात् । ततश्च ‘दिवस्परिं’’ इत्यादौ विभक्तिस्वरो न स्यात् । ‘सावेकाचः’ इति ‘ऊडिदम्’ इति च “प्रत्यस्य वह धुभिः’ | “त्व घुभि:’ । झलीति’ किम् ? ‘दि॒िवि सोम॑ आसीत्’ । नन्वेवं ‘दिवोऽजादिविभक्तिरुदात्ता’ इति पर्यवसन्नम् । एवं सति ‘अष्टनो दीर्घात्’ इत्यनन्तरं दिवोऽजादिः ’ ‘शतुरनुमो नदी च’ इति सूत्र्यताम् | ‘ऊडिदम्’ इत्यत्र ग्रहणं प्रकृतसूत्रं च न कर्तव्यम् इति लाघवं स्यादिति । एवमपि ‘नृ चान्यतरस्याम्’ इति उत्तरार्थं झल्ग्रहणमत्र कर्तव्यम् । ‘नदी च’ इति चकारश्च कर्तव्य इति नास्ति लाघवमिति हरदत्तः । “यत्तु अत्र मनोरमायामुक्तम् — उत्तरार्थं झल्ग्रहणं न कर्तव्यम् । न चैवं नृशब्दात् अजादिविभक्तेरपि स्वरनिषेधः स्यात् इति वाच्यम् ; इष्टत्वात् । दृश्यते च ‘य एक इन्नर्यपासि’ इत्यत्र ‘नरि’ इत्यस्य विभक्त्युदात्तत्वाभावः । आद्युदात्ताध्ययनात् 1 अत एव पूर्वसूत्रे हरदत्तोक्तं ‘नरि’ इत्यस्य अन्तोदात्तत्वमपि चिन्त्यम् । एवं च लाघवात् पूर्वोक्तविधयैव सूत्रप्रणयनमस्तु — इति । तत्र “हरदत्तोक्तं

1. अनुवर्तत आदिग्रहणम् घ. आदिग्रहणमिहानुवर्तते ख.
2. प्रत्ययस्य घ.

इदं वाक्यं क. नास्ति । 2. यस्यादिः क. ख. 9. इति घ. नास्ति । 3. विधिस्तदादाविति क. 10. यत्तु घ नास्ति । 4. विध्यभावात् घ. 11. अपाँसु क. 12. तत्र घ. नास्ति । 5. एव घ. 6. झलन्त- घ. नास्ति ।

१००

स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ४० ‘नार’ इत्यस्य अन्तोदात्तत्वं चिन्त्यम्” इति तावन्मन्दम् ; ‘नृ चान्यतरस्याम्’ इति निषेधस्य वैकल्पिकत्वेन ‘तन्मतेऽपि ‘नरि’ इत्यस्य पाक्षिकमन्तोदात्तत्वमस्तीति तदादाय तद्वचनोपपत्तेः । अपि च ‘झल्’ इत्यस्य उत्तरत्र अननुवृत्तिकल्पनं भाष्यविरुद्धम् ; ‘नामन्यतरस्याम्’ इति सूत्रभाष्ये ‘नरि’ इत्यत्र स्वरनिषेधाय “झल्’ इत्यनुवृत्तेर्भगवतैव कण्ठरवेण अभिधानात् । ‘अन्तोदात्तादुत्तरपदादन्यतरस्याम्’ इत्यादावेव ‘नृ च’ इति सूत्रयितव्ये ‘दिवो झल’ ‘नृ चान्यतरस्याम्’ इति सूत्रयन् सूत्रकृदपि अत्र ‘झल्पदानुवृत्तिं सूचयति । उदाहृतवैदिकप्रयोगश्च व्यत्ययेन साधनीयः । भाषायां नृशब्दादजादिविभक्तेनित्यमुदात्तत्वार्थमुत्तरत्र झल्पदानुवृत्तिरिति भाष्याशयः । भाषायामपि स्वरनियमस्य प्रागेव दर्शितत्वात् । किञ्चिद्वैदिकप्रयोगदर्शनेन सूत्रविशपणप्रत्याख्यानप्रवृत्तौ सर्वत्र्यकरणव्याकुलीभावप्रसङ्गाच्च । तस्मादत्र हरदत्तोक्तमेव समञ्जसम् ॥ [३९] ॥ नृ चान्यतरस्याम् ॥ (6-1–184) नृशब्दात् परा झलादिविभक्तिर्नोदात्ता वा स्यात् । ’ त्वं नृभिर्नृपते’ | ‘नृभ्यो यथा गर्ने’ । सूत्रे ‘नृ च’ इत्यत्र पचम्या “लुग्बोध्यः ॥ [४०] || अन्तोऽवत्याः ॥ (6-1–220) इह असन्देहार्थं ‘वत्या अन्तः’ इति वक्तव्ये ‘अन्तोऽवत्याः’ इति वचनात् अकारप्रश्लेषो निश्चीयते । अवतीशब्दान्तस्य” अन्तः

1. त्वन्मतेऽपि घ. ङ. छ.
2. इति घ. नास्ति ।
3. सूत्रे भाष्ये क.
4. झलीत्यक.
5. -प्रणयन-
6. -व्याकरण- ङ. घ. ङ. छ नास्ति ।

स्यात् घ. नास्ति । 5. अन्यतरस्याम् घ. नास्ति । 10. अलुक् घ. 11 6. झलनुवृत्ति ccb. Shri Vipin Kumar Col. Doobana pic Dofhain. सू. ४१]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १०१

• उदात्तः खियां संज्ञायाम् । “अजिरवती’ । खीपः पित्त्वादनुदात्तत्वमत्र प्राप्तम् | ‘अश्वावती सौमवतीम् ’ । अथ ‘वत्या अन्तः’ इत्येवोच्यताम्, किमकारप्रश्लेषेण ? एवं च अनेनैव’ सिद्धे ‘ईवत्याः’ इत्युत्तरसूत्रमपि न कर्तव्यमिति चेत् —उच्यते ; ‘राजवती’ इत्यत्र मा भूदित्यकारप्रश्लेषः । न च नलोपे सति अवतीशब्दान्त एव अयमिति तद्दोषतादवस्थ्यम् ; ‘नलोपः सुपस्वर’ इति स्वरविधौ नलोपस्य असिद्धत्वेन अन्वतीशब्दान्तोऽयमिति दोषाभावात् । उदाहरणे ‘संज्ञायाम्’ इति मतुपो वत्त्वं तु आश्रयात् सिद्धम् ॥ [४१] ॥ ईवत्याः ॥ (6-1–221) ईवतीशब्दान्तस्य अन्त उदात्त: संज्ञायाम् । ‘अहीवती’ । ‘शरादीनां च’ इति दीर्घः । ‘संज्ञायाम्’ इति मतुपो वत्वम् । योगविभागश्चिन्त्यप्रयोजनः || ॥ इति सुपस्वराः ’ ॥

1. अजिरावती
2. तत् घ. त्र. नास्ति ।
3. स्त्रियां घ.
4. सुप्पित्स्वराः अधिकम् । ङ. छ. ज.

तिङ्-स्वरप्रकरणम्

॥ अथ तिङ्-स्वरप्रकरणम् ॥ [४२] ॥ तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुढात्तमद्द्विङोः ॥ (6–1–186) ङिदिति कर्मधारयः । ङ् चासौ इञ्च ङित् । उपदिश्यत इत्युपदेशः । ङिदतौ च तौ उपदेशौ च ङिन्ददुपदेशौ’ । एवं इत्संज्ञकङकारेण अता च उपदेशो विशेषित इति तदन्तविधौ उपदेशदशायां य इत्संज्ञकङकारान्तः, यश्च अकारान्त इत्यर्थः पर्यवस्यति । तासिश्च अनुदात्तेचं ङिददुपदेशौ च इति समाहारद्वन्द्वः । एतेभ्यः परं लसार्वधातुकमनुदात्तम्, हुङ् अपनयने,. इड् अध्ययने, इति श्राभ्यां परं वर्जयित्वा । प्रत्ययस्वरापवादः । ‘श्वो यज्ञे प्रयोक्तास । । युजेर्लुट् । थास् । ‘थास: से’ । ‘स्यतासी लृलुटोः’ । ‘तासस्त्योः ’ इति सलोपः । ‘न लुट्’ इति तिनिघातप्रतिषेधः । लसार्वधातुकानुदात्तत्वे तासिस्वर: । ‘तिङि चोदात्तवति’ इति गतिनिधातः । अनुदात्तेत्

" -‘यद्वस्ते तद्दक्षिणा’ ‘आस्ते इव हीयम्’ । वस आच्छादने, आस उपवेशने । अदादी अनुदात्तौ । ङित्-शेते, सूते । ‘शर्यानाय स्वाहा’ । शीङो लटः शानजादेशः । अदुपदेश: - ‘अथो यद्वेद॒श्च॒ वेद॑श्च॒ भव॑तः’ । ‘बाध॑माना रा॒यः’ । ‘वृ॒श्वत॑श्च’ । आद्ययोः शत्रूपः अदुपदेशः । इतरत्र तौदादिकः शः । तास्यादिभ्यः किम् ? ‘य एवमग्निं चिनुते’ । न च ‘सार्वधातुकमपित्’ इति श्नुप्रत्ययस्य ङित्वातिदेशात्’ दोषतादवस्थ्यम् ; ङिदित्यस्य उपदेशविशेषणत्वेन इत्संज्ञकङकारान्तादिति व्याख्यानात् । अत्र ‘तास्यदुपदेशग्रहणं लिङ्गम ‘अन्यत्र विकरणेभ्यः’ इत्यर्थस्येत्युक्तम् । तेन ‘चिनुते’ इत्यत्र सतिशिष्टस्यापि विकरणस्य स्वरो न इत्यन्तोदात्ततैव । उपदेशावस्थायामदन्त इत्युक्तेः

1. च ङिददुपदेशौ नास्ति ।
2. अनुदात्तेतौ • घ. cc. Shri छ. ज. ,
3. ङित्त्वान्ङिदुपदेशात् घ. 4. तास्यद्ग्रहणं ङ. Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain.सू. ४२]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १०३ हन्तेस्तसि थसि च ’ हतः ’ हथः’ इत्यत्र न भवति ; हन्तेरुपदेशेऽदन्तत्वाभावात् | ‘अनुदात्तोपदेशवनति’ इत्यादिना अनुनासिकलोपानन्तरमेव अस्य अदन्तत्वात् । ‘थो अ॑प्रति’ ‘ये यजामहे’ इत्यादौ च ‘अतो दीर्घो यञि’ इति सत्यपि शपो दीर्घे भवति लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् ; उपदेशे शपोऽदन्तत्वात् । न च शपः पकारान्तत्वेन अदुपदेशाभाव: ’ ; अनुबन्धानेकान्तत्वपक्षे तदभावात् । तदेकान्तत्वपक्षेऽपि ‘उदीचां माङ:’ इति मेङ: कृताकारस्य निर्देशालिङ्गात् कार्येष्वनुबन्धानां प्रतिबन्धकत्वाभावात् । अदिति तपरकरणं किम् ? ‘पाहि यज्ञम् ’ । लेति किम् ? ‘जुषाणो अग्निः’ | ‘आहु॑तिं जुषाण:’ । जुषी प्रीतिसेवनयोः । अनुदात्तेत् । ताच्छील्ये चानश् । ‘बाहुलकाच्छस्य लुक्’ इति वेदभाष्यम् । अत्र ‘चितः’ इत्यन्तोदात्तत्वम् । न च चित्स्वरोऽस्य’ अनुदात्तस्य बाधको भविष्यतीति लग्रहणं मास्त्विति वाच्यम् ; परत्वादस्यैव चित्स्वरबाधकत्वात् । अत । एव शानजन्ते ‘बार्धमाना’ रायः’ इत्यादौ चित्वरात् परत्वादिदमनुदात्तत्वं दृश्यते । न चात्र ‘आने गुक्’ इति मुका व्यवधानात् कथं ‘अदुपदेशाच्छपः परत्वं शानच इति वाच्यम् ; स्वरविधौ ‘व्यञ्जनाविद्यमानवत्त्वात् । ‘हल्स्वरप्राप्तौ’ इति पक्षेऽपि ‘आने मुक्’ इत्यनेन अङ्गस्य योऽकारः तस्य सुग्विधानात् अदुपदेशग्रहणेन तदागमस्यापि ग्रहणात् अव्यवधानात् । न चैवमपि ’ ‘बाधमाना’ इत्यत्र परत्वादिदमनुदात्तत्वं’ इत्ययुक्तम्, ‘अदुपदेशात्’ इति पञ्चमीनिर्देशात् ‘आदेः परस्य’ इति शानच’ आदेरनुदात्तत्वम्, ‘चितः’ इत्यन्तस्योदात्तत्वम्, इत्युभयो: “समावेशेन विप्रतिषेधाभावात् इति वाच्यम् ; ‘स्वरविधौ सङ्घातः कार्यो’ इति परिभाषया ‘आदेः परस्य’ इत्यादेरत्राप्रवृत्तेरुक्तत्वात् । सार्वधातुकमिति किम् ? ‘मघवन् मन्दिषीमहि’ । IO

1. अनदुपदेशत्वम् घ.
2. अप्रतिबन्धकत्वानुमानात् घ. ङ. छ. ज.
3. चित्स्वरो ह्यनुदात्तस्य क.
4. ‘बाध॑मानो रायः घ.. 2
5. अंपि घ. नास्ति ।
6. त्वं घ. 9. शानजादेः नास्ति । घ.

इत्यन्तोदात्तत्वं घ. 11. संभवेन घ. ङ. छ.

5. उपदेशात् क.
6. व्यञ्जनस्याविद्यमानत्वात् क.
7. इति घ. नास्ति ।

१०४

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ४२ मन्दतेराशिषि लिङ् । सीयुडागमस्य अनुदात्तत्वात् प्रत्ययस्वरेण मकाराकार उदात्तः’ । ‘लिङाशिषि’ इत्यार्धधातुकसंज्ञा । व्यत्ययान्निघाताभाव: । अहिङोः किम् ? ’ अधीयन्तोऽवैक्षन्ते’ । ‘इया॒नः कृ॒ष्णो द॒शभि॑ः ’ इति स्वरमञ्जर्याम् । ननु ’ अधीयन्तः’ इत्यत्र ‘इवार्योः शत्रकृच्छ्रिणि’ इति शता । स च न लादेश: ‘पूड्यजो: शानन्’ इत्यादौ लट इति निवृत्तमिति वृत्त्यादौ अभिधानात् । ‘इयान:’ इत्यपि इणइछान्दसे शानचि, ताच्छील्ये वा चानशि छान्दसे इयङादेशे चं रूपम् । न त्विङः ; ‘“अयमारुणकेतुकोऽग्निरादित्यरूपेण दशभिः सहस्रैः करैः सञ्चरन् ’ इति वेदभाष्यात् इडो गत्यर्थत्वायोगात्, अध्युपसर्गव्यभिचारायोगाच्चेति कथमिदं प्रत्युदाहरणमिति / अत्र तद्व्याख्यातार:‘अधीयन्तोऽवैक्षन्ते’ पठन्तः ’ 11 इति विवरणदर्शनेन इत्यत्र वेदभाष्ये ’ अधीयन्तः लटः इङछान्दसो तु शत्रादेश । एवायम् । न तु ‘इङ्घार्यो:’ इति शता । अकृछ्रत्वादेस्तत्राप्रदर्शनात् । ‘इयान:’ इत्यपि इङ एव रूपम् । धातूनामनेकार्थत्वात् गत्यर्थता । अध्युपसर्गव्यभिचारश्च छान्दस इति । वस्तुतः - ‘हृते’ ‘अरण्यैऽधीयीत’ इत्यादिकमेव निर्वाकं‍ प्रत्युदाहरणम् । अत्र तिनिघाताभावः छान्दसः / । ‘अधीयतैव स्वध्यायम्’ इत्यत्र व्यत्ययात् लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् । ‘यदृचोऽधीते’ इत्यत्र ‘निपातैर्ययदि’ इनि निषेधाभावश्च । इह ‘मा हि घुक्षाताम्’ इत्यत्र अदुपदेशाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वमाशङ्कय अपवादविषयपरिहारेण उत्सर्गप्रवृत्तेः प्रथममत्र लसार्वधातुकस्य प्रत्ययाद्युदात्तत्वं न प्रवर्तते । तत्र परत्वात् ‘क्सस्याचि’ इति लोपः । तत उदात्तनिवृत्तिस्वरात् परत्वात् लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् । पुनःप्रसङ्गविज्ञानादुदात्तनिवृत्तिस्वरः । न च अनुदात्ते परतः उदात्तलोपाभावात् कथमुदात्तनिवृत्तिस्वर इति वाच्यम् ; प्रत्ययाद्युदात्तत्वस्य प्रागप्रवृत्या अविद्यमानोदात्ते परतः उदात्तलोपात् । अविद्यमानोदात्तस्यैव तत्र सूत्रे अनुदात्तशब्दार्थत्वात् इति परिहृतम्

1. अनुदात्तः अनुदात्तः घ.
2. ‘इयान्’ इत्यादावपि क.
3. अयमारुणकेतुकमग्निम् घ.
4. तत्रादर्शनात् क.
5. निर्वाध प्रत्युदाहरणम् क.

सू. ४२]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् २०५ आकरे । दुहेर्माङि लुङ् । आताम् । ‘शल इगुपधात्” इति क्सः । हिशब्दो निघाताभावाय । माङ्योगादडभावः । न च ‘अद्धि त्वं दैव’ ‘अत्ता हवी षि’ हवी’ इत्यादी अदुपदेशात् लसार्वधातुकानुदात्तत्वं शक्यम् । ‘अदिप्रभृतिभ्यः’ इति शपो लुप्तत्वात् अल्विधित्वेन स्थानिवत्त्वाभावात् वर्णाश्रयत्वेन प्रत्ययलक्षणाभावात् अनुदात्तङिग्रहणालिङ्गाचेति ॥ स्यादेतत् – ‘भवन्ति इत्यादौ शपूशत्रकरयोरन्तरङ्गत्वात् एकादेशे अतो’ गुणे व्यपवर्गाभावात् कथम् ‘अदुपदेशात्’ इत्यनुदात्तत्वम् ? न च अन्तादिवद्भावः, उभयत ‘आश्रयणे तदयोगात् । न. च भूतपूर्वगत्याः अदुपदेशात् परत्वम् ; ‘तस्मा॑त् ; ‘तस्मात् स्वपन्तं प्राणाः’ इत्यादौ लुग्विकरणेऽपि प्रसङ्गादिति ॥ अत्र स्वरमञ्जरीकारः –अदुपदेशाल्लसार्वधातुकस्य स्थाने योऽयमेकादेशः तस्य स्वरः 1 लुग्विकरणे एकादेशाभावान्न दोष:‘इति । कथमयं परिहारत्वेन ‘हृदयमारूढ इति न विद्मः ; इदानीमपि स्वरप्रवृत्तिसमये लसार्वधातुकस्य तत्सम्बन्धिन एकादेशस्य वा अदुपदेशात् परत्वानुपपादनात् । भूतपूर्वगतौ च उक्तदोषात् । न च भूतपूर्वगत्या अदुपदेशात्’ लसार्वधातुकस्य य एकादेशस्तस्य स्वर इति कल्पनं युक्तम् ; ‘पचत:’ इत्यादौ एकादेशाभावात् । न च तन्त्र लसार्वधातुकस्य च स्वर: ; सूत्रस्य नानार्थत्वापत्तेः । ‘पचत:’ इत्यादौ मुख्ये सम्भवति भूतपूर्वगत्ययोगाच्चेति ॥ केचित्तु - ‘अतो गुणे’ इति पररूपमपि ‘अपदान्ताकारत्वादिकमपेक्षत इति नान्तरङ्गम् । ततश्च परत्वादनुदात्तत्वम् । द पररूपस्य नित्यत्वम् ; स्वरभिन्नस्य प्राप्त्या तस्यापि अनित्यत्वात् । कृतेऽनुदात्तत्वे अनुदात्तस्य पररूपम्, अकृते त्वतथा-

1. इगुधादनिटः वसः क. घ…
2. ततः 3. आश्रये घ.
3. स्वरः घ.
4. हृदयारूढः हृदयारूढः क.
5. अदुपदेशात् परस्य
6. इत्यपि ङ क.
7. अपदान्तत्वा कारान्तत्वादिकं ने. _ 14 १-०६

स्वर सिद्धान्त द्रिकान्याम् [सू. ४२ भूतस्येति स्वरभिन्नस्य प्राप्तिः । एवं च परत्वात् प्रथमं लसार्वधातुकामुदात्तत्वे ततः पररूपम् इति इष्टसिद्धि: - इत्याहुः ॥ अन्ये त्वाहु: - ‘नेन्द्रस्य परस्य’ इति हिङ्गात् कचिदन्तरङ्गन्यायो नाश्रीयते । इन्द्रशब्दे हि द्वावचौ । तत्र एकः ‘यस्येति’ लोपेनापहृतः । अपरस्तु अन्तरङ्गेणैकादेशेन । एवम् अनचूक ‘इन्द्रशब्दः सम्पन्नः । तन्त्र कः प्रसङ्गः ‘आमेन्द्रः’ इत्यादौ उत्तरपदे’ वृद्धेः । ततश्च ‘नेन्द्रस्य परस्य? इति प्रतिषेधोऽनर्थकः: म. च क्रियमाणः कचित् अन्तरङ्गन्यायानाश्रयागे + लिङ्गम् 1 यद्यपि ‘अन्तादिवञ्च’ इत्यत्र ’ आकारे ‘बहिरङ्गमपि पूर्वोत्तरपदयोस्तावत् कार्य भवतीत्यत्र अयं निषेधो लिङ्गम्’ इत्युक्तम्, तथापि लक्ष्यानुरोधात् कचिदन्तरङ्गन्यायानाश्रयणे लिङ्गत्वोपवर्णनात् इष्टसिद्धिरिति ॥ (वा.) ॥ विदीब्धिखिदिभ्यश्च ‘लसार्वधातुकप्रतिषेधाल्लिङि सिद्धम् ॥ ‘अनुदात्तस्य च यत्र’ इति सूत्रस्थमिदं वार्त्तिकम् । ‘विद विचारणे, ञिइन्धी दीनौ, खिद दैन्ये, एषां लसार्वधातुकानुदात्तत्वं लिडि नेति वक्तव्यमित्यर्थः । अनुवात्तेत्वात् प्राप्ति: । ‘विन्दीत ’ ‘इन्धीत’ ‘खिन्दीत’ इत्यादि । अनुदात्तत्वे प्रतिषिद्धे प्रत्ययस्वरेण तशब्द उदात्तः । सीयुट आगमत्वादनुदात्तः । शेषनिघातेन शिष्टमनुदात्तम् । न च ‘असोरल्लोपः’ इत्यकारलोपे सीयुट उदात्तनिवृत्तिस्वरप्रसङ्गः ; शेषनिघातेन अनुदात्तस्यैव श्रमोऽकारस्य लोपात् । वार्त्तिकानारम्भे तु लसार्वधातुकस्य अनुदात्तत्वे’ धातुस्वरेण “श्रमोऽकारस्य

1. इष्टसिद्धिमाहुः घ, ङ. 2. इन्द्रः सम्पन्नः क. घ, 3. उत्तरपदवृद्धेः क.
2. श्रयेः घ.
3. अत्र घ. नास्ति ।
5. लसार्वधातुकानुदात्तत्वं लिङि नेति सिद्धम् घ
6. विचारणे विन्तिः क. 9. लसार्वधातुकानुदाचत्वे घ.
7. श्रमकारस्य क. लक्ष्यानुसारात.co. Thri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. सू. ४३]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १०७ उदात्तस्य लोपात् उदात्तनिवृत्तिस्वरेण सीयुडुदान्तः स्यात् 1 अत्र भाष्यम् – लिङित्यनेन मार्थः 1 अविशेषेण चिदीन्धिखिदिभ्यो लसार्वधातुकानुदात्तत्वं नेत्येव । इदमपि सिद्धं भवतेि ‘जिन्दाते’-इति । एवं च ‘विन्दते’ इत्यत्रापि प्रत्ययस्वरेण अकार उदाच इति सिद्धम् || [४३] || अनुदान्तस्य च यत्रोदात्तलोपः ॥ (6-1–161) वमिदान्ते परत उदात्तो लुप्यते तस्य अनुदात्तस्य उदान्तो भवति । ‘देवीं वाच॑मजनयन्त’ । ‘सा नौ दे॒वी सु॒हवा॒ शर्म यच्छतु’ । पचादौ ‘देवट्’ इति पाठात् देवशब्द: ‘दिवु ‘क्रीडादौ’ इति धातोः पश्चाद्यजन्तः प्रत्ययस्वरेण अन्तोदात्तः । ततः ‘टिड्डू’ इति ङीप् पित्वादनुदात्तः । तत्र परत: “यस्येति च ’ ’ इति इकार उदात्तो लुप्त इति ङीषुदात्तः । ‘भुक्त ‘ऐनमेतौ’ । भुजेर्लटस्तसादेश: 1 ‘तास्यनुदात्तेत्’ इति तस्य लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् । ‘रुधादिभ्यः श्रम्’ । तस्य प्रत्ययस्वरेणोदात्तत्वम् । यद्युच्येत प्रत्ययस्वरं बाधित्वा परत्वात् ‘यासुट् परस्मैपदेषु’ इत्यत्र ज्ञापितमागमानुदाचत्वमेव श्रमो युक्तमिति, तर्हि ततोऽपि परत्वाद्धातुस्वरेण तस्योदात्तत्वं बोध्यम् ; तन्मध्यपतितस्य तदूग्रहणेन ग्रहणात् श्रम्वतोऽपि धातुत्वात् । * असोरल्लोपः’ इति तस्थ अनुदात्ते परे’ श्रमकारस्य लोप इति तस उदासत्वम् । “पथो वा एते’ । ‘पतेस्थ च’ इति इनिप्रत्ययान्तः पथिनशब्दः प्रत्ययस्वरेण अन्तोदात्तः । ततो विभक्तिरनुदात्ता । ‘भस्य टेर्लोपः’ इति तत्र परतष्टिलोप इति विभक्तिरुदात्ता । ‘पू॒ष्णो दे॒वर्ती’’ ‘अ॒क्ष्णः प्रौक्षेत्’ ‘मूर्ध्नो विश्वस्य’ इत्यादी ‘अलोपो ऽन: ’ इत्यकारलोपे विभक्तिरुदात्ता ॥ एवम् 1

1. परतः क. नास्ति ।

इति क. नास्ति । 3. परे घ. 2. क्रीडायां क.

5. तस्य ख. मास्ति ।
6. परतः अकारस्य घ. १०८

त्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ४३ अथ पूषन्नादीनाम् ‘श्वन्नुक्षन्पूषन् प्लीहन क्लेदन कोहनमूर्धन् मज्जन्विश्वप्सन् परिज्मन्मातरिश्वनमघवन्’ इत्युणादौ कभिन्नन्ततया निपातनान्नित्स्वरेण आद्युदात्तत्वादुदात्तनिवृत्त्यभावे कथमत्र उदात्तनिवृत्तिस्वर इति चेत् —अत्र केचित् उक्षन्नादयोऽत्र सूत्रेऽन्तोदात्ता निपात्यन्ते - इति । अन्ये तु - - लाघवात् ‘कनिन्प्रत्ययान्ततयैव’ निपातनाश्रयणात् प्रत्ययस्वरेण अन्तोदात्तत्वमित्याहुः अन्तोदात्तत्वमित्याहुः । मातरिश्वशब्दे तु रिशब्द’ उदात्तो निपात्यत इति इति मतद्वयेऽज्याश्रयणीयम् । तेन ‘मातरिश्वनो घर्मेऽसि ’ इत्यादौ रिशब्दस्य उदात्तत्वं सिद्धमिति बोध्यम् । अनुदात्तस्येति किम् ? प्रासङ्गं वहति प्रासङ्ग्यः । श्राङ्पूर्वात् सजतेः कर्मणि घवि प्रसङ्गः । थाथादिश्वरेण अयमन्तोदात्तः । ततच ‘तद्वहति’ इति यत् । तित्स्वरितः । अत्र स्वरिते परत:’ ‘यस्येति च’ इत्युदात्तो लुप्त इति स्वरितस्य नोदात्तत्वम् । इदं च फलं भाष्ये प्रत्याख्यातम् । तथा हि’तिस्वरितः’ इति स्वरिते सति शेषनिघातेन शिष्टमनुदात्तम् । ततश्च अनुदात्तस्यैव “अत्र लोपः । यद्यपि शेषनिघातात् परत्वात् ‘यस्येति’लोपो युक्तः, तथापि “अपवादविषयपरिहारेण उत्सर्गप्रवृत्तिरिति शेषनिघातविषये थाथादिस्वराप्रवृत्तेः उदात्तलोपाभावादेव अन्नाप्रसङ्ग इति । अनेनैव न्यायेन ‘नमो’ दुन्दुभ्याय’ ’ अवस्याभ्यः स्वाहा’ इत्यादिकमपि न प्रत्युदाहर्तव्यम् । दुन्दुभ्यवटशब्दौ फ्रिट्स्वरेण अन्तोदात्तौ । तथा च प्रयोगः - ‘केतुमद्र्दुन्दुभिः’ ‘निष्कृ॑ताहावसवटम्’ इति । ताभ्यां ‘भवे छन्दसि’ इति यत् । तित्स्वरितः । यत्तु वृत्तिकृतोकम् -‘अनुदात्तग्रहणमादेरनुदात्तस्य उदात्तार्थम् । अन्यथा ‘अन्वः’ इत्यधिकारात् अन्तस्य स्यात्’ इति । अयमत्राशयः -यत्रेति निमित्तसप्तमी । 7. घञि कर्मणि घ.

नास्ति ।

1. सज्जन्नर्यमन्विश्वप्व. 2. निपातनात् घ. 3. कनिप्रत्ययघ.

2. तत्र क.

3. परे घ.

4. यस्येति घ.

5. अपवादविशेषक.

6. इति घ.

7. एव क. नास्ति । 5. रिशब्दो निपातितोदात्तः घ. नास्ति । सू. ४.३]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १०९ तथा च ‘देवीं वाच॑म्’ इत्यादौ अनुदात्तस्यैव निमित्तत्वेऽपि ‘किय॑द्बो दास्यामः ’ ‘इर्यन्तं गृह्णाति’ इत्यादी अनुदात्तवतः प्रत्ययस्यैव उदात्तलोपनिमित्तत्वमिति तदनुसारात् — यस्मिन् प्रत्यये उदात्तलोपः तत्सम्बन्धिनोऽनुदात्तस्य उदात्तत्वम् - इति सूत्रार्थ आश्रयणीयः । एवं च अनुदात्तग्रहणाभावे ‘अन्त:’ इत्यधिकारात् ‘कियत्’ इत्यादौ उदात्तलोपनिमित्तप्रत्ययान्तस्य उदात्तत्वं स्यात् । आदेरनुदात्तस्य यथा स्यात् इत्यनुदात्तग्रहणमिति । निमित्तत्वानादरेण यस्मिन् परत उदात्तलोप इत्याश्रयणात् इष्टसिद्धेः ‘अनुदात्तस्य’ इति व्यर्थमिति ‘तु भाष्याशयः । इदं परिमाणमस्य इयत् । किं परिमाणमस्य कियत् । ‘किमिदम्भ्यां वो घः’ इति वतुव्वस्य घः । इयादेश: । ‘इदंकिमोरीश्की’ । ‘यस्येति च’ इतीकारलोपे उदात्तनिवृत्तिस्वरेण ‘कियत्’ इत्याद्युदात्तम् । यत्रेति किम् ? ‘यमप्रवानो भृर्गवः’ । भृगोरपत्यानि भृगवः । ‘ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च’ इत्यण उदात्तस्य ‘अत्रिभृगुकुत्स’ इति बह्वर्थविवक्षायां प्रागेव सुबुत्पत्तेर्लुगिति जसो नोदात्तत्वम् । ’ प्रथिनादिभ्रस्जां सम्प्रसारणं +सलोपश्च ’ इति कुप्रत्ययान्तोऽपि भृगुशब्द आद्युदात्तः, व्यत्ययात् । उदात्तलोप इति किम् ? ‘कल्पय॑तं दॆवीर्विशः’ | ‘देवाद्यञञ’ इत्यञन्तात् ञित्स्वरेण आदाता देवशब्दात् ‘टिड्डू’ इति ङीपि अनुदात्तलोपः इति न ङीबुदात्तः । एवम् ’ राज्ञा सोमैन’ इत्याद्यपि व्यावर्त्यम् । राजन्- शब्द: ‘कनिन्युवृषितक्षिराजि’ इति कनिन्नन्त ‘अथ आद्युदात्तः ॥ । वनशब्दात् कनिन्नन्तत्वेन आनुदात्ताद्रसंज्ञानिमित्ते शसादौ प्रत्यये ‘वयुवमघोनाम्’ इति संप्रसारणे शु + अन् इति स्थिते ‘संप्रसारणाच्च’ इति पूर्वरूपं बाधित्वा परत्वात् ‘अल्लोपोऽन: ’ इत्यकारलोपे उदात्त निवृत्तिस्वरः स्यात् । ततश्च ‘शुन॑श्चतुर॒क्षस्य॒

1. तु क.
2. आयुदात्तः ङ. व. नास्ति ।
3. अपि घ. 6. इत्यत्रापि व्यावर्त्यः नास्ति । थ.
4. इति घ. नास्ति ।
5. अथ घ. नास्ति ।
6. -स क. नास्ति ।

११०

स्वरसिद्धान्तवनिकायाम् [सू. ४४ प्रर्हन्ति’ ‘शुनाम सुबीरणः’ इत्यादौ विभक्त्युदात्तत्वप्रसङ्गः । न च ‘न गोश्वन्साववर्ण” इति निषेधात् ‘शुनी’ इत्यस्य अन्तोदात्तार्थ ’ गौरादिषु शुनीशब्दपाठालिङ्गाद्वा नोदात्तनिवृत्तिस्वरः शुन्यवतरतीति वाच्यम् ; एवमपि ‘शुनः’ इत्यादौ आद्युदात्तत्वस्य दुर्लभत्वात् । अल्लोपे सति एकादेशस्वराभावात् । ततश्च सर्वानुदात्तं पदं स्यादिति || इत्यकारलोपस्य नात्र प्रसङ्गः 4 अत्राहुः - ‘अल्लोपो ऽनः ’ ‘असिद्धवदत्राभात्’ इति संप्रसारणस्य असिद्धत्वेन ‘न संयोगाद्वमन्तात्’ इति निषेधात् । असिद्धवत्सूत्रप्रत्याख्यानेऽपि परादपि अल्लोपात् पूर्वमन्तरङ्गत्वात् संप्रसारणपूर्वरूपं भविष्यति । न न्व ‘वादाङ्गं बलीयः’ इत्यल्लोपस्य प्राबल्यम् : व्याश्रयत्वात् अल्लोपस्य हि विभक्तिर्निमित्तम् । पूर्वरूपस्य तु वन्शब्दाकारः । ‘कारकः’ इत्यादावेव समानाश्रयस्थले तत्परिभाषाप्रवृत्तेः । तस्मात् सम्प्रसारणपूर्वरूपे एकादेशस्वरेण ‘शुनः’ इत्यादेः सिद्धमाद्युदात्तत्वम् । अत्र ‘द्वयं वा अस्मिन्’ इत्यादौ ‘द्वित्रिभ्यां तयस्यायज्वा इत्ययचि तयप्रस्थानिकत्वेन अनुदात्ते परत : ’ ‘यस्येत्ति च’ इति द्विशब्देकारनिवृत्तावपि नोदात्तनिवृत्तिस्वरः । किं तु अयचश्चित्त्वाञ्चित्स्वरेण अन्तोदात्तत्वमेवेति ध्येयम् ॥ [४४] ॥ चौ ॥ (6-1-122) लुप्तनकाराकारेsant परे पूर्वस्य अन्त उदात्त: । ‘प्रतीच: प्रतियन्ति’ | ‘प्रतीचं एव’ । ‘अधराचेश्व’ | ‘प्रतीची दिक्’ | ‘समीची नामसि’ । ‘प्र यः स॒त्राचा मन॑सा’ | ‘विश्वाची च घृताची च’ । 1 अने: सुप्युपपदे ‘ऋत्विक्’ इत्यादिना किनि, ‘अनिदिताम्’ इति नलोपे,

1. ‘न गोश्वन्सौ’ क.
2. अन्तोदासत्वार्थ घ.
3. परे क.
4. किन्तु घ. नास्ति ।
5. हि घ नास्ति ।

सू. ४४]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १११ ‘वेरपृक्तस्य " इति किनो लोपे, ‘उपपदमतिङ्’ इति समासे च ‘प्रत्यक्’ इत्यादि रूपम् । तस्माद्भसंज्ञानिमित्ते सुपि ‘उगितश्च’ इति ङीपि च परतः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण उदात्तस्य अञ्चत्यकारस्य ‘अचः ’ इति सूत्रेण लोपे उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्राप्त इति तदपवादोऽयम् । ‘समीचः’ इत्यादौ ‘समः समि’ इति सम्यादेशः । ‘सर्वत्र ‘चौ’ इति पूर्वपदस्य दीर्घः । यत्तु ‘देवद्रीची’ नयथ’ इति सिद्धान्तकौमुद्यामुदाहृतम्, तञ्चिन्त्यम् उदात्तनिवृत्तिस्वरापवादश्चुत्वर’ इति हि सर्वसिद्धम् । न च इह उदात्तनिवृत्तिस्वरप्रसक्ति: ’ ; ‘अद्रिसध्योरन्तोदात्तवचनं कृत्स्वरनिवृत्त्यर्थम् ’ कृत्स्वयनिवृत्त्यर्थम्’ इति पाष्ठवार्त्तिकात् अत्र कृत्स्वराभावेन उदात्तनिवृत्त्यभावात् । अत एव हि ‘यद्रिय॑ङ् वा॒युर्वात’ इत्यादौ न कृत्स्वरः ॥ 1 ; स्यादेतत् – ‘ये परांचः’ ‘परांची वाचा’ ‘परांचोऽतिपादात् ’ “अवचः’ इत्यादौ कथमयं चुस्वराभाव इति । उच्यते ‘अनि गन्तोऽञ्चतावप्रत्यये’ ‘न्यधी च’ इति यदिदमनिगन्तस्य गतेर्न्यध्योश्च अञ्चतावप्रत्ययान्ते परे प्रकृतिस्वरविधायकं योगद्वयम्, तद्विषये चुस्वरो वार्त्तिककृता प्रतिषिद्धः । तेन नात्र चुस्वरः, किं तु ‘उत्तरसूत्राभ्यां पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव । ‘नीचा’ ‘अधीचा’ इत्यादि ‘न्यधी च’ इति सूत्रोदाहरणम् । यत्तु स्वरमञ्जर्यं तद्विवरेण च - ‘पराचः’ इत्यादौ चुस्वरात् परत्वादनिगन्तप्रकृतिस्वर इत्युक्तम्, तच्चिन्त्यम् ; भसंज्ञामपेक्ष्य प्रवर्तमानस्य चुस्वरस्य तन्निरपेक्षप्रवृत्तिमदनिगन्तस्वरापेक्षया सतिशिष्टत्वेन प्रबलत्वात् । पराद्यपेक्षया सतिशिष्टप्राबल्यस्य उक्तत्वात् । अत एव अनिगन्तसूत्रे वार्त्तिककृतः ‘चोरनिगन्तोऽञ्चतावप्रत्यये’ इति वार्त्तिकेन चुस्वरापेक्षया अनिगन्तस्वरः परत्वाद्भवतीत्युक्त्वा ‘न वा चुस्वरस्य पूर्वपदप्रकृतिस्वर-

1. वैरपृक्तलोने घ.
2. तस्य घ.
3. • स्वरापवादश्च स्वरः घ. 4.1 -स्वरप्रसक्तिः ङ. नास्ति । ।
4. अयम् अयम् घ.
5. परतः क. नास्ति ।
6. उदात्त (उदाहृत) सूत्राभ्यां घ.

११२

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ४५ भाविनि प्रतिषेधात्’, इतरथा हि सर्वापवादप्रसङ्गः’ इति वार्त्तिकान्तरेण अत्र चुस्वराभावाय वचनमेव’ आश्रितवन्तः । न चैष विप्रतिषेधेनापि सिध्यति ; किंतु उक्तनिषेधादेव । अन्यथा चुस्वरस्य प्रसङ्गः ; सतिशिष्टत्वादित्याशयः । ‘विषूची प्रहरति सर्वबाधकत्व - विषूच एव’ इत्यादौ न चुस्वरः, किं तु दासीभारादित्वात् पूर्वपदप्रकृतिस्वर इति स्वरमञ्जयम् । व्यत्ययादिति तु वेदभाष्ये || यथा अत्र वार्त्तिकम् - ॥ चोरतद्धित इति वक्तव्यम् ॥ तद्धिते परतः चुस्वरो नेति वक्तव्यमित्यर्थः + उदात्तनिवृत्तिस्वरमयं ‘प्रतीच: ’ इत्यादौ बाधते, इत्यादी दधीचोऽयं ’ दाधीच: ’ इत्यत्र प्रत्ययस्वरमपि बाधेत ङसि तदानीमेव च दध्यशब्दात् षष्ठ्येकवचने ‘अच:’ इत्यकारलोपे चुस्वरः प्रवृत्तः 1 ततः परं 1 अन्यथा एवं ननु तदपेक्षया तद्धितो- त्पत्तौ प्रत्ययस्वर इति सतिशिष्टं कथमत्र प्रत्ययस्वरं चुखरो बाधेतेति चेत् — न ; ‘अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङो लुग्बाधते लुङ् निमित्तकञ्च’ इति प्रातिपदिकत्वसम्पादनद्वारा ङसो लुको निमित्तं तद्धितः अण्प्रययः अन्तरङ्गमपि ‘अचः’ इति लोपं बाधित्वा पूर्व भवति । ततः ‘सुपो धातु” इति ङसो लुकि तद्वितापेक्षयैव ‘अचः ’ इति लोप इति चुस्वर एव अत्र सतिशिष्टत्वात् प्रत्ययस्वरं बाधित्वा स्यादिति वार्त्तिकमारब्धमिति कैयटादयः ॥ [४५] || अञ्चेश्छन्दस्य सर्वनामस्थानम् ॥ (6-1-170) अञ्चः परा असर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता भवति अयमपवाद इत्याहुः । ’ इन्द्रो दधीचो चुस्वरस्य

1. भाविनिषेधात् घ.
2. एव घ. नास्ति । छन्दसि । अस्थभिः '
3. परे घ.

ननु छन्दसि अङ्शब्दात् क. 6. धातुप्रातिपदिकयोः क. 3. वाच्यम् धृह-0. Shri Vipin Kumar Col. Deoband. insulic Domain.सू. ४६ ]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् 1 ११३ ‘नीचा तं क्षि’ | ‘दधीचः’ इति षष्ठ्यन्तम् । पूर्ववत् अत्र प्रक्रियोला । ‘नीचा न्यग्भूतं धक्षि, न्यक्शब्दाव्यत्ययेन तृतीया’ इति ‘वेदभाष्यम् । यद्यपि ‘समीच ‘एव’ इत्यादावपि चुस्वरापवादेन अनेन विभक्त्युदात्तत्वेन भवितव्यम्, तथापि व्यत्ययाच्चुस्वर एवेति वेदभाष्ये । ‘अन्तोदात्तादुत्तरपदात्’ इति पूर्वसूत्रात् अन्यतरस्याङ्ग्रहणमनुवर्त्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् इत्यपरे । ‘तृतीयादिः ’ इत्यनुवृत्तौ असर्वनामस्थानग्रहणं शस्परिग्रहाय । न चैवम् ‘शसादिः ’ इत्येवोच्यतामिति वाच्यम् ; नपुंसके शसि अतिप्रसङ्गात् तत्रैव सुटि ‘अव्याप्तिप्रसङ्गाच्च । असर्वनामस्थानग्रहणे तु न दोष: ; तन्त्र शसि ‘जशशसोः शिः " ‘शि सर्वनामस्थानम्’ इति सर्वनामस्थान संज्ञाविधानात्, ‘सुडनपुंसकस्य’ इति निषेधाच्च । इदं अश्वेरसर्वनामस्थानोदात्तत्वं नलोपविषय एव ; ‘नावे: पूजायाम्’ इति नलोपाभावविषये ‘न गोश्वन्’ इति सूत्रेण तन्निषेधादिति ध्येयम् ॥ च [४६] ॥ ञिनित्यादिर्नित्यम् ॥ (6-1-197 ) चकारे’ इकार उच्चारणार्थः ; ‘सुद् तिथो:’ इतिवत् । ‘सौवर्य: सप्तमम्यस्तदन्तसप्तम्यः’ इत्युक्तम् । ञिदन्ते निदन्ते च नियमादिरुदात्तो भवति । ‘औदुम्बरो यूप:’ । उदुम्बरशब्दात् ‘अनुदात्तादेश्च’ इति विकारे अन् । ‘औदालकिः’ । ‘अत इन्’ । उद्दालकशब्दो बाह्रादिव । ‘द्विभाग इन्द्रस्तृतीये विष्णुः’ । ‘पुरणाद्भागे तीयादन्’ इति अन्नप्रत्ययान्तोऽत्र’ तृतीयशब्दः । ’ होता॑ध्व॒र्युः’ । ‘होता॑ध्व॒र्युः’ । तृन्नन्तो होतृशब्द: । emetuरापवादो योगः ||

1. वेदक. नास्ति ।

शि प्रति घ. 3. 2. एव अतिव्याप्ति- घ. नास्ति । 5. अकारे क. नास्ति । घ. छ. 6. अत्र क. नास्ति ।

११४ स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [४७] ॥ संज्ञायामुपमानम् ॥ (6-1–204) । [सू. ४७ उपमानवाची शब्द आद्युदात्तो भवति संज्ञायाम् । चश्चेव चचा । ‘इवे प्रतिकृतौ’ इति कनो “लुम्मनुष्ये’ इति लुप् । तृणमय: पुरुषञ्चचा । ‘रौद्रेणानी’केन’ | ‘अय॑स्स्थूणावुदितो’ । रौद्रगुण इव क्रूरो रौद्रः । अयस्स्थूणसदृशौ अयम्स्थूणौ बाहू । संज्ञायामुत्पन्नस्य कनः ‘देवपथादिभ्यश्च’ इति लुबिति वेदभाष्ये || 3 ननु सर्वत्रात्र प्रत्ययलक्षणेन निदन्तत्वसम्भवात् पूर्वसूत्रेणैव स्वरसिद्धिः । न न च ‘न लुमताङ्गस्य’ इति प्रत्ययलक्षणनिषेध: ३ ; ‘अङ्गस्य’ इत्यङ्गाधिकारप्रतिनिर्देशपक्षे तदभावात् । आङ्गमनाङ्ग वा वस्तुतो यत् अङ्गस्य कार्यं तत्प्रतिषेधपक्षेऽपि नित्प्रत्ययान्तस्यैवेदं कार्यम्, न त्वङ्गस्य, इति निषेधाप्रसङ्गात् । अत एव ‘” पञ्च’ ‘सप्त’ इत्यादौ प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तत्वमाश्रित्य पदसंज्ञाप्रवृत्ति: ; पदसंज्ञायाश्च ‘प्रत्ययान्तकार्यत्वादिति चेत् — सत्यम् ; ‘अनङ्गकार्येऽपि स्वरविधौ प्रत्ययलक्षणं न भवेति’ इति ज्ञापनार्थं सूत्रम् । फलं च गर्गादियनि’ विदाद्यनि च ‘यननश्व’ इति बहुषु लुकि ‘गर्गाः ’ ‘बिदा:’ इत्यादौ प्रत्ययलक्षणेन नित्स्वराभावः । ‘इतश्चानिन: ’ इति • ढकः ‘अत्रिभृगु’ इति लुकि’ ‘अत्रयः’ इत्यत्र ‘कित: ’ इत्यन्तोदात्तत्वाभावश्च । ‘अदेस्त्रिनिश्च’ इति चकारात् त्रिप्प्रत्ययान्त आद्युदात्तोऽप्यत्रिशब्दः । ‘अरिददात् ’ । इदं च ज्ञापकमनुबन्धाश्रयस्वरविषयम् । तेन ‘सर्वस्तोमः’ इत्यत्र सत्यपि सुब्लुकि ‘सर्वस्य सुपि’ इति स्वरः प्रत्ययलक्षणेन भवति । तथा’ ‘देव॑ बहिः शत- ।

1. ‘लुङ्मनुष्ये’ क.
2. -गणः घ. छ. ज. 3. -प्रतिषेधः घ.
3. पञ्चभवतीति नास्ति ।
4. सुप्प्रत्ययान्तख.
5. -यञो विदाद्यञश्च

घ. घ. ‘यस्कादिभ्यो गोत्रे’ इति लुकि क. ख. ग. घ. च, छ, ज घ. नास्ति । 8. तथा सू. ४८]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ११५ वेल्शम्’ इत्यत्र देवबहिश्शब्दे ‘आमन्त्रितस्य च’ इत्याद्युदात्तत्वं भवति । तथा दाञो लुङि’ ’ मा हि दाताम्’ इत्यत्र ‘गातिस्थाघुपाभूभ्यः’ इति सिचो लुकि ‘आदि: सिचोऽन्यतरस्याम्’ इति स्वरो भवति । एतेषामनुबन्धानाश्रयत्वात् । न चैवं पन्थाः प्रियो यस्य पथिप्रियो मथिप्रिय इयादौ ‘पथिमयोः सर्वनामस्थाने’ इत्याद्युदात्तत्वं प्रत्ययलक्षणेन प्रसज्येत, अनुबन्धानाश्रयत्वादस्य’ इति वाच्यम् ; तन्निवृत्तये वचनस्यैव कर्तव्यत्वादिति ‘भाष्यकृतः । वृत्तौ तु – ’ कचित् ’ स्वरविधौ प्रत्ययलक्षणं न’ इति ज्ञापनात् सर्वेष्टसिद्धिरित्युक्तम् ।। [४८ ] ॥ सर्वस्य सुपि ॥ (6–1–191) आदिरुदात्त:’ । ‘सर्वनिघृष्व रिष्व लष्वपद्वैशिवप्रद्वेष्वा अतन्त्रे’ इति उणादौ वन्प्रत्ययान्तः सर्वशब्दो निपातितः । स च अत्रैव सूत्रे सर्वादिगणे वा अन्तोदात्तो निपात्यते, सर्वस्य विकारः सार्व इत्यत्र ‘अनुदात्तादेश्च’ इत्यन् यथा स्यादिति । अतः पुनरिदमाद्युदात्तत्वविधानम् । ‘सर्वस्याप्त्यै’ । ‘सर्वस्मै’ । ‘सर्वस्तोमः ’ इत्यादौ प्रत्ययलक्षणेनाप्ययं स्वर इत्युक्तम् । न चात्र समासान्तोदात्तेन बाधः ; ‘बहुव्रीहौ प्रकृत्या’ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरस्यैव अभ्यनुज्ञानात्’ । ‘सर्वायुः’, ‘सर्वत॑नुं पुनामि’ इत्यादौ व्यत्ययात् ।

1. ‘सिचो लुकि’ घ.
2. • भूभ्यः घ. नास्ति । "
3. इत्युदात्तप्रत्यय- घ.
4. अस्य घ. नास्ति ।
5. स्वरविधौ क. नास्ति । 7. आद्युदात्तः क.
6. • शिव- क. नास्ति । -पट- ख. व

वार्त्तिककृतः क. 9 कर्तव्यत्वादित्यभ्यनुज्ञानात ख.

११६

स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ४९ असुपि प्रत्ययलक्षणेन पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । ‘सर्वायुः’ सर्वतनुम्’ इत्यादी प्रकृतिस्वर:इति वदम् स्वरमञ्जरीकारस्तपेक्ष्यः ; सुप्परत्वात् । सुपि किम् ? ‘सर्वतर: ’ ‘सर्वतसः’ इति वृत्तौ । इदं च प्रत्युदाहरणं प्रातिपदिकान ‘तद्धितोत्पत्त्याश्रयणेनेति बोध्यम् । ‘घकालतनेषु’ इति सप्तम्यलुग्विधानालिङ्गात् सुबन्तादेव तरबादितद्धितोत्पत्तिरिति पक्षे ‘सर्वस्तोमः’ इत्यदाविव प्रत्ययलक्षणेन अत्रापि ’ सुप्परत्वात् कथमिदं प्रत्युदाहरणमिति चिन्त्यम् ॥ (वा) || सर्वस्वरो नाकच्कस्येति वक्तव्यम् ॥ सर्वकः । तन्मध्यपतितस्य तद्ग्रहणेन ग्रहणात् आनुदात्तत्वप्राप्तौ वचनम् ॥ [४९] ॥ कंर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः ॥ (6–1-159) ० आत्- कर्मेति शवन्तस्य अनुकरणम्, न घञन्तस्य आकारोऽस्यास्तीति आत्वान् । ‘तसौ मत्वर्थे’ इति अत्वाज्जश्त्वं न । ततः समाहारद्वन्द्वः 1 कृष विलेखने इति शन्त्रिकरणात् आकारवतश्च धातोर्यो घञ तदन्तस्य अन्त उदात्तः । ञित्स्वरापवादः । ‘कर्ष:’ | ‘एष ते रुद्र भाग:’ । ‘मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजत्’ । ‘कृपात्वत:’ इति वक्तव्ये शबन्तानुकरणं तुदादेः कृपतेर्धनि ‘कर्ष : '

1. ‘सर्वस्तोमः’ इत्यादौ प्रत्ययलक्षणेन 2. प्राकृतङ.. पूर्वपदप्रकृतिस्वर इत्युक्त्वा सर्वायु:….स्वरमञ्जरी-
2. तद्धिताश्रयणेनेति घ..
3. सुपि सुबन्तत्वादन्त उदात्तः ॥ छ. कारस्तु पूर्वापरविरुद्ध भाषित्वा-

धातोः ध, नास्ति । दुपेक्ष्य: छ.

सू. ५०]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ११७ इत्यन्न इत्यस्य आनुदात्तार्थम् । आयत इति किम् ? ‘मोद॑ः प्रमोदः’ । मतुनिर्देशाभावे आकारान्ताद्धातोर्यो’ घनियर्थः स्यात् । ततश्च ‘भागः’ इत्यादौ न स्यात्, ‘दाय:’ इत्यादावेव तु स्यात् ; दाय: आकारान्तत्वात् । न च ‘परत्वान्नित्यत्वाच्च ‘आतो युक् चिण्कृतो:’ इति युकि कृते अत्रापि न आकारान्ततेति वाच्यम् ; एवमपि विहितविशेषणाश्रयणेन आकारान्ताद्विहितत्वात् ‘दायः’ इत्यादावेव स्यात् । तस्माद्भागादावपि यथा स्यादिति मतुवनिर्देश:-इति प्राखः । अन्ये तु-स्वरविधौ व्यञ्जनस्य अविद्यमानवद्भावादाकारान्तात् परस्य घन इत्याश्रयणे ‘भागः’ ‘दायः’ इत्यादी सर्वत्र सिद्धमिष्टम् । तस्मादस्याः परिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनार्थोऽयं मतुनिर्देशः । तेन ‘मरुत्वान्’ हस्वनुभ्याम्’ इति न मतुबुदात्तत्वम् । अत एव ‘स्वरविधौ व्यञ्जनस्य अविद्यमानवत्त्वमनित्यम्’ इति ‘अर्मे चावर्णम्’ इति सूत्रे हरदत्त इत्याहुः । अन्ये तु - विभावयिषणि ‘विभावयिषः’ इत्यादौ अन्तोदात्तार्थं मतुवृनिर्देश इति नेदमुक्त परिभाषानित्यत्वे लिङ्गमित्याहुः | अन्तग्रहणफलं तु ‘स्वरविधौ सङ्घातः कार्य’ इत्यत्रैव दर्शितम् । ‘काम दाता’ ‘द्यौः पादः’ इत्यादौ कामादिशब्दानां घञन्तत्वेऽपि नानेन अन्तोदात्तत्वम्, वृषादिषु पाठात् । एतेन ‘भागः’ इत्यादौ अयं स्वरो न स्यात्, ‘अत्त उपधायाः’ इति लक्षणनिर्वृत्तत्वादाकारवत्वस्य । ‘दायः’ इत्यत्रैव स्यादिति निरस्तम् ; वृषादिषु कामादिशब्दपाठाखिङ्गात् लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाया अत्र अप्रवृत्तेरिति ॥ [५० ] ॥ त्यागरागहासकुहश्वर्थकथानाम् ॥ (6-1-216) एषामादिरुदात्तो वा’ भवति । अत्र आद्यास्त्रयो घनन्ताः । तत्र पूर्वसूत्रेण नित्यमन्तोदात्तत्वं प्राप्तम्

1. यः ङ. नास्ति
2. परत्वात् घ. नास्ति ।
3. कृते घ. नास्ति । । इतरे पचाद्यजन्ताः ।

• शब्द- घ. नास्ति ।

6. वा घ. नास्ति ।
7. वठ घ.

११८ स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् अत्रापि प्रत्ययस्वरेण तथैव प्राप्तम् त्यजिरज्ज्योर्घञि [सू. ५१ ‘चजो: कुधिण्ण्यतो:’ इति कुत्वम् । ‘घञि च भावकरणयोः’ इति रञ्जर्नलोपः । ‘अत उपधायाः’ इति वृद्धि: । ’ त्यागः ’ ’ रागः’ । ‘स्वनहसोर्वा’ इत्यबभावे घञ् । ‘हास:’ । कुह विस्मापने । ‘श्वथ सम्यगवभाषणे । क्रथ हिंसायान । चौरादिकाः । अचि ‘कुह: ’ ‘” श्वथः ’ ’ क्रथः ’ ॥ [५१] ॥ उञ्छादीनां च ॥ (6–1–160) 11 एषामन्त उदात्तः । ‘उञ्छ:’ ‘म्लेच्छ: ’ ’ जञ्जः ’ ’ कल्पः " । चनन्ता एते । जञ्ज इत्यत्र ‘चजो:’ इति कुत्वं निपातनान्न भवति । ‘व्यधः ’ ’ जपः ’ ’ वधः ’ । अबन्ता एते । अतः पित्तत्वात् अनुदात्तत्वप्राप्ता पाठः । ‘व्यधजपोरनुपसर्गे” ‘हनश्च वधः’ इत्यपू । ‘सत्यं ब्रवीमि वध इत्स॒ तस्य॑’ । ‘व॒धाय॑ दा॒त्तं तम॒हम्’ । युगशब्दोऽत्र पठ्यते । तत्र ‘युक्तेर्धन यानाद्यङ्गे कृतद्वापरादौ च वाच्ये गुणाभावो निपात्यते । अन्यत्र योग इत्येव’ इति वृत्तिकारः । ‘योक्त्रं गृधभिर्युगमानतेन’ ‘शं युगस्य॒ ‘तृद्मे’ अन्यत्र आद्युदात्तमेव । ‘यायोगे त॒वस्त॑रम् ’ । ‘एष वा अग्नेर्योगः’ | M अथाष्ट’ गणसूत्राणि - गरो दूष्ये । दूष्यं विषम् । अत्र अभिधेये गरशब्दान्त उदात्तः । गृ निगरणे । ‘ऋदोरप्’ । अन्यत्र धातुस्वरेण आद्युदात्त एव । ‘नैनं गरौ हिनस्ति’ इत्यत्र गरशब्दे ‘विभाषा छन्दसि’ इत्यैकश्रुत्यम् ॥ घ.

1. श्वठ
2. श्वठः घ.
3. जल्पः घ. ज.
4. इति चाप घ.
5. त्रद्यमन क. ख. ग. च. ज.
6. अनुपसर्ग इतिc-0. Sari Vipin Kumar Col. Doban अष्टौPublic Domain. ग. घ. सू. ५१]

प्रययस्वरप्रकरणम् ११९ वेगवेदवेष्टचेष्टबन्धाः करणे । एते ‘हल’ इति करणे घयन्ता अन्तोदात्ताः । विन्दति विदन्ति वा अनेनेति वेदो दर्भमुष्टिविशेषो यागोपकरणम् । तस्य ह्युभयविधं करणत्वं श्रुतौ दर्शितम्’वेदेन वै दे॒वा असु॑राणां वित्तं वेद्येमविन्दन्त तद्वेदस्य बेदत्वम्’ इति । ‘वेदेन के विविदुः पृथिवीम्’ इति च । ‘वेदोऽसि वित्तरसि’ । ‘यद्वेदः’ । भावे घनन्तस्तु वेदशब्द आद्युदात्तः । आम्नाय - पर्यायो यो वेदशब्दः सोऽप्यायुदात्त एव ; वृषादिषु ‘वेद’ इति पाठात् । स च कर्तरि व्युत्पन्नः । वेदयतीति वेदः । तथा च प्रयोगः’वेदा वा एते । अनन्ता वै वेदाः’ । यत्तु ‘त्रिः स्वध्यायं वेदमधीयीत’, ‘वेदं विद्वासम् इत्यादौ वायपर्यायस्यपि अन्तोदात्तत्वश्रवणं तद्व्यत्ययात्’ । करणसाधनो वायं वेदशब्दः ; आम्नायस्यैव वेदनकरणत्वेन विवक्षितत्वात्’ । ओ विजी भयचलनयोः । वेष्ट वेष्टने । आभ्यां घनि ‘वेगः’ | ‘वेष्टः’ । बन्ध संयमने । ‘बन्धः’ | ‘यथ ब॒न्धान्मु॑मु॒च॒नाः’ । ‘ब॒न्धान्मु॑ञ्चासे॒ बर्द्धकम्’ । ‘बन्धात् ‘तृणात्मकात् बद्धकं मुवासि’ इति वेदभाष्यम् ॥ 1 स्तुयुद्रुवां छन्दसि । यद्यपि केवलेभ्यः सोपपदेभ्यश्च विपि धातुस्वरेण कृत्स्वरेण च अन्तोदात्तत्वं सिद्धम्, तथापि केवलानां क्विवन्तानां प्रादिसमासे स्तौत्यादिकं प्रति गतित्वाभावात् कृत्स्वराभावे अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरः प्रसज्येतेति वचनम् । ष्टुब् स्तुतौ । परिगता स्तुत् ‘परिष्टुत्’ | ‘संपदादिकिवन्तेन प्रादिसमासे ‘पूर्वपदात्’ इति षत्वम् इति हरदत्तः । अत्र हि ‘यत्क्रियायुक्ताः प्रादयः इति न्यायात् स्तौतिं प्रति न परेर्गतिसंज्ञा, प्रति न परेर्गतिसंज्ञा, किं तु ‘गतिं

1. ’ वेदशब्द’ घ.
2. अन्तोदात्तश्रुतिः ख.
3. विवक्षणात् ख.
4. ऋणात्मकात् ज.
5. गर्मि घ.
6. सा व्यत्ययात् ख. ख.
7. -साधनत्वेन

१२०

स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ५१ ‘प्रति । एवमुत्तरत्रापि । यु मिश्रणे अंमिश्रणे च । द्रु गतौ ‘संयुत्’ । ‘परिदुत्’ ॥ 1 वर्तनिः स्तोत्रे । स्तोत्रं साम । तत्र वर्तनिशब्दोऽन्तोदात्तः । साम्नोऽन्यत्र मध्योदात्तः ; वृतेरनिप्रत्यये तस्य व्युत्पत्तेरित्याहुः ‘गायत्रस्ये वर्तन्यां’ 1 ‘प्रजापतेर्वर्तनिम्’ इत्यादी वेदभाष्ये मार्गार्थको वर्तनिशब्दो व्याख्यातः । अथाप्यन्तोदात्तत्वं दृश्यते ॥ अत्रे दरः । दृ विदारणे । ‘ऋदोरम्’ | ‘दर:’ । श्रनादन्यत्र धातुस्वरेण अयमाद्युदात्तः ॥ साम्बतापौ भावगर्हायाम् । अन्तोदात्तौ । ‘साम्बो भिक्षते’ । अम्मया सह भिक्षणं गर्हितम् । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरापवादः । ‘तापो दस्यूनां धार्मिकेषु’ । दस्युकर्तृकस्तायो गर्हितः । ‘कर्षात्वत:’ इति सिद्धे तापग्रहणं भावगद्दीयामेवेति नियमार्थमित्याहुः । तेन अन्यत्र अयमाद्युदात्तः ॥ उत्तमशश्वत्तमौ सर्वत्र । अन्तोदात्तौ । ‘सर्वत्र भावगर्हायामन्यत्र च । छन्दसि भाषायां च इत्यन्ये’ इति हरदत्तः । तमवन्तावेतौ । तमपः पित्तत्वात् अनुदात्तत्वं प्राप्तम् । द्रव्यप्रकर्षात् ‘किसे - त्तिव्यय’ इत्यामभावः । ‘अहं भूयासमुत्तम:’ । ‘समानानमुत्तमश्लोको अस्तु’ | ‘गोः शश्वत्तमम् ’ ॥ अन भक्षमन्थभोगदेहाः । अन्तोदात्ताः । भक्ष अदने । चुरादिः । ततो घनि “यद्यपि णिजन्तत्वे ‘एरच्’ इति धनपत्रादेन अचा भवितव्यम्, तत्र च ‘चितः’ इत्येव सिद्धमन्तोदात्तत्वम्, तथापि ‘एरजण्यन्तानाम्’ इति वचनात् तदभावे घञेव अत्र” इति वृत्तौ ।

1. संयुक् म.
2. तत्र CC-0. Shri Vipin Kumar Col. Deola and. In Public Domain. सू. ५२]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १२१ ‘कर्मण्यण्’ इत्यत्र ‘भक्षयतेः कर्मगे एरच्’ इति भाष्यमुपादाय ‘एरजण्यन्तानाम्’ इत्येतत्तु मुनित्रयस्य मते’ नास्ति, ‘कल्प्यादिभ्यः प्रतिषेधः’ इत्येवास्ति — इति कैयटः । तन्मतेऽत्र भक्षग्रहणस्य चिन्यं फलम् ; एरजन्ततया इष्टसिद्धेः । ‘अनित्यण्यन्ताश्चुरादयः’ इति भक्षयतेर्घविषये - णिजभावे असत्येरचि पनि अन्तोदात्तार्थं तन्मतेऽप्यन भक्षग्रहणम् - इत्यन्ये । ‘स॒क्षॊऽस्यमृत॒स॒क्षः’ । ‘गावः सोम॑स्य प्रथमस्य भक्ष:’ । भक्ष:’ । मन्थ विलोडने । घञ | ‘मन्थानैतावतो द॑द्यादोदनान् व’ । ’ अ॒भिवान्या॑यै दुग्धे मन्थम् ’ । भुजो कौटिल्ये । ‘भोगः’ । श्रुतौ तु’ ‘छागोऽसि मम भोगा॑य भव’ इत्यादौ भोगशब्द आद्युदात्तः पठ्यते । ‘पोडशभिर्भोगैरसिनात्’, ‘वृ॒त्रस्य॑ भोगानय॑दहत्’ इत्यादौ अन्तोदात्तः । व्यत्यय एवात्रेति केचित् । ‘भुजो कौटिल्ये’ इति धातोरेव अत्र मञ्जर्यं प्रदर्शनात् तत एव भोगशब्दोऽन्तोदात्तः । भुनक्तेस्तु आद्युदात्त इत्येव अत्र’ शरणम् । ‘भोगैः वृत्रस्य शरीरैकदेशैः’ इति वेदभाष्यम् । दिह उपचये । ‘देहः’ । केचिदत्र शेषरेखलेखानपि पठन्ति । वृत्त्यादौ तु नैव दृश्यते ॥ [ ५२] ॥ चतुरः शसि ॥ (6-1–167) अनुकरणत्वेन अर्थपरत्वाभावात् ‘चतुरः’ इत्येकवचनम् । ‘सौवर्यः सप्तम्यः’ इत्येतत् अत्र नेत्युक्तम् । चतुरशब्दस्य अन्त उदात्तः शसि परतः । ‘चतेरुरन्’ इति नित्प्रत्ययान्तत्वेन आद्युदात्तत्वं प्राप्तम् । ‘चतुरौ मासो दक्षितः स्या॑त्’ । ‘च॒तुरो॒ वा ए॒तम् ’ । ‘च॒तुर॑ः प॒दः प्र॑ति॒दध॑त्’ । शसीति किम् ? ‘चतुष्टय्य आप:’ । ‘संख्याया अवयवे तयप्’

1. सुनित्रयमते घ.
2. घञ् घ. नास्ति ।
3. व्याख्यातमेवात्र ङ. 4. तु घ. नास्ति । स्वCC-P6Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. १२२

[सू. ५२ स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् इति तयपः, तत: ‘टिड्डू’ इति ङीपश्च पित्वेन अनुदात्तत्वात् अत्र चतुरशब्दो नित्स्वर एव । ‘च॒त्वाय॑ ऋ॒त्विज॑ः’ इति तु न प्रत्युदाहरणम् ; ‘चतुरनडुहोरामुदात्तः’ इत्यन्तोदात्तत्वस्यैव अत्र श्रवणात् । ‘चत॑स्रो धेनूर्दद्यात्’ इत्यत्र चतस्रादेशे स्थानिवद्भावेन अयं स्वरः स्यात् इति चेत् — कस्य स्यात् ? न तावत् अन्त्यस्य ऋकारस्य ; परत्वात् ‘अचि र ऋत:’ इति रादेशेन तस्य अपहारात् । नापि तकाराकारस्य ; रादेशस्य पूर्वविधौ स्थानिवद्भावेन अचा व्यवधानात् शस्परत्वाभावात् । न च स्वरविधौ स्थानिवद्भावनिषेधः ; ‘स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेश एव न स्थानिवत्’ इति वचनादिति । एवं च उक्तदोषपरिहाराय ‘त्रिचतुरो: त्रियाम्’ इत्यत्र चतसर्याद्युदात्तनिपातनं नाश्रयणीयम् ; तेन विनापि दोषस्य परिहृतत्वादिति दिक् । यत्तु स्वरमञ्जर्याम्–‘चत॑स्रो धेनूः’ इत्यत्र ‘प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्ग- विशिष्टस्यापि ग्रहणम्’ इति परिभाषया परिभाषया ‘चतुरः शसि’ इति स्वरप्रसङ्ग इत्याक्षिप्तम्, तत्र उक्तपरिभाषायाः कथं इति न विद्मः । इयं हि परिभाषा वृत्त्यादौ इत्थं व्याख्याता - लिङ्गशब्देन लिङ्गाभिव्यक्तिहेतवष्टाबादयो गृह्यन्ते अभिधाने अभिधेयोपचारात् । तेन यत्र प्रातिपदिकं गृह्यते तत्र टाब्ङीबाद्यन्तस्यापि ग्रहणम् । तेन ‘लोहितादिडाज्भ्यः’ इति क्यष् लोहितशब्दादिव+ लोहिनी शब्दादपि भवतीति । एवं सति चतुरशब्दग्रहणे कथमुक्तपरिभाषया चतसृशब्दग्रहणम् ? न हि चतसृशब्दः टाबादिविशिष्टः । चतुरशब्दे कथञ्चित् उक्तपरिभाषायाः प्रवृत्तिसंभवेऽपि ‘विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणम्’ इति निषेधो दुर्वारः । अत एव कैयटादिभिः स्थानिवद्भावेनैव चतसृशब्दे स्वरोऽयमाशङ्कित इति ॥

1. अकारस्य क.
2. कथमत्र घ. 1
3. हि घ ङ. 4. -शब्दवत् घ. 1

प्रसङ्ग ज. नास्ति ।सू. ५४] ८

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् [ ५३ ] ॥ विभाषा वेण्विन्धानयोः ॥ (6-1-215) १२३ अनयोरादिरुदात्तो वा स्यात् । ‘वेणुर्वैणवी’ । ‘यद्वेणुः’ । इन्धनास्त्वा शतः हिमा: ’ | ‘वयं त्वेन्धनाः । वेणुशब्दस्य नित्यनाद्युदात्तत्वं प्राप्तम् । स हि उगादौ स्थाणुः’ इति वर्तमाने अजिवृरीभ्यो नित्’ इति णुप्रत्ययान्तत्या व्युत्पादितः 1 इन्धानशब्दे तु - अप्राप्तमाद्युदात्तत्वं विधीयते । स हि त्रि इन्धी दीप्तौ इत्यस्मात्ताच्छील्यादौ चानशि लटः शानचि वा निष्पन्नः । आद्ये चित्स्वरेण अन्तोदात्तः । इतरत्र शानचो लसार्वधातुकस्य अनुदात्तत्वे ‘इनसोरल्लोपः ’ इत्युदान्तस्य श्रमकारस्य लोपे उदात्तनिवृत्तिस्वरेण मध्योदात्तः प्राप्तः । वेणुरिव वेणुः । इवार्थकन: ‘लुम्मनुष्ये’ इति लुप् । अत्र पूर्वविप्रतिषेधात् ‘संज्ञायामुपमानम्’ इति नित्यमाद्युदात्तत्वम्, न त्वयं विकल्प इति आकरे । ‘ऋत्विग्दधृक्’ इति विविधौ दधृक्शब्दः अन्तोदात्तो निपात्यते नित्स्वरबाधाय’ इति आकरे ॥ [ ५४ ] || मन्त्रे वृषेषपचमनविदभूवीरा उदात्तः ॥ (3–3–96) एते धातवः क्तिनमुत्पादयन्ति क्तिन्नन्ताश्च ते अन्तोदात्ताः स्युः । क्तिनो नित्त्वात् उदात्तले सिद्धे पुनरुदात्तविधिरन्तोदात्तार्थो विज्ञायते । ‘स्त्रियां क्तिन्’ इति क्तिनि सिद्धे अन्तोदात्तार्थ एवायमारम्भः । इषेस्तु इच्छेति निपातनात् अप्राप्तः क्तिन्नपि विधीयत इत्याहुः । वृषु सेचने । इषु इच्छायाम् । वृषुमाहचर्यात् उदितो ग्रहणम् । सूत्रे

1. -वृद्भ्यां घ,
2. अप्राप्तम् घ.
3. • बाधकत्वेन छ. नास्ति ।

१२४ स्वसिद्धान्तचान्द्र कार्या [सू. ५४ । अकारो न विवक्षितः । मन ज्ञाने । मन अवबोधने । द्वयोर्ग्रहणम् । विदादीनामपि यथादर्शनं ग्रहणमिति हरदत्त । ‘यूयं वृष्टिं वर्षयथ’ । ‘सृजा वृष्टिं दि॒वः’ । मन्त्रग्रहणात् ब्राह्मणे आद्युदात्तमेव । ‘वृष्टिमे॒वाव॑रुन्धे’ । यत्तु मन्त्रेऽपि ’ वृष्टिं ये विश्वे॑ म॒रुतो जुनन्ति’, ‘ततौ नो वृष्टिमेरंय’ इत्यादी आदेरुदात्तत्वदर्शनम्, तद्व्यययात् । इष’ । ‘विश्वेद॑स्मै सु॒दिना सास॑दृष्टि:’ । ’ तदिष्ठनामिष्टत्वम्’ इत्यादौ ब्राह्मणत्वान्नायं स्वरः । यजेर्वा इदं रूपम् । डु पचधूपाके । ‘पचन् पक्ती:’ । " सत्यवाचे भरे मतिम् ’ । ‘स्वय मत्या मरुतः सम्मिमिक्षुः’ । ‘मतिः कवीनाम्’ इत्यत्र व्यत्ययः 1 ‘सतिष कवीनाम्’ इति ब्राह्मणम् । विद । ‘वित्ति:’ । ‘वेदोऽसि वित्तिरसि’, ‘वित्तं ‘वित्तं च मे विर्त्तिश्च मे’ इत्यत्र व्यत्ययः भू सत्तायाम् । ‘भूतिर्दध्रा’ । ‘आभूति॒ भूर्तम्’ इत्यत्र व्यत्ययः । । ‘भूति॑मे॒वोपैति’ इत्यादि’ तु न मन्त्रः । वी गतिव्याप्तिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु । ‘वीतये ऋत स॒त्यम्’ । ‘अन आयहि वीतये । रा दाने’ | ‘स नौ ह॒विः प्रति॑गृभ्णातु रा॒तये॑’ । ‘रातिं भृगूणाम्’ । वृषादिभ्यः क्तिप्रत्यये विधातव्ये उदात्तवचनमुत्तरार्थम् 1 व्रजयजोर्भावे क्यप् उदात्तो यथा स्यात् । ‘प्रमतिम्’ इत्यादौ ’ तादौ च निति’ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरार्थं च । “पिबतेरपि मन्त्रे किन्नुदात्तो दृश्यते ’ त्वं सुतस्य पीतयै’ इत्यादौ " इति हरदत्तः । लोके तु एषामाद्युदात्ततैव । ‘तितुत्र’ इति वृषादेः क्तिन इडभावः ॥

1. इषेः घ. ङ.
2. इदं घ. नास्ति ।
3. मनः । स- ङ.
4. तिचि विधातव्ये घ.
5. इत्यत्र घ.

सू. ५६ ]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् [ ५५ ] ॥ ऊतियूतिजूति सातिहेतिकीर्तयश्च ॥ (3-3-97) १२५ ’ मन्त्रे’ इति’ नानुवर्तते । एते क्तिन्नन्ता अन्तोदात्ताः । अवते: क्तिनि ‘ज्वरत्वरस्त्रिव्यविमवामुपधायाश्च’ इति अन्त्यस्य उपधायाश्च ऊठ् ‘ऊतयः सन्ति दाशुषै’ ‘विष्णुं दे॒वं वरु॑णमूतये॒ भग॑म्’ । यु मिश्रणे । जुः सौत्रः । । 1 अनयोः क्तिनि दीर्घो निपात्यते । ‘यूति: ’ ‘जूतिः’ | ‘सातिः’ इति ’ स्यतेः सुनेर्वा निपातनम् । आद्ये ‘द्यतिस्यति’ इति इत्वाभावो निपातनात् । द्वितीये ‘जनसनखनाम्’ इत्यात्वम् । हन्तेर्हिनोतेर्वा ‘हेति:’ इति निपातनम् । ‘हेती रुद्रस्ये’ ‘रुद्रस्य॑ हेतिः’ । ‘कीर्तिर॑स्य पूर्वार्गच्छति’ । कीर्तयतेः कीर्तिः । 1 ‘ण्यासश्रन्थ’ इति युजपवाद: क्तिन्निपात्यते 1 कालापास्तु युचमपीच्छन्ति कीर्तनेति हरदत्तः । ‘हृपिपिरुहिवृतिविदिच्छिदिकीर्तिभ्यश्च’ इत्युणादिसूत्रेण इन्नन्तोऽपि कीर्तिशब्दः । स त्वाद्युदात्तः । यत्तु — उदात्तनिवृत्तिस्वरेण सोऽपि ’ अन्तोदात्त इति स्वरमञ्जर्याम्, तच्चिन्त्यम् ; इ:’ इति इप्रत्ययेन सिद्धे इन्विधेर्नित्स्वरार्थत्वादिति ॥

[ ५६ ] ॥ मनोरौ वा ॥ (4-1-38) 1 ‘अच ‘ऐ च ’ ‘उदात्त:’ इति चानुवर्तते । मनुशब्दात् स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति औकारश्चान्तादेशः, स च आन्तर्यादनुदात्त इति कौस्तुभे । ऐकारचोदात्तः । वाग्रहणात् द्वावपि विकल्प्येते । तेन त्रैरूप्यं मनावी, मनुः 1 मनुशब्द सिद्धम् । मनोः स्त्री मनायी, मनावी,

1. इति तु घ..
2. सातिस्तु स्यतेः घ.
3. सोऽपि घ. नास्ति ।

१२६ आयुदात्तो 6 Digitized by Madhuban Qelhi का नित्स्वरेण । उणादौ ‘धान्ये निच्च’ [सू. ५७ इत्यधिकारे श्रस्वृष्णिहि’ इति सूत्रेण’ मनेरुप्रत्यये तद्व्युत्पत्तेः । अतो निःस्वरबाधनार्थमिदमुदात्तत्वम् ॥ [ ५७ ] | अस्थिदधिसक्थ्यणामनडुदात्तः ॥ (7-1-75) एषामनङादेशः स्यात् तृतीयादावजादौ विभक्तौ स चोदात्तः । ङित्त्वादन्तादेशः । ’ असिसञ्जिभ्यां क्थिन्’ इति क्थिन्प्रत्ययान्तौ अस्थिसक्थिशब्दौ । ‘आहगमहनजनः किकिनौ लिट् च’ इति धानः किन्प्रत्यये दधिशब्दः । लिङद्भावादुद्विर्वचनम् । कित्त्वात् ‘आतो लोप इटि च’ इत्यातो लोप: । ‘अशेर्नित्’ इति क्सिप्रत्ययान्तः अक्षिशब्दः । तदेतेषां नित्स्वरेण आद्युदात्तत्वे प्राप्ते अन्तोदात्तार्थोऽयमनङुदात्तविधिः । ’ प्रयुज्यन्ते च ते आयुदात्ताः । ‘अस्थ्येव तद्रेत॑सि धाति’ | ‘अश्व॑स्य॒ सक्ध्यावृहत्’ । ‘प्र॒जाप॑ते॒रक्ष्य॑श्वयत्’ । ‘ऐन्द्रं दधि’ इत्यादौ । ’ धश्चरुम्’ । । ’ यथाक्षन्नापन्नम् ’ । दध्यक्षिशब्दाभ्यां सप्तम्येकवचनम् । ‘सुपां सुलुक्’ इति तस्य लुक् । ‘विभाषा ङिश्यो:’ इति ‘अल्लोपोऽन:’ इत्यस्य विकल्पात् अल्लोपाभावः । ‘न ङिसंबुद्धयो:’ इति नलोपनिषेधः । ‘अस्थ्यस्थना’ । ‘दभार्तनक्ति’ इत्यादौ अल्लोपे उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तिरुदात्ता ॥ [ ५८ ] ॥ छन्दस्यपि दृश्यते ॥ (7-1-76) अस्थ्यादीनामनङादेश उदात्तः । दृशिग्रहणं व्यभिचारार्थम् 1 तेन

1. सूत्रेण घ. नास्ति ! सर्वोपाधि- अनजादावपि विभक्तौ भवति
2. उदा. 1 चनम् घ. छ. ज.
3. लिट् चेति लिङ्कत्त्वेन द्वित्वम् घ. 4. प्रसज्यन्ते घ:

सू. ५९]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १२७ ‘इन्द्रो दधीचो अस्थामः’ | ‘अस्थभ्यः स्वाहा’ । अजादावपि क्वचिन्न भवति । ‘यदक्ष्यो:’ । अतृतीयादावपि । ‘अस्थानि॑ शातया इति स यान्य॒स्थानि॑ । मतुप्यपि भवति । ‘अस्थन्वते॒ स्वाहा॑’ । ‘अक्षण्वते’ अत्र अनङ उदात्तत्वात् अन्तोदात्ताधिकारस्थम् ‘ह्रस्वनुड्भ्याम्’ इति मतुबुदात्तत्वं भवति । आद्युदात्तत्वे हि ‘ब्रह्मण्वन्तः’ इत्यादाविव तन्न स्यात् ॥ [ ५९ ] ॥ ई च द्विवचने ॥ (7–1–77) अस्ध्यादीनामीकारादेशो भवति छन्दसि द्विवचने परतः, स चोदात्तः । ’ अक्षीभ्या स्वाहा’ | ‘अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्याम् ’ । ‘द्वे सक्थ्यौ द्वौ बाहू’ 1 सक्थिशब्दादौकारप्रत्यये ईकारेण । | ‘इकोऽचि विभक्तौ’ इति नुम् परत्वाद्वाध्यते । ‘नपुंसकाच्च’ इत्यौङ: शीभावाभावो व्यत्ययात् । ‘वा छन्दसि’ इति पूर्वसवर्णदीर्घाभावे यणादेशः । ‘उदात्तस्वरितयोः’ इति औकारस्य स्वरितत्वम् ॥ ॥ इति नित्स्वरप्रकरणम् ॥

चित्स्वरप्रकरणम्

|| अथ चित्स्वरप्रकरणम् ॥ [ ६०] ॥ चितः ॥ (6-1-163) चकारः इत् यस्य तस्य अन्त उदात्तः । ’ ईश्वरो वा एष:’ । ‘स्थावरा गृह्णाति’ । ‘स्थेशभासपिसकसो वरच्’ इति वरच्प्रत्ययान्तौ ईश्वरस्थावरशब्दौ । ’ ’ कुण्डिना:’ । कुण्डशब्दान्मत्वर्थीय इनिः । ततो नान्तत्वात् ङीपि मध्योदात्तः कुण्डिनीशब्द: | कुण्डिन्या अपत्यानि बहूनि कुण्डिनाः । गर्गादियञः ‘आगस्त्य कौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच्’ इति लुक्, प्रकृतेश्च कुण्डिनजादेशः । स च स्थानिवद्भावान्मध्योदात्तः प्राप्तः | ‘चतुः संपद्यते’ ‘चतुर्धुवार्याम्’ इत्यादौ चतुश्शब्दः ‘द्वित्रिचतुर्भ्यः सुच्’ इति सुजन्तः } तत्र ‘अवयवे कृतं लिङ्गमन्यार्थम्” इति न्यायेन सुचोऽनच्कत्वेऽपि तदन्तस्य उदात्तत्वम् । एवम् ‘कुर्वाणा चीरमात्मन:’ इत्यादि शानजा’ । द्यन्तमप्यत्रोदाहार्यम् । ‘अद्यमा॑नाः पी॒यमा॑नाः ’ ‘वार्थमाना राय: ’ ‘मिर्माना यज्ञम्’ इत्यादौ शानजन्तस्य न अन्तोदात्तत्वम्, किंतु परत्वात् ‘ङिन्ददुपदेशात्’ इति लसार्वधातुकानुदात्तत्वमेवेत्युक्तम् । ‘द्वयम्’ ‘त्रयम्’ इत्यादौ ‘द्वित्रिभ्यां तयस्यायज्वा’ इत्ययचि ‘यस्येति च’ इति इकारलोपेऽपि नोदात्तनिवृत्तिस्वरः, किं तु अयवचिन्त्वसामर्थ्यात् परत्वाद्वा अयमेव स्वर इत्युक्तम् । उभयशब्दस्य अयजन्तत्वेऽपि न चित्स्वरः ; ‘उभादुदात्तो नित्यम’ इत्ययच्’ प्रत्ययस्य आद्युदात्तत्वविधानात् । तेन मध्योदात्त उभयशब्द: । ‘उभयमेव संवृञ्जते’ | ‘दक्षिणादाच्’ इत्यत्र चकारः ‘अनूत्तरपदाजाहियुक्ते’ इत्यत्र विशेषणार्थः । तदभावे हि आङोऽपि तत्र ग्रहणं स्यात् । स्वरार्थस्तु न भवति 2

1. ‘कुण्डिनाः’ घ. नास्ति ।
2. अयचः घ. 2. अचरितार्थं co. Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. सू. ६१]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १२९ प्रत्ययस्वरेणैव इष्टसिद्धेः । तथा ‘अव्यक्तानुकरणाद्व्यजवरार्धादनितौ डाच् ’ इत्युक्तडाचश्चकारोऽपि ‘लोहितादिडाज्भ्यः’ इत्यत्र विशेषणार्थ एवेति भाष्यम् । प्रत्ययस्वरेणैवेष्टसिद्धौ उभयत्र चित्त्वसामर्थ्यात् ‘दक्षिणासि ’ ‘पटपटासि’ इत्यादौ ‘स्वरितो वानुदात्ते पदादौ’ इत्येकादेशस्य पक्षे स्वरितत्वं न भवतीति हरदत्तादयः । भाष्यविरुद्धत्वादिद्मयुक्तमित्याहुः || अत्र वार्त्तिकम् - चितः सप्रकृतेर्बह्वकजर्थम् । 39 इति I चिदवयवकप्रकृतिप्रत्यय समुदायस्य अन्त उदात्त इति वक्तव्यम इति । अन्यथा ‘बहुकृतम्’ इत्यादौ ’ विभाषा सुपो बहुच् पुरस्तात्तु’ इति विहितस्य बहुच्प्रत्ययस्यैव’ अन्त उदात्तः स्यात् । ‘उच्चकैः’’ ‘नभ॑न्तामन्य॒के स॑मे ’ ’ इयं यका शकुन्तिका ’ इत्यादौ ’ अव्यय सर्वनाम्नाम्’ इत्यकच एव अन्त उदात्तः स्यात् । समुदायस्यैव अन्तोदात्तत्वमिष्यते इति । केचित्तु सूत्रस्यैव अयमर्थ इत्याचक्षते । तथा हि - ’ चित:’ इत्यवयवावयविभावे षष्ठी, न कार्यिणि । तेन चिदवयवकसमुदायस्य अन्त उदात्त इत्यर्थः । एवं व्याख्याने’ अकचश्चित्त्वं लिङ्गम् । अन्यथा तस्य एकाच्त्वेन तद्वैयर्थ्यादिति ॥ [६१] ॥ तद्धितस्य ॥ (6–1–164) चित्तद्धितस्य अन्त गोत्रापत्यानि कौञ्चायनाः

1. इति घ. नास्ति ।
2. बहुचश्वित्त्वात् घ. 3. तथा उच्चकैः घ. 4. अन्यकेषां ङ. ज. छ. उदात्तः । ’ कौञ्जायनाः’ । कुञ्जस्य गोत्रे कुञ्जादिभ्यश्च्फञ् ’ इति
3. व्याख्याने चाकचः घ. 6. दिक् घ. अधिकम् । 7. गोत्रापत्यम् घ. FCC 0.9Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. १.३० स्वररासिद्धान्तचन्द्रिकायाम् च्फञन्तात् ‘व्रातच्फञोर स्त्रियाम् ’ [सू. ६२ ‘व्रातच्फञोरस्त्रियाम्’ इति स्वार्थे ञ्यः । तस्य ‘व्यादयस्तद्राजा:’ इति तद्राजसंज्ञकतया बह्वपत्यविवक्षायाम् ’ तद्राजस्य बहुषु’ इति लुकि ‘कौञ्जायनाः’ इति च्फञन्तं श्रूयते । नन्वत्र पूर्वेणैव सिद्धयत्यन्तोदात्तत्वम् । एवं च ’ तद्धितस्य कित:’ इत्येकमेव सूत्रमस्तु ‘इति चेत् — मैवम् ; परत्वात् ञित्स्वरप्रसङ्गात् । न च चफञः चित्त्ववैफल्यम् ; ‘व्रातच्फञोः’ इत्यत्र विशेषणार्थत्वात् । विमपि विशेषणार्थतया चरितार्थम् । ततश्च परत्वात् बित्स्वर: स्यादिति तद्बाधनाय योगविभाग इति ’ गोत्रे कुञ्जादिभ्यः’ इत्यत्र भाष्ये स्थितम् । प्रत्ययस्वरापवादश्चित्स्वरः ॥ ॥ इति चित्स्वरप्रकरणम् ॥

कित्स्वरप्रकरणम्

॥ अथ कित्स्वरप्रकरणम् ॥ ॥ [ ६२ ] ॥ कितः ॥ (6-1-165 ) कित्तद्धितान्तस्य अन्त उदात्तः । ’ छन्दासि सौपर्णेया: ’ । ’ काद्रवेयो मन्त्र॑मपश्यत्’ । सुपर्णीकशब्दाभ्याम् ’ स्त्रीभ्यो ढक् ’ इति ढक् । ’ उदङ्कः शैल्वाय॒तः ’ । ’ नडादिभ्यः फक्’ । प्रत्ययस्वरापवादः । अन्यथा आयन्नादिषु ’ उपदेशिवद्वचनं स्वरसिद्धयर्थम् ’ इत्युक्तेः ’ सभेयः’ इत्यादिढप्रत्ययान्त इव’ एकारादीनामुदात्तत्वं स्यात् ॥ ॥ इति कित्स्वरप्रकरणम् ॥

1. इति चेत् घ ङ. छ.

2. वृद्धया घ. नास्ति ।

3. इव क. ख. नास्ति ।

तित्स्वरप्रकरणम्

| अथ तित्स्वरप्रकरणम् ! [ 43 ] || facafta: 11 (6—1—185) ६३ ] । अन्त:’ इलनुवर्तते । तिदिति लुप्तषष्ठीकं ‘पदम् । तकारः इत् यस्य तस्य अन्तः स्वरितः । प्रत्ययस्वरापवादः । ’ कार्यं यजु॑ः ’ । ऋहलोर्ण्यत्’ । ‘के स्थ’ । ’ के वः सद्भयः’ । ’ किमोडत्’ इत्यत्प्रत्ययः । तस्मिन् परत: ’ ’ क्वाति’ इति किमः कादेशः । ‘चिकीर्ष्यम्’ । ‘अचो यत्’ । अन्तग्रहणानुवृत्तेः तव्यतोऽन्यस्य स्वरितत्वम् । ‘कर्तव्यं यजुः’ । ’ अलोऽन्त्यस्य’ इति स्वरविधौ न प्रवर्तते ; ‘स्वरविधौ सङ्घातः कार्यो’ इति परिभाषयेत्युक्तम् || स्यादेतत् – ‘स्तीर्णं बर्हिः ‘, ‘द्युभिरक्तुभिः’, ’ धातुः प्रजायाम्’ इत्यत्र ऋत इद्धातो: ’ ’ दिव उत्’ ऋत उत्’ इति विहितस्य उकारादेः स्वरितत्वप्रसङ्ग इति 1 अत्र इति वक्तव्यम् — इति । अत्र वार्त्तिककृतः - ‘तितः प्रत्ययस्य ’ भाष्यम्–’ ऋत उत्’ इत्यादौ दकार एव चर्व्वभूतो निर्दिश्यत इति तित्त्वाभावः ; इत्संज्ञायां चर्व्वस्य असिद्धत्वात् । न चैत्रम् तपरस्तत्कालस्य ’ इत्यस्य अप्रवृत्तौ ‘किरति’ इत्यादौ आन्तरतम्यादीकार एव स्यादिति वाच्यम् ; भाव्यमानत्वेन सवर्णाग्रहणात् । न चैत्रम् अदसो सेर्दादु दो मः’ इत्यत्रापि उकारस्य भाव्यमानत्वेन सवर्णाग्राहकत्वे अमूभ्याम्’ इत्यादौ आन्तरतम्यादूकांरो न स्यादिति वाच्यम् ; ‘दिव उत् ’ ’ इत्यादिज्ञापकात् क्वचिद्भाव्यमानस्यापि सवर्णग्राहकत्वात् । न चेदानीं तत्रापि दकारनिर्देश इत्युक्तेर्न तत् ज्ञापकं स्यात् इति

1. पदम् घ

परतः घ नास्ति । नास्ति । 3. एव ऋतः घ. 4. इति ज्ञापकात् घ.

१३२ वाच्यम् ;

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ६३ तपरस्तत्कालस्य ’ इत्यत्र दकारस्यापि चर्व्वभूतस्य निर्देशेन तस्य ज्ञापकत्वसिद्धेरिति । नन्वेवम् ’ ऋदोरप् ’ इत्यत्र उकारस्य दात् परत्वात् तत्कालग्रहणप्रसङ्गः ; तादपि परः तपर इत्याश्रयणात् किमर्थं चायं यत्नो भाष्ये इति चेत् —न ; ‘उच्चारणार्थत्वात् । समाश्रितः । ऋत इत्’ इति इकारादेस्तित्वेऽपि ’ प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणम्’ इति परिभाषया तत्र तितः प्रत्ययस्यैव’ ग्रहणात् इष्टसिद्धेरिति । अत्र कैयटः ‘ऋदोरप्’ इत्यत्र दकार उच्चारणार्थतया निर्दिश्यत इति नाद्यो दोषः । जश्त्वेन तु तत्र दकारश्रवणम् । ’ प्रत्ययाप्रत्यययोः ’ इति परिभाषा तु भाष्यवार्त्तिककाराभ्यां न क्वचिदप्याश्रितेति । हरदत्तोऽपि उक्तं भाष्यं कैयटं च उपन्यस्य ‘प्रत्ययाप्रत्यययोः ’ इति परिभाषायाः भाष्यवार्त्तिकयोरिहादर्शनात् अयं यत्त्रो महानाश्रितोऽस्माभिः’ इत्याह । यद्यपि अङ्गस्य’ इति सूत्रप्रत्याख्यानावसरे भाष्य एव इयं परिभाषा उपन्यस्ता, तथापि ‘निरुतम्’ ‘दुरुतम्’ इत्यादौ ’ हल:’ इति संप्रसारणदीर्घव्यावृत्त्यर्थम् अङ्गस्य’ इति सूत्रस्य आवश्यकत्वे व्यर्थेयं परिभाषेति ‘कैयट - हरदत्तयोराशयमाहुः । ननु ‘ऋत इद्धातो: ’ इति श्रुतस्य इकारस्य तित्त्वम्, न तु प्रत्यायितस्य ‘स्तीर्णम्’ इत्यादौ प्रयोगे श्रुतस्य श्रुतस्य आदेशस्य ; प्रत्यायक एव व्यवस्थितस्य वर्णस्य इत्संज्ञाप्रवृत्तेः । एवं च अतिप्रसङ्गाभावात् दकारनिर्देशाश्रयणं व्यर्थम् इति चेत् — न’ ; संज्ञाधर्मेण तित्त्वेन संज्ञिनोऽपि व्यपदेशात् । अन्यथा ‘चिकीर्ष्यम्’ इत्यादौ यदन्तेऽप्येवं तित्स्वरो न स्यात् ; तुल्यन्यायत्वात् । न च तत्कालग्रहणार्थतया ‘ऋत उत्”’ इत्यादौ

1. उच्चारणार्थत्वात् घ. नास्ति । 6. भाष्यकैयटयोः
2. अत्र घ. |
3. एव घ. नास्ति ।
4. श्रुतस्यैव घ. 8. तत्प्रत्यायितस्य
5. न घ. नास्ति ।
6. -वार्त्तिकाभ्याम् घ.
7. अस्माभिः ज. नास्ति ।
8. इत्’ ङ, सू. ६३]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १३३ तकारस्य चारितार्थ्यम् ; ‘आक्षिक:’ इत्यादौ ‘ककारानुबन्धानामनेकप्रयोजनदर्शनात् उभयार्थ संभवादिति कैयटः ॥ अत्र ‘एओङ् ‘सूत्रे ‘अणुदित् सूत्रे च कौस्तुभेऽभिहितम् — संज्ञाधर्मेण तत्रैव संज्ञी व्यपदिश्यते, यत्र संज्ञायां तस्य अचारितार्थ्यम् । यथा ङमुटष्टित्वेन ङकारादयष्टितो व्यपदिश्यन्ते । यथा वा यतः तित्त्वेन चिकीर्ष्यम्’ इत्यादौ यकारादयस्तितः । ‘ऋत उत्’ ‘उदोष्ठ्यपूर्वस्य’ इत्यादौ तु तत्कालावधारणेन संज्ञायामेव चरितार्थस्तकारानुबन्ध इति कथं संज्ञाधर्मेण संज्ञिव्यपदेशः ? अत एव ’ वैयाकरण: ’ ’ पचस्व ’ इत्यत्र ऐजागमस्य शपश्च न चित्स्वरः ; ’ न य्वाभ्याम्’ इति सूत्रे ’ अचः परस्य द्वे ’ इत्यत्र च ऐजचोश्चकारस्य प्रत्याहारे उपक्षयात् 1 अन्यथा ऐजादिसंज्ञाधर्मेण संज्ञिनोऽपि चित्त्वादत्र चित्स्वरः स्यात् । ’ आक्षिक:’ इत्यादौ तु युक्तमनुबन्धानामनेकप्रयोजन दर्शनम् ; प्रयोजनानां युगपदुपस्थितेर्विनिगमनाविरहात् 1 अत्र तु स्वरसतः प्रवृत्तेन तत्कालावधारणेन कृतार्थस्तकारः सामर्थ्यकल्पयं चित्स्वरं कथं कल्पयेत्’ ? अत्र तित्स्वरशङ्काविरहात् ‘दिव उत्’ इत्यादौ दकारो निर्दिश्यत इति भाष्यादिकमभ्युपगम्यवाद इति ॥ एवं च अत्राहुराचार्याः – तकारस्य

तत्कालावधारणेन चरितार्थत्वेऽपि तत्र प्रवृत्ताया इत्संज्ञाया अचरितार्थत्वात् सा संज्ञिनि स्वकार्यं कुर्यादेव । ऐजादिसंज्ञायां चकारे प्रागेव प्रवृत्ताया ‘आदिरन्त्येन ’ इत्संज्ञायाः ’ वैयाकरण:’ इत्यादौ अतिप्रसङ्गोऽपि निरस्त: ‘वस्तुतस्तु संज्ञापि तान्ता उपक्षयात् इति प्रत्याहारग्रहणे निरस्त: । यदपि तत्र न तु तित्’ इत्यादिना उकारादिरेव संज्ञा, तकारस्तु तात्पर्यग्राहकः इति भाष्यादिमते ‘दिव उत्’

1. ककाराद्यनुबन्धानाम् ध.
2. कृतार्थस्य तकारस्य घ.
3. सामर्थ्य कल्प्यं घ.
4. कुर्यात् घ.

१३४

स्वरसिंद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ६३ इत्यादौ तकारे इत्संज्ञाप्रवृत्तावपि ‘उत्’ इत्यादि तकारान्तैव संज्ञेति नवीनमतेऽपि तत्रेत्संज्ञाप्रवृत्तिरेव नेत्युक्तम्, तदपि चिन्त्यम् ; ‘उत्’ इत्यादिसंज्ञाशब्दगततकारस्यापि उपदेशान्त्यहल्त्वं संज्ञितावच्छेदकं वर्तत इति कथं ‘हलन्त्यम्’ इति इत्संज्ञा न भवेत् ? ततश्चं अवयव - समुदाययोर्भेदादुच्छन्दस्तिदिति संज्ञिनि तित्स्वरः स्यादेव 1 न चैवं कृत्संज्ञायास्तित्त्वे कृत्प्रत्ययानां तित्त्वप्रसङ्गः ; ण्यत्तव्यदादीनां तित्करणादिना लिङ्गेन सर्वैः एवमादीनां दोषाणां परिहर्तव्यत्वात् तस्मात् ‘दिव उत्’ इत्यादौ तित्स्वराभावाय दकारो निर्दिश्यत इति भाष्यादिकल्पनं युक्तमेवेति । एवं च वार्त्तिकमते ‘दिव उत्’ ‘दिव औत्’ ‘अच्च घेः’ ‘औत्’ ‘स्थाध्वोरिच’ इत्यादौ तकारः कचित् 1 भाव्यमानोऽप्यण् सवर्णान् गृह्णाति’ इति ज्ञापनार्थः । क्वचित् भाव्यमानस्यापि सवर्णग्रहणशङ्कानिवृत्त्यर्थः । क्वचित् उच्चारणार्थः । भाष्यमते तु तकार एव सर्वत्रात्र उक्तप्रयोजनाय निर्दिश्यत इति ॥ यत्तु ‘अणुदित्सवर्णस्य’ इत्यत्र कौस्तुभे उक्तम्’दिव औत् ’ ’ इति तपरकरणं स्वरार्थम्, न तु कालावधारणार्थम् भाग्यमानतया सवर्णग्रहणाप्रसक्तेः । तथा च स्वरित: प्रसज्यते । ‘द्यौः पितः पृथिवि मातरधुंक’ ‘पृथिवी उत द्यौः’ इत्युदात्तप्रयोगस्तु द्यौशब्दस्य बोध्यः । वस्तुतस्तु ‘इटोऽत्’ इत्यादाविव ‘दिव औत्’ इत्यत्र तकारोऽप्युच्चारणार्थ एव ; हलः स्रंसनधर्मिणोऽनुदात्ते कृते ‘उदात्तस्वरितयो:’ इत्येव स्वरितसिद्धेरिति । ‘अत्रेदं चिन्त्यम् — ‘तिति प्रत्ययग्रहणम्’ इति वार्त्तिकात् कथमप्रत्यये तित्स्वरः ? भाष्ये प्रत्याख्यातमिति चेत् — सत्यम् ; न ‘तु ‘द्यौः’ इत्यादौ अव्याप्तिप्रसङ्गात् प्रत्याख्यातम् ; किं त्वप्रत्यये सर्वत्र दकारो निर्दिश्यत इति कल्पनया । न च ‘दिव उत्’ ‘ऋत उत्’ इत्यत्रैव दकार निर्देशो

1. उचारणाद्यर्थः ङ,
2. इत्यत्र घ.
3. तत्रेदं घ. ङ.
4. न्च घ.

पू. ६३]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १३५ भाष्ये दर्शित इति वाच्यम् ; तस्य उपलक्षणत्वात् । अत एव • ‘ऋत उत्’ ‘उदोष्ठ्यपूर्वस्य’ इत्यादावपि दकारनिर्देशो ‘भाष्यसंमतत्वेन कौस्तुभे दर्शितः । हरदत्तादिभिरपि ‘प्रत्ययाप्रत्यययोः’ इति परिभाषाया इह भाष्यादौ अदर्शनात् अयं यत्न आश्रितः’ इति वदद्भिः अप्रत्यये सर्वत्र दकारनिर्देशः सूचितः । ‘अङ्गस्य’ इति सूत्रभाष्य एव दर्शितया प्रत्ययाप्रत्ययपरिभाषयैव इष्टसिद्धौ ‘दकारो निर्दिश्यते’ इत्यादि 6 एओङ् ‘सूत्रकौस्तुभप्रन्थेनापि भाष्यमतेऽप्यत्र तितः प्रत्ययस्य ग्रहणमिति प्रदर्शितत्वाच्च । अत एव मनोरमायाम् - ‘दिव ‘उत्’ इत्यत्र तकार उच्चारणार्थ इत्युक्तम् । कथं तर्हि ‘द्यौः पित:’ इत्यत्र स्वरित इति चेत् — तवाप्यामन्त्रिते तत्र कथं चेत् — तुल्यमत्रापि’ । अत एव तैत्तिरीये तत्रैव ‘मन्त्रे द्योशब्द उदात्तः पठ्यते । ‘हलः स्रंसनधर्मिणः अनुदात्ते कृते’ इत्याद्यप्यत एव निरस्तम् ॥ C तित्स्वरः ? छान्दसत्वादिति . इदं तु चिन्त्यम् - ‘दिव उत्’ इत्युकारस्य’ स्वरितप्रसङ्गः ; ‘हल: संसनधर्मिण:’ इति न्यायस्य तुल्यत्वात् । न च अयमुकार उदात्तो निपात्यत इति वाच्यम् ; दकारनिर्देशोऽयमिति भाष्योक्तिविरोधात् । अत एव भाष्यात् अत्र ‘स्वरितो नेति चेत्-न ; तित्स्वरो मा भूत्, उदात्तस्वरितयो:’ इति स्वरितो यथा स्यादित्येवंपरत्वेनापि तदुपपत्तेः । न च फलभेदाभावः ; ‘लोक:’ इत्यादौ स्वरिताभावस्य फलत्वात् । ‘उदात्तस्वरितयो:’ इति हि स्वरितो नात्र भवति ; समासान्तोदात्ते शेषनिघाते च उदात्तयणभावात् । तित्स्वरस्तु स्यादेव । एवं च ‘स्वमग्ने तुभिः’ इत्यादिप्रयोगविरोध: । ‘एओड’ सूत्रस्थ कौस्तुभविरोधश्चेति ॥

1. भाष्याभिप्रेतत्वेन घ. ङ. 2. औत् घ.
2. अत्रापि घ. ङ. छ.
3. मन्त्रे ध. नास्ति । 5. उकारस्यापि घ.
4. तित्स्वरो ध. ज. नास्ति ।

१३६ स्वसिद्धपकायाम्Delhi [ ६४ ] ॥ यतोऽनावः ॥ (6-1-213) [& यत्प्रत्ययान्तस्य [सू. ६४ व्यच आदिरुदात्तो भवति, न चेन्नौशब्दात् परो यत् । तित्स्वरापवादः । ’ तस्माद्गायते न देय॑म्’ ‘अचो यत्’ । ‘ईद्यति’ । गुणः । ‘कूप्या॑भ्यः॒ स्वाहा॑’ । ‘भवे - छन्दसि’ इति यत् । द्व्यचः किम् ? ‘अव॒व्या॑भ्यः’ स्वाहा’ । अनावः किम् ? नावा तार्थं ‘नाव्यम्’ । ‘नौवयोधर्म’ इत्यादिना यत् । “धुरि धुर्यो पातम्’ इत्यत्र व्यत्ययात् धुर्यशब्दे न अयं स्वरः । धुरं वहतीति धुर्यः । ‘धुरो यञ’ इति यत् । ‘अर्थ: स्वामिवैश्ययोः’ इत्यर्यशब्दो यत्प्रत्ययान्तः’ स्वामिनि वैश्ये च निपातितः । तत्र ‘स्वामिन्यन्तोदात्तत्वं वक्तव्यम्’ इत्युक्तम् ‘यतोऽनाव:’ इत्यस्य’ बाधनाय । ‘अग्ने विश्व - न्यर्य आ’ । ‘समर्य आ विदधे वर्धमानः’ । ‘सूर्यो दे॒वीमु॒षस ँ रोच॑मानामर्यः’ इत्यत्र वैश्ये अर्थशब्दः । स्वामिवाचित्वे तु व्यत्ययेन आद्युदात्तत्वम् । अथ यो वैश्यश्च स्वामी च तत्र कथम् ? उच्यते वैश्याख्यायामाद्युदात्तत्वम्, स्वाम्याख्यायामन्तोदात्तत्वम्’ । तथा च ‘अर्यः स्वाम्याख्या चेत्’ इत्याख्याग्रहणं फिट्सूत्रे कृतमिति हरदत्तः ॥ ; ॥ शुनः संप्रसारणं वा च दीर्घत्वम्, तत्सन्नियोगेन च अन्तोदात्तत्वम् ॥ ‘उगवादिभ्यो यत्’ इत्यत्रत्यमिदम् । शुने हितं ‘शुन्यं ’ ’ शून्यम्’ । अत्र संप्रसारणदीर्घपक्षेऽन्तोदात्तत्वम् ‘यतोऽनावः ’ विधीयते । पक्षान्तरे ‘यतोऽनाव:’ इत्याद्युदात्ततैव ॥

1. यदन्तः घ. 2. इत्येतद्बाधनाय घ.
2. आद्युदात्तत्वम् ङ.
3. दीर्घत्वं च घ.
4. त्वन्तोदात्तत्वं घ. इत्येतद्बाधनाय

सू. ६६] इति [4] 11

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् [ ६५ ] ॥ ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यतः ॥ (6-1–214) १३७ ण्यन्तानामेषामादिरुदात्तः । व्यनुबन्धकत्वात् यद्ग्रहणे ण्यन्न गृह्यत यतोऽनाव: ’ इत्यस्य अप्राप्तौ तित्स्वरित एव अत्र प्राप्तः । ’ ईड्यश्चासि॒ वन्द्येश्च वाजिन्’ । ‘आजुह्वान ईड्यो वन्द्येश्व’ । 6 । यज॑मानाय वार्य॑म्’ । ’ शंस्यम्’ । ’ दोह्या धेनुः’ । ‘वार्यम्’ इति वृङ् संभक्तौ इत्यस्मात् ण्यत् । न च ’ एतिस्तुशास्वृदृजुषः क्यप् ’ इति क्यपा बाधः ; तत्र वृञ् वरणे इत्यस्यैव ग्रहणात् । न च मानाभावः ; ईडिवन्दिभ्यां नित्यात्मनेपदाभ्यां ’ साहचर्यात् अत्र वृङ् संभक्तौ इत्यस्य ग्रहणमिति सिद्धे ततो ण्यतोऽवश्यंभावेन तत्र वृञ् वरणे इत्यस्यैव ग्रहणौचित्यात् । ‘सजनीय’ शस्यं विव्यं शस्य॑म् ’ इत्यादौ ‘शस्यम्’ इति क्यबन्तत्वादनुनासिकलोपः । प्रशस्यस्य श्र: ’ इति लिङ्गात् शंसेः क्यपो भावात्’ इति । ईडादीनां किम् ? ’ नाश्यं काम॑मन्यस्य॑ ’ । तित्स्वरितः ॥ [ ६६ ] ॥ समानोदरे शयित ओ चोदात्तः ॥ (4-4-108) समानोदरशब्दात् सप्तमीसमर्थात् ‘शयितः’ इत्यर्थे यत्प्रत्ययः, ओकारश्च उदात्तः ओकारस्य उदात्तविधिः । ‘विभाषोदरे’ इति समानस्य विकल्पेन । ’ समानोदर्यो भ्राता’ । ‘तित्स्वरापवादः तत्र सभावपक्षे ‘सोदर्यः’ इति रूपम् । सभावो विहितः । तत्र सभावपक्षे ।

1. चात्र घ.
2. क्यपोऽपिभावात् घ.
3. अत्र तित्स्वर- ङ.
4. qlo shiVipin

स्व–18 १३८

Delhi [सू. ६७ इदं च तित्स्वरेण अन्तस्वरितम् । ‘सोदरायत्’ इत्युत्तरसूत्रेण तन्त्र यत्प्रत्ययविधानात्’, ‘ओ चोदात्तः’ इत्यस्य च तत्र अननुवृत्तेःइति कौस्तुभादौ ॥ ॥ इति तित्स्वरप्रकरणम् ॥

बाणा: '

लित्स्वरप्रकरणम्

1 ॥ अथ लित्स्वरप्रकरणम् [ ६७ ] ॥ लिति ॥ (6-1-193) ] 11 लकार इत् यस्य तदन्ते प्रत्ययात् पूर्वमुदात्तं भवति । ‘यत्र । ’ तत्र॑ वृत्र॒हा ’ । सप्तम्याखल् । ‘यतो वा इमानि’ । पञ्चम्यास्तसिल् । ‘वृत्रतूयै ततारं ’ । तिपो’ णल् । प्रत्ययस्वरापवादः । स्यादेतत् – ‘ब्राह्मणं दक्षिणतो निषाद्ये ’ इत्यत्र ’ निषाद्य’ ’ इति निपूर्वात् सदेर्ण्यन्तात् क्त्वो ल्यपि रूपम् । त ल्यपि अनुदात्ते परतो णेरुदात्तस्य लोपात् उदात्तनिवृत्तिस्वरेण अन्तोदात्तं प्राप्नोतीति कथं लित्स्वरेण उत्तरपदाद्युदात्तत्वम् ? अत्र केचित्ल्यपो लित्त्वसामर्थ्यात् लित्स्वर एव ल्यविषये भवति — इति । तत्तुच्छम् ; ’ प्रचिकीय+ ’ प्रचिकीय’’ इत्यादौ प्रत्ययात् पूर्वस्य उदात्तप्रापणेन लित्त्व साफल्यात् । उदात्तनिवृत्तिस्वरात् परत्वाल्लित्स्वरः - इत्यपरे । ‘त ँ स्थलैऽव॒साय्य’ । अत्र अवपूर्वात् स्यतेर्ण्यन्ताल्ल्यपि णिलोपः ‘शाच्छासाह्नाव्यावेपां युक्’ इति युगागमेन यकारद्वयश्रुतिः । अथ कथम् ‘यः पा॑वकः पु॑रु॒तम॑ः’ इत्यत्र पावकशब्दे अन्तोदात्तत्वम् ?

1. यद्विधानात् घ.
2. लिटो ङ.
3. निषाद्येति घ. नास्ति
4. ’ प्रचिक्रीय ’ ङ. छ. 5. लित्त्वसामर्थ्यात् ख.

सू. ६९]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १३ पावयतेर्बुलि लित्स्वरौचित्यादिति । लित्स्वरौचित्यादिति । अत्र वेदभाष्यम् – णेरुदात्तस्व लोपात् उदात्तनिवृत्तिस्वरेण अन्तोदात्तत्वमिति 1 तच्चिन्त्यम् : एवमप्यकादेशाद्याकारे परत उदान्तलोप इति तस्यैव उदात्तत्वापत्त्या अन्तोदात्तत्वानुपपादनात् । ‘तस्मादुञ्छादिः पावकशब्दो बोध्यः । व्यत्ययाद्वा तस्य छन्दसि अन्तोदात्तत्वम् । ’ या वाजिनभेरप्सु पावका प्रिया तनूः’ इत्यादौ प्रसिद्धात् अग्नितनूवाचिनः पावकशब्दात् अर्श आद्यचि छन्दसि पावकशब्दः - इत्याचार्याः । पावं कायत इति पावक इति आतोऽनुपसर्गे कप्रत्ययान्तत्वमन्ये मन्यन्ते । ‘निषाद्य ’ इत्यादौ लित्स्वरे कर्तव्ये णिलोपो न स्थानिवत् ; ‘न पदान्त इति स्वरविधौ तन्निषेधात् ॥ [ ६८ ] ॥ आदिर्णमुलन्यतरस्याम् ॥ (6–1–194) णमुलन्ते आदिरुदात्तो वा स्यात् । लोलूयं लोलूयम् । लूञो यङन्तात् ‘आभीक्ष्ण्ये णमुल् च’ इति णमुल् । ‘नित्यवीप्सयोः ’ इति द्विर्वचनम् । अत्र आम्रेडितं सर्वानुदात्तम् । पूर्वो लोलूयशब्दः पक्षे लित्स्वरेण मध्योदात्तः । पक्षे आद्युदात्तः । एकाचि धातौ तु ‘अभिक्रामं जुहोति’ इत्यादौ लित्स्वरस्यास्य च न विशेषः ।। || [ ६९ ] थलि च सेटीडन्तो वा ॥ (6-1–196) [as] अन्तः इह ’ आदि:’’ इत्यनुवर्तते ‘अन्यतरस्याम्’ इति च । तद्बलात् वाशब्दश्चार्थे व्याख्यायते । इड्वति थलन्ते पदे इद् । आदिश्व इति त्रय उदात्ताः । एतेषां च’ समुच्चयेन नोदात्तत्वम् ; ‘अनुदात्तं पदमेकवर्जम्’ इत्युक्तेः । किं तु पर्यायेण । एवमेषां विकल्पे सिद्धे पुनरन्यतरस्यांग्रहणं पक्षे लित्स्वरप्रवर्तनाय’ । नास्ति ।

1. तस्मात् घ. 2. अनुपसर्गे क इति कप्रत्ययघ.
2. आदिरुदात्तः घ. नास्ति ।
3. च घ.

णमुल् चेति चेति घ. नास्ति । 6. लित्स्वराय घ.

१४० Digitize स्वरसिद्धान्तपन्द्रिकायामेelhi [सू. ७१ लुलविथ’ । पर्यायेण अत्र चत्वारोऽपि’ अच उदात्ताः । ‘अग्ने॒ पुरो रुरोजिथ ’ ‘उदारि॑थ’ । सेट् किम् ? ’ ययाथ ’ ब॒भूथ॑ ’ । अत्र लित्स्वर एव } न च इट: उपादानादेव सेट् थल् लब्ध इति पुनः वाच्यम् ; सेडनिट् च थल् गृह्येत यत्र इडस्ति उदात्तत्वार्थम् इड्ङ्ग्रहणमित्युपपत्तेरिति ॥ । । ’ समिथे कार्यित्वेन सेड्ग्रहणमफलमिति त तस्य ॥ इति लित्स्वरप्रकरणम् ॥

रित्स्वरप्रकरणम्

॥ अथ रित्स्वरप्रकरणम् ॥ [ ७० ] ॥ उपोत्तमं रिति ॥ (6–1–217) [0] 1 र् इत् यस्य तदन्ते उपोत्तममुदात्तं भवति } प्रत्ययस्वरापवादः । ‘दि॒दृ॒क्षेण्यो दर्शनीयो भवति ’ । अनीयर्प्रत्ययः । ‘आहवनीयः’ । आहूयतेऽस्मिन्नित्याहवनीयः । ’ कृत्यल्युटो बहुलम्’ इति अधिकरणेऽनीयर् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण नीशब्द उदात्तः ॥ “1 || इति रित्स्वरप्रकरणम् ॥

चित्स्वराद्यपवाद-प्रकरणम्

॥ अथ चित्स्वरप्रकरणम् ॥ [७१] ॥ आदिः सिचोऽन्यतरस्याम् ॥ (6–1–187) सिजन्तस्य आदिर्वा उदात्तः । ’ मा हि काम्’ । करोतेर्माङि लुङि तसस्तामादेशः । ‘च्लि लुङि’ । ’ च्ले: सिच्’ । ’ सिचि

1. अपि घ. नास्ति ।
2. इडग्रहणम् घ. नास्ति । सू. ७२] वृद्धि:’

इति वृद्धिः । प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १४१ इति वृद्धिः । ’ हि च’ इति निघातनिषेधनार्थो हिशब्दप्रयोगः । अडागमाभावाय’ माप्रयोगः । सति हि तस्मिन् स एव उदान्तः स्यात् ; ‘अडुदात्त:’ इति वचनात् । आद्युदात्तत्वाभावपक्षे प्रत्ययस्वरेण अन्तोदात्तः । ’ मा हि लाविष्टाम्’ । अत्र तु पक्षे सिच’ इडागम उदात्तः । सिचश्चित्त्वसामर्थ्यात् आगमानुदात्तत्वं बाध्यते । अन्यथा अनच्कत्वेन सिचः तद्वैयर्थ्यात् । ’ मा मम॑ प्रा॒णैरा॒पूरि॑ष्ठाः ’ । पूरी आप्यायने । अनुदात्तेत् अत्र तिनिघाताभावो व्यत्ययात् ॥ [ ७२] ॥ स्वपादिहिंसामच्यनिटि ॥ (6–1–188) अत्र ’ लसार्वधातुकम् ’ इत्यनुवृत्तं सप्तम्यन्ततया विपरिणम्यते ; ’ अच्यनिटि ’ इत्यनेन संबन्धात् । स्वपादीनां हिंसेश्व आदिवी उदात्तः अजादौ अनिटि लसार्वधातुके । ‘स्वपन्ति’ । ‘श्वसन्ति’ । ‘अनन्ति ’ । हिंसन्ति ’ | पक्षे प्रत्ययस्वरेण मध्योदात्तता । अचि किम् ? ‘स्वप्यात्’ । ‘हिंस्यात्’ । अत्र यासुडुदात्तः । अनिटि किम् ? ’ स्वपित: ’ । ’ रुदादिभ्यः सार्वधातुके’ इतीट् । अत्र प्रत्ययस्वरः । स्वपादिरदाद्यन्तर्गणः । आ अदादिपरिसमाप्तेः । तत्र स्वपिश्वस्यनिभ्यः परे जक्षित्यादयः षट् + अभ्यस्तसंज्ञाः । तेषु ’ अभ्यस्तानामादि:’ इति परत्वात् नित्यमाद्युदात्तत्वम् । ततः परे षस सस्ति स्वमे, वश कान्तौ इति त्रयश्छान्दसाः । तत्र दृष्टानुविधिः । ततः परं चर्करीतम् अभ्यस्तमेव’ | चर्करीतं यङ्लुगन्तम् । तत्र ‘उभे अभ्यस्तम्’ इत्यभ्यस्त - संज्ञा । हुङस्तु ततः परस्य नायं स्वरः ; ‘अह्रुडो:’ इत्यनुवृत्तेः । अत:’ पारिशेष्यात् स्वपादिषु त्रिष्वेव अयं स्वर इत्याहुः ||

1. वृद्धिरिति घ. नास्ति ।

2. सप्त घ.

3. त्वभ्यस्तमेव घ.

4. अडभावाय घ.

5. सिचः घ. नास्ति ।

6. अतः घ. नास्ति । १४२

स्वरसिद्धान्त चन्द्रिकायाम् [सू. ७३ (वा) ङित्येवेष्यते । तेनेह न’ । ‘स्वपानि’ । ’ हिनसानि ’ । अत्र ’ आडुत्तमस्य पिश्च’ इति पित्त्वान्न ङित्त्वम् ; ’ सार्वधातुकमपित्’ इत्युक्तेः । धातुश्वरेण नित्यमाद्युदात्तत्वम् । एवं च ‘स्वपानि ’ इत्यत्र उक्तवचनाभावे तु सतिशिष्टत्वात् स्वपादिविकल्पः स्यात् । ’ हिनसानि ’ इत्यत्र च धातुस्वरेण नित्यं नकाराकारस्य उदात्तत्वम् । इदं च वचनं सिद्धान्तकौमुद्यां कथितम् ॥ [७३] | अभ्यस्तानामादिः ॥ (9–1–189) एषामादिरुदात्तः स्यात्’ अनिट्यजादौ लसार्वधातुके । ‘बिभ्रंती जराम्’ । ‘भुव॑नानि॒ जुह्वत्’ । ’ यदाहवनीये जुह्वति’ । इह ‘लौ’ इति द्विर्वचने ’ उभे अभ्यस्तम्’ इति अभ्यस्तसंज्ञा । ‘जाय॑ते स्वाहा॑’ । ‘मन॑सा॒ दीध्या॑नः ’ । ‘जक्षित्यादयः षट्’ इत्यभ्यस्तसंज्ञा । स्वपादिविकल्पमत्र परत्वादिदं बाधत इत्युक्तम् । चित्स्वरमपि परत्वादयं बाधते । ‘हस्ते॒ दधा॑नः ’ । ‘आ॒जुह्वा॑नः’ । शानजन्तावेतौ । प्रत्यय- , । स्वरापवादोऽयम् । अचीति किम् ? ’ यन्न जुहुयात्’ । । परिद॒ध्यादन्त॑म्’ । यासुडुदात्तः । अनिटि इति किम् ? ‘जक्षिति ’ ‘जक्षित: ’ । ‘रुदादिभ्यः’ इति इट् । ‘जागरिष्यते ’ । ‘जागरितार्य ’ इति तु नानिग्रहणप्रत्युदाहरणम् ; लसार्वधातुकत्वाभावेनापि अत्र इष्टसिद्धेः । ’ शुचीद॑य॒न्दीधि॑तिम् ’ । क्तिन्नन्तो दीधितिशब्दः । तेन नित्स्वरेण आद्युदात्तः । ‘यीवर्णयोः’ इतीकारस्य लोपः । लसार्वधातुक इति किम् ? ‘परिभू ब॑भूवर्तुः’ । ‘लिट् च

1. नेह घ.
2. नकारादकारस्य घ.
3. स्थितम् घ.
4. स्यात् घ. नास्ति । सू. ७४]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १४३ इत्यार्धधातुकसंज्ञा’ । ’ यदेनश्वक्रम’ इत्यंत्र तु अनजादित्वादपि सिद्धम् । ‘आदि:’ इति वर्तमाने पुनरादिग्रहणं नित्यार्थम् || [७४ ] ॥ अचः कर्तृयकि ॥ (6-1-195 ) उपदेशेऽजन्तस्य धातोरादिर्वा उदात्तः कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतो विहिते यकि । ’ हीयत एव’ । ’ यदैषां प्रमीयैत यदा वा जीयैरन्’ । उपदेशेऽजन्तस्येति व्याख्यानात् ‘यदि मध्यन्दिने दीयैत’ इत्यादावपि भवति । इतरथा ‘ऋत इद्धातोः’ इतीत्वे रपरत्वे च परत्वात् कृते अनजन्तत्वान्नायं स्वरः " स्यात् । न चैवम् ‘जायते स्वयमेव ’ इत्यादौ जनेरुपदेशेऽजन्तत्वाभावात् कथं तत्र अस्य प्रवृत्तिरिति वाच्यम् ; ‘जनसनखनां सन्झलो: ’ ‘ये विभाषा’ इत्यात्वविधावपि ‘अनुदात्तोपदेश’ इत्यतः उपदेश पदानुवृत्त्या ‘सन्झलो:’ इत्यस्य विषयसप्तमीत्वाश्रयणेन च उपदेश एव जनादीनामात्वप्रवृत्त्या तेषामप्युपदेशे अजन्तत्वादित्याहुः । कर्तृयकि किम् ? ‘य उखायां श्रियते’ । ’ यन्मृदा च॒द्भिश्चा॒ग्निश्चि॒यते॑’ । अत्र कर्मणि लकारः । ’ भावकर्मणोः ’ इति यक् । पूर्वेषु तु कर्मकर्तरि लकारः । ’ कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः इति यगात्मनेपदे । अकर्मकाणामपि जनिप्रभृतीनाम् अन्तर्भावित - ण्यर्थकतया सकर्मकत्वात् ‘कर्मकर्तरि लकार: । पक्षेऽदुपदेशात् लसार्वधातुकानुदात्तत्वे प्रत्ययस्वरेण यगुदात्तः । ’ एष हि पंचद॒श्याम॑पक्षी॒यते॑ ’ । अच इति किम् ? ’ भिद्यते कुसूलः स्वयमेव ’ । ‘यदि॒ भिद्ये॑त’ । ‘यद्वै य॒ज्ञस्या॑ति॒रिय॑ते’ इत्यादौ व्यत्ययेन आयु- दात्तत्वम् ॥ ,

1. आर्धधातुकत्वम् घ.
2. नायं स्वरः घ. नास्ति ।
3. स्वयमेवेत्यादौ नायं स्वर: स्यात् । जनेरुपदेशेऽनजन्तत्वा- दिति वाच्यम् घ ङ. छ.
4. कर्मलकारः घ

१४४

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ७६ [७५] ॥ पथिमथोः सर्वनामस्थाने ॥ (6–1–199) आदिरुदात्तः’ इति वर्तते । सर्वनामस्थानान्तयोरनयोरादिरुदात्तः । उणादौ ‘गमेोरनिः’ इत्यधिकारे ’ मन्थः ’ । ’ पतेस्थ च’ इति वचनात् इनिप्रत्ययान्तौ अन्तोदात्तौ पथिमथिन्शब्दौ प्रत्ययस्वरेण । ‘ये ते पन्था॑नः’ । ‘पन्था॑मग्भ्या॑म् ’ । ’ पथिमध्यृभुक्षामात् ’ इत्याकारः सौ विहितः व्यत्ययात् अम्यपि भवतीति रूपसिद्धिः । ‘मन्थाः ’ । ‘मन्थानौ’ । सर्वनामस्थान इति किम् ? ‘पथो वा एष:’ । भस्य टेर्लोपः । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तिरुदात्ता । ‘पथिप्रियः’ इत्यादिबहुव्रीहौ प्रत्ययलक्षणेन यथा नायं स्वरः तथा उक्तमधस्तात् ॥ [ ७६ ] ॥ अन्तश्च तवै युगपत् ॥ (6-1-200) ‘तवै’ इति लुप्तषष्ठीकं पदम्’ । तवैप्रत्ययान्तस्य अन्तश्चादि 4 युगपदुदात्तः । ’ नान॑से॒ यात॒वै’ । ’ रक्ष॑से॒ हन्तवै’ । । ’ कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यत्वनः’ इति तवैप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरापवादः । युगपद्ग्रहणं पर्यायनिवृत्त्यर्थम् । अन्यथा ‘एकवर्जम्’ इति नियमात् पर्यायः स्यात् अथ कथम् ’ हव्यायास्मै वोढवे ’ इत्यत्र युगपदाद्यन्तयोरुदात्तत्वम् ! ‘तुमर्थे सेसेन्’ इत्यादिना वहेस्तवेप्रत्यये ‘वोढवे’ इति रूपम् तवैग्रहणमत्र तवेप्रत्ययस्याप्युपलक्षणमिति वेदभाष्यम् । एवं सति ‘अग्ने॑ ह॒व्याय॒ वोढवे ’ इत्यत्रापि द्वद्युदात्तत्वं स्यात् इति चिन्त्यमेतत् । स्वरमञ्जर्यां वनस्पत्यादिषु वोढवेशब्दः पठितः । तदपि अत एव निरस्तम् । ‘उभे वनस्पत्यादिषु युगपत्’ इत्यस्य समासविषयकत्वाच्च ।

1. प्रत्ययस्वरेण घ. नास्ति । 2. इत्यादौ घ, अधिकम् ।
2. पदम् घ. नास्ति ।

युगपत् घ. नास्ति । 5. नाद्युदात्तत्वं घ.

सू. ७९]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् अत एव वृत्त्यादिषु तत्र नासौ पठित: । क्वचित् अस्य आद्यन्तावुदात्तौ इति बोध्यम् ॥ १४५ तस्माद्व्यत्ययेन ८ [ ७७] ॥ क्षयो निवासे ॥ (6-1-201) क्षयशब्द आद्युदात्तः निवासेऽभिधेये । ‘स्वे क्षयै शुचिव्रत’ । यस्य॒ क्षया॑य॒ जिन्व॑थ’ । ‘क्षयै पाथ’ । क्षि निवासगत्योः क्षियन्ति निवसन्ति अस्मिन्निति क्षय: । ‘पुंसि संज्ञायां घः’ इति अधिकरणे घः । निवासे किम् ? क्षयः । भावे एरच् ॥ [ ७८ ] ॥ जयः करणम् ॥ (6–1–202) करणवाची जयशब्द आद्युदात्तः ‘जयान् प्राय॑च्छत् ’ 1 तज्जयानां जयत्वम्’ प्रायच्छत्’ । जयति अनेनेति जयः । पूर्ववद्धः । भावे एरचि अन्तोदात्तः प्रत्ययस्वरेण ॥ [ ७९ ] ॥ वृषादीनां च ॥ (6-1-203) आदिरुदात्तः । ’ वृष:’ । ‘जनः ’ । ’ त्वरः ’ ’ । ‘हय: ’ । गय:’ । ’ नयः ’ । ’ ताय: । ’ तयः’ इत्यन्ये । ’ चयः’ इति कचित् । ‘अय:’ । ‘अंश:’ । ‘वेद:’ । पचाद्यजन्ता एते । ‘गयः इति गायतेर्निपातनात् एत्वे रूपम् । वृषु सेचने । इगुपधलक्षणः कः । वेत्तेरचि ‘वेदः’ । ‘सूद:’ । इगुपधत्वात् कः । ‘पदः ’ अश:

1. पूर्ववत् करणे घः घ.
2. ज्वरः घ. स्व..C.CPO Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain.
3. पचाद्यजन्तावेतौ । सम्मतौ भावकर्मणोः घ. १४६

स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ८० इत्यजन्तौ कचित् पठ्येते । ‘गुहा’ । भिदादित्वात् अङि रूपम् । शमरणौ संज्ञायाम्’ । अजन्तावेतौ । शमरणावित्यनुवर्तते । शमो भावे रण: ‘संभतौ भावकर्मणोः ’ 1 कर्मणि च निपात- क्तिच् । नादच् संमतावर्थे । मन्त्रः’ । मन्त्रयतेरच् । शमे: " ‘शान्तिः’ । ‘काम:’ । ‘यामः’ | घवन्तौ । ‘आरा’ । , धारा ’ । कारः । ऋ गतौ । धृन् धारणे । कृ विक्षेपे । भिदादित्वादङि निपातनाद्वृद्धि: । ‘वह:’ । ’ गोचरसचर’ इत्यादिना घः । ’ कल्पः ’ । ‘पादः’ । घन् । वृषादिषु प्रत्ययस्वरेण कामादिषु ‘कर्षात्वत:’ इति च अन्तोदात्तत्वं प्राप्तम् । आकृतिगणोऽयम् । अथैषामुदाहरणानि वृ॒षो॑ अ॒ग्निः समि॑ध्य॒ते’ । ‘जना यग्निम् ’ । ’ हयोऽसि मम भोगाय ’ । ‘स्वे गये जागृहि " । ’ वेदा वा एते’ । ‘सूदं गृहेभ्यः । ‘गुहा॒ त्रीण’ । ‘शमैन शा॒न्ताः । ‘महे रणीय’ । ‘मन्त्रौ विश्वचर्षणे ’ । ‘अभिः शान्तिः ’ ‘कामौ दाता ’ ‘यामो हि सः’ | ‘आरामाम्’’ । बहुत्रीही पूर्वपदप्रकृतिस्वर:’ । ’ वसोर्धारी’ जुहोति’ । ’ पार्दोऽस्य॒ विश्वा भूतानि ’ इत्यादि । [<] " [ ८० ] ॥ निष्ठा च द्वयजनात् ॥ (6–1–205) द्वौ अचौ यस्मिन् तत् द्व्यच् । तन्निष्ठान्तमाद्युदात्तं संज्ञायाम्, कार्यभागादिश्वेदाकारो न भवति । ’ दत्त:’ । ‘गुप्तः’ । निष्ठा किम् ? ‘देवः ’ । व्यच् किम् ? ‘रक्षित:’ । अनात् किम् ? ’ आप्तः ’ । घृतसितादिशब्दानां कान्तत्वेऽपि घृतादित्वात् अन्तोदात्तत्वम् । ‘घृतं वै दे॒वाः ’ । प्रत्ययस्वरः प्राप्तः ॥

1. अन्तोदात्तः प्राप्तः घ.
2. ‘एते वै सर्वेऽया:’ छ. ज. अधिकम् ।
3. ‘आरा॑ग्राम्’ घ. नास्ति । 4. आयामः घ. अधिकम् ।

कल्पान् ङ. छ. ज. ' सू. ८२] 11

प्रत्ययस्वरप्रकरणम्

[८१] ॥ शुष्कधृष्टौ ॥ (6-1–206)

१४७

इमौ आद्युदात्तौ । ’ शुष्कस्य चार्द्रस्य॑ च ’ । शुष्यतेः क्तप्रत्यये ‘शुषः कः’ इति कादेशे च शुष्कः । ञिधृषा प्रागल्भ्ये । धृष्टः । ‘आदितश्च’ इति नेट् । असंज्ञार्थं सूत्रम् ॥

[२] ॥ आशितः कर्ता ॥ ( 6–1–207)

अत्र अशेः सकर्मकत्वादप्राप्तः कर्तरि चः उपधादीर्घत्वमाधुदात्तत्वं च निपात्यत इति वार्त्तिकमतम् । प्रकरणादाद्युदात्तत्वं सिद्धम् । ‘आङ्पूर्वकादशेः क्तः’ इति व्याख्यानात् उपधादीर्घत्वमप्यनिपात्यम् । न चैवम् अवग्रहापत्तिः ; पदस्य पौरुषेयत्वेन यथालक्षणं पदविभागस्य औचित्यात् । तस्मात् कर्तरि क्त एव निपात्यत इति भाष्यमतम् । अत्र मते थाथादिस्वरस्य अयमपवादः । पूर्वत्र तु प्रत्ययस्वरस्य । यत्तु वृतिकृन्मतम् -

‘प्रसिद्धेरविवक्षात: कर्मणोऽकर्मिका क्रिया’

इति वचनात् अशेरेव अविवक्षितकर्मणो ‘गत्यर्थकर्मक’ इति किञ्चिदिति, तदयुक्तम् ; कर्तरि क्तः सिद्ध इति निपात्यं न

क्तप्रसङ्ग पचतिददात्यादिभ्यामपि कर्तरि

सति’

एवं कैयट भट्टोजिप्रभृतयः

इति

अयं

। केचित्तु अशेर्ण्यन्तात् कर्मण्येव क्तः । अण्यन्ते कर्तृत्वात् भूतपूर्वगत्या कर्मैव कर्तेति व्यपदिश्यत इति वदन्ति । ‘आर्शिता भवन्ति’ । ‘आर्शिता अभवन् ’ । कर्तेति किम् ? तन्नैवाशितं

नेवानंशितम् ’ । वार्तिकमतरीत्या इदं प्रत्युदाहरणम् । यत्तु आशितो भवति यावा॑ने॒वस्य॑ इत्यत्र

1. अपवादोऽयम् घ.
2. एवं सति घ. नास्ति ।

1 १४८

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ८३ ‘कर्तरि वेदभाष्यम् –‘आशिते भुवः’ इति निपातनात् दीर्घः । निष्ठा । ण्यन्ताद्वा कर्मणि निष्ठा । सर्वथा पृषोदरादित्वात् आद्युदात्तत्व- मिति, ( तञ्चिन्त्यम् ॥ ॥ । [ ८३] ॥ रिक्तो विभाषा ॥ (6-1–208) आद्युदात्तः’ इति वर्तते । रिक्तः । ‘रिक्ताय स्वाहा’ इत्यत्र वैकल्पिकत्वात् अन्तोदात्तत्वम् । ‘रिक्तशब्दस्य संज्ञात्वे’ पूर्वविप्रतिषेधात् ‘निष्ठा च व्यजनात्’ इति नित्यमायुदात्तत्वम् ॥ [८४] ॥ जुष्टार्पिते च च्छन्दसि ॥ (6-1–209) इमे शब्दरूपे’ वा आयुदात्ते छन्दसि । ‘अ॒ग्नय॑ ए॒वैन जुष्टं निर्वपति’ । जुषी प्रीतिसेवनयोः । क्तः 1 ‘श्वीदितो निष्ठायाम्’ इति इण्णिषेधः । अर्तेणी ‘अर्तिही’ इति पुकि ततः क्तप्रत्यये च अर्पितः । ’ अन्नये जुष्टं ‘पुगन्त’ इति गुणे निर्व॑पाम’ । ‘जुष्टो दर्मूना:’ । ‘वाचीमा विश्वा॒ भुव॑ना॒न्यषि॑ता’ इत्यादि तु मन्त्रत्वात् उत्तरसूत्रे उदाहर्तव्यम् ; ’ नित्यं मन्त्रे’ इत्यारम्भेण अस्य ब्राह्मणविषयत्वात् ॥ [८५] ॥ नित्यं मन्त्रे ॥ (6-1–210) जुष्टार्पितयोर्द्वयोरनुवृत्तिमत्र केचिदिच्छन्ति । अन्ये तु ‘जुष्टशब्द- मेव अत्र अनुवर्तयन्ति । अर्पितशब्दस्य मन्त्रेऽपि पूर्वेण विकल्प

1. अकर्तरि स्व.
2. तत् घ. नास्ति ।
3. रिक्तशब्दस्य घ. नास्ति ।

संज्ञायां तु घ. 5. शब्दरूपे घ. नास्ति । 6. जुष्टमेव घ.

सु. ८७]

प्रत्ययस्वरप्रकरणम् १४९ एवं ; ’ अर्पिताः षष्टी:’ इत्यादौ मन्त्रेऽप्यन्तोदात्तदर्शनात् इति वृत्तौ । ‘आरम्भसामर्थ्यादेव नित्यत्वे सिद्धे नित्यग्रहणमुत्तरार्थम्’ इति विकल्पापादनायोगात् ’ इति हरदत्तः । ’ सूत्रमेवेदं मास्तु ; पूर्वेणैव मन्त्रेऽपि उदात्तत्वसिद्धेः, छन्दसि प्रयोगस्य व्यवस्थितत्वेन सिद्धान्तकौमुद्याम् || [८६] ॥ चङयन्यतरस्याम् || (6–1–218) चङन्तस्य उपोत्तममुदात्तं स्यात् । ’ मा हि चीकरत्’ । ’ मा हि चीकरताम्’ । कारयतेर्लुङि तिप्तसौ । ‘णिश्रि ’ इति चङ् । ‘चङि ’ इति द्विर्वचनम् । ‘णौ चङि’ इति ह्रस्वः । ’ सन्वल्लघुनि’ इति सन्वद्भावे ’ सन्यतः’ इतीत्वम् । ‘दीर्घौ लघोः’ इति दीर्घः । अत्र माङ्योगादडभाव: । ’ हि च’ इति निवातनिषेधः । तसदुपदेशात् परत्वादनुदात्तः । प्रत्ययस्वरेण चङ एव उदात्तत्वे प्राप्ते वचनम् । ‘ॐ हंसो यत्र पीपरत्’ । पारयतेः प्रक्रिया पूर्ववत् योज्या । वाजेषु सासर्हत्’ । सहेश्चुरादिण्यन्तात् ‘छन्दसि लुङ्लङ्लट : ’ इति लुङ् । इतरत् पूर्ववत् । व्यत्ययेन अभ्यासस्य आकारः । ‘बहुलं छन्दस्यमाङ्योगे’ इति अडभाव इति वेदभाष्ये । उपोत्तममिति किम् ? ’ मा हि स्म दधत् ’ । घेट: ‘विभाषा धेट्श्व्योः ‘आतो लोप इटि च’ इत्याकारलोपः । इति चलेश्वङादेशः । ’ आतो लोप 6 6 त्रिप्रभृतीनामभावात् चङन्ते उपोत्तमं न इति नायं स्वरः || [८७] ॥ मतोः पूर्वमात् संज्ञायां स्त्रियाम् ॥ (6-1-219) 9 ‘आत्’ इति शब्दस्वररूपापेक्षया नपुंसकत्वमिति तद्विशेषणत्वात् पूर्वमिति नपुंसकं निर्दिष्टम् । पूर्व इति पुंलिङ्गपाठे

1. इति सिद्धान्तकौमुद्याम् क. नास्ति । आत्’
2. वा उदात्तं ङ. म.

१५०

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ८७ इत्यपि पुंल्लिङ्ग एव मतो: पूर्व आकार उदात्तः तचेत् . 1 " मत्वन्तं संज्ञायां स्त्रियां वर्तते । ’ उदुम्बरावती’ । ‘शरावती’ । ‘लघावन्ते’ इति उदुम्बरशब्दे द्वितीय उदात्तः । शरशब्दे तु अबन्तत्वात् आदिः चातुरर्थिको नद्यां मतुप् । ‘मतौ बह्वचोऽनजिरादीनाम् ’ ‘शरादीनां च’ इति दीर्घः । ’ उत्तराव॑ती॒ वै दे॒वा आहु॑ति॒मजु॑हवुः ’ । ‘मतो:’ इत्यस्मिन्नसति पूर्वग्रहणं न क्रियेत । ततश्च संज्ञाशब्दसंबन्धिन आकारमात्रस्य उदात्तता स्यादिति ‘मतोः ’ उदात्तता स्यादिति ‘मतो:’ इत्युक्तम् । मतोरव्यवहितपूर्वस्य यथा स्यादिति पूर्वग्रहणम् । तेनेह न सानुमती ’ । संज्ञायां किम् ? ’ मालावती ’ ‘इक्षुमती’ । अस्त्रियां तु शरावान् ॥ । आत् किम् ? अभिष्टुतां श्रिया गिरामधीशया च सर्वदा वपुष्मतीं दयामुमां नमामि यत्प्रसादतः । चरीकरीति पद्मभूर्बरीभरीति माधवो जरीहरीति हेलया ‘चराचारांशिलोचनः ॥ सहापवादैरिति नातिविस्तरं निरूपितः प्रत्ययगोचरः स्वरः । स्वरः क्रमेणाथ समाससंश्रयो मितैर्वचोभिर्मृदुभिर्विरच्यते ॥ ॥ इति प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ॥ || परमेश्वराय परमगुरवे नमः ॥ ॥ साम्बशिवः सर्वम् ॥ ॥ शङ्करः शरणम् ॥ ॥ शुभमस्तु ॥ 1

1. चराचरं ख.

सू. ८८] 6