॥ अथ धातुस्वरः ॥ [१९] ॥ धातोः ॥ (6–1–162) ‘कर्षात्वत:’ इत्यतः ‘अन्त उदात्तः’ इत्यनुवर्तते । अस्वरस्याच उच्चारणासंभवात् अनियमेन यः कश्चित् स्वरः प्राप्त इति सर्व एव स्वरविधिर्नियमार्थः । धातोरन्त उदात्त एव भवति । ‘अनुदात्तं पदम्’ । इति नियमाच्छिष्टमनुदात्तमेव । यत्र धातोर्विहितः प्रत्ययः अनुदात्तो लुप्तो वा, तत्रास्य स्वरस्य श्रवणम् । अन्यत्र सतिशिष्टत्वात् प्रत्ययस्वरादिः । यथा— ‘भव॑त्या॒त्मन’ । अत्र शप्तिपावनुदात्तौ । ‘यद्यज॑ते’ । अत्रापि शप् पित्वादनुदात्तः । ततः परं लसार्वधातुकमदुपदेशात् परत्वात् ‘तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशात्’ इत्यनुदात्तम् । सर्वत्र ‘उदात्तादनुदात्तस्य’ इत्यनुदात्तस्य स्वरितत्वं ‘स्वरितात् संहितायाम् ’ इत्यैकश्रुत्यं च यथायथं बोध्यम् । समानवाक्यस्थपदात् परत्वाभावात् ‘भवति’ इत्यत्र तिनिघाताभावः । ‘निपातैर्यद्यदि’ इति यद्योगात् ‘यजते ’ इत्यत्र निघाताभाव: । ‘वार्गस्यैन्द्री’ । अत्र ‘किव्वचि’ इति विहितस्य किपो लोपाद्धातुस्वर: । नन्वन्तग्रहणानुवृत्तिरफला’, ‘अलोऽन्त्यस्य’ इत्येव धात्वन्तस्यान्तोदात्तत्वसिद्धेरिति चेत् —न ; चेत् — न ; ‘स्वरविधौ सङ्घातः कार्यो’ इति परिभाषया स्वरविधौ ‘अलोऽन्त्यस्य’ इत्यादेरप्रवृत्तेरुक्तत्वात् । एवं चान्तग्रहणाननुवृत्तौ प्रथमातिक्रमे कारणाभावात् धातोरादेरुदात्तत्वप्रसङ्गः । अत एव ‘किं धातोरन्त उदात्तो भवति आहोस्विदादिः’ इत्यादिरूपे प्रकृतसूत्रगते ‘अनुदात्तस्य च यत्र’ इति सूत्रगते च भाष्यवार्त्तिके ‘यद्यन्तग्रहणमभिसंबध्यते, ततोऽन्तस्योदात्तेन भवितव्यम्’ ; अथ नानुवर्तते तदा क्रमानुल्लङ्घनादादेर्भवितव्यमिति पक्षद्वयसंभवः’ इति कैयट उपापीपदत्’ । | अनेनैवाभिप्रायेण अन्तग्रहणानुवृत्तिर्वृत्तिकृतापि आश्रिता’ । यद्यप्येकाक्षु .
-
- अनुवृत्तिरपि किमर्था घ. 2. उदात्तत्वेन ग. घ.
- भाव्यम् छ. स्व5
- उदपीपदत् छ.
- अत्राश्रिता ख. ग. घ. ङ.
६६
स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. १९ धातुषु आदेरुदात्तत्वेऽपि न दोषः, अनेकाक्ष्वपि अभ्यस्तसंज्ञकेषु ‘यदि जाग्र्यदि स्वप्नै’, ‘मन॑सा दीध्यान:’ ‘जहात्येनाम्’, ‘ददातु वीरम्’ इत्यादौ ‘अभ्यस्तानामादि:’ ‘अनुदात्ते च’ इति इष्यत एव आद्युदात्तत्वम् । एवं सन्नन्तेषु च ‘यः संग्रामं जिगीषति’, ‘यो वा बुभूषेत्’ इत्यादौ नित्स्वरेणायुदात्तत्वमपि इष्यत एव । ‘य एवं वि॒द्वान् विचिकित्स॑ति ’ इत्यत्र तु व्यत्ययात् ककारेकार उदात्तः । णिजन्तेषु तु ‘यो याजय॑ति’ ‘यत् साधयति’ इत्यादौ ‘चितः’ इत्येव सिद्धमन्तोदात्तत्वम् ; तथापि ‘यज्ज॑ब्ज॒भ्यते॑’, ‘जज्जभ्यमा॑नो ब्रूयात्’, ‘चङ्क्रम्यमा॑णाय स्वाहा’, ‘यदि कामयैत’ ‘कण्डूयमा॑नाय॒ स्वाहो’, ‘यद्धस्तेन कण्डूयेत’, हि॒नस्ति॒ वै सं॒ध्यर्ध॑तम्’, ‘पू॒र्वार्धेना॑न॒ङ्खान्भुनक्ति’’, ‘गोपायः स्व॒स्तये॑’ यथ॑ष॒भाय॑ वाशितान्या॑विच्छ॒ायति॑’ इत्यादौ यङन्ते णिङन्ते’ कण्ड्डादियगन्ते श्नम्प्रत्ययगर्भधातौ गुप्धातौ आयप्रत्ययान्ते ऊर्णोतीत्यादिषु चान्तोदात्तत्वार्थमन्तग्रहणम् । अन्यथा उक्तरीत्या आद्युदात्तत्वप्रसङ्गः । जभी जृभि — गात्रविनामे ।
‘लुपसद्रचरजपजभ’ इति जभेर्यङि ’ सन्यङोः’ इत्यादिना द्विर्वचनादौ ’ जपजभ इत्यभ्यासस्य नुकि लडादौ जञ्जभ्यतेशब्दः । तत्र शपो लसार्वधातुकस्य चानुदात्तत्वात् धातुस्वरः । जञ्जभ्यतेर्लट: शानचि आने मुकि लसार्वधातुकानुदात्वे च जञ्जभ्यमानेत्यत्रापि स एव स्वरः । चडू चडूम्यमाणायेति क्रमेर्यङि ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ इति नुक् । इतरत् पूर्ववत् । यत्तु स्वरमञ्जर्याम्-यङन्ते णिजन्ते च प्रत्ययस्वरेणैवान्तोदात्तत्वसिद्धेर्न तदर्थमन्तग्रहणम् — इति, तदसत् ; अन्तग्रहणाभावे प्रत्ययस्वरं बाधित्वा परत्वात् सतिशिष्टत्वाच्च ‘धातोः ’ ’ इति आद्युदात्तत्वप्रसङ्गात् । एतेन ’’ गोपायति’ इत्यादावसत्यन्तग्रहणे प्रत्ययादिराकार उदात्तः स्यात्’ इति तत्रोक्तं प्रत्युक्तम् । यदि च परिभाषाप्रकरणोक्तरीत्या ‘स्वरविधौ सङ्घातः कार्यो’ इति परिभाषा नाश्रीयते, तदा नात्रान्तग्रहणस्य किंचित् फलमिति मन्तव्यम् ।
- णिजन्ते क.
- श्नम्प्रत्ययान्ते क.
- ऊर्णोतीत्यादिषु च 4. इत्युभयत्र छ,
क. नास्ति । सू. १९.]
धातुस्वर प्रकरणम् ६७ अथान्तग्रहणे सति ‘पाघ्राध्मा’ इति विहिते पिबादेशे स्थानिवद्भावेन ‘धातोः’ इत्यन्तस्याकारस्योदात्तत्वं स्यात् ; ‘पिबति’ इत्यादौ लघूपधगुणनिवृत्तये तस्यादन्तत्वाश्रयणात् । ततश्च ‘या पर्णेन पिब॑ति’, ‘अञ्जलिन वा॒ पिबेत्’ इत्यादौ आद्युदात्तत्व श्रवणविरोधः, शपा सहैकादेशे’ एकादेशस्वरेण द्वितीयस्योदात्तत्वप्रसङ्गादिति चेत् — न ; ‘पाघ्रा’ इति सूत्रे ‘पिब’ इत्याद्युदात्तत्वनिपातनाश्रयणादिति भाष्यादौ । स्वरमय तु पिचिरदन्त एव न । लघूपधगुणाभावस्तु ‘लोपः पिबतेः’ इति निपातनात् । अतो न कश्चिद्दोषः - इत्युक्तम् । नन्वेवमपि ‘पिबेत्’ इत्यत्र कथमाद्युदात्तत्वम् ’ ? ’ यासुद् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च’ इति यासुट उदात्तत्वेन तत्स्थानिकस्य ‘अतो येयः’ इतीयादेशस्याप्युदात्तत्वेन तेनैकादेशस्य एकादेशस्वरेणोदात्तत्वौचित्यादिति चेत् — ‘अत्रोक्तं स्वरमञ्जर्याम् — यासुट उदात्तत्वेऽपि स्थानिवद्भावेन इयादेशस्य नोदात्तत्वम् ; ’ स्थानिवदादेशः ’ इत्यत्र हि उक्तम् ‘धात्वङ्गकृत्तद्धिताव्यय सुप्तिङ्पदादेशाः प्रयोजनम्’ इति । न ह्यत्र ‘धात्वाद्यादेशा धात्वादिवद्भवन्ति’ इतिवत् ‘आगमादेशा आगमवद्भवन्ति’ इति ‘अभिहितम् - इति, तत्तुच्छम् । न हि ‘धात्वङ्गकृत्तद्धित’ इत्यादि वार्त्तिकं भाष्यं वा । किं तु वार्त्तमिदं वाक्यम् । तदपि प्रयोजनदिक्प्रदर्शनपरम्, न तु परिगणनपरम्, सिच्क्सचङङादीनां श्रादेशस्य शानचश्च स्थानिवद्भावानापत्तेः । ‘घात्वङ्ग’ इत्यादावपाठात् । हरदत्तेनापि ‘प्रयोजनदिक् प्रदर्शनमेतत् ’ इत्युक्तत्वाच्च’ । अपि च आगमादेशस्यागमवद्भावाभावे ‘अग्रहीत्’ इत्यत्र ‘पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधोऽभावादुत्तरस्य’ इति न्यायेन प्रथमं ‘ग्रहोऽलिटि दीर्घः’ इतीटो दीर्घत्वे कृते स्थानिवद्भावेन ‘इट ईटि इति
- सह तस्यैकादेशे ङ.
- क्वचिद्दोषः ङ.
- कथमादिरुदात्तः घ.
- शपा सह तदेकादेशस्य ख. ग. अन्यथा
- अत्रोक्तम् घ. नास्ति । 6. अभिहितमिति क. ख. घ. नास्ति ।
- हरदत्तेन… उक्तत्वाच्च क. ग. घ. ङ. नास्ति ।
६८
स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. १९ सिज्लोपो न स्यात् । व्यक्तं च स्थानिवत्सूत्रस्थयोः ’ ‘सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः’ इति वार्त्तिकभाष्यकैयटयोः ‘अग्रहीत्’ इत्यत्र स्थानिवद्भावेन ईट इट्त्वमाश्रित्यैव सिज्लोप इति । यत्तु ‘धात्वङ्ग’ इत्यादिवृत्तिकृद्वचोऽर्थप्रदर्शिकां स्वरमञ्जरीं व्याचक्षाणेन परिमळकृताभिहितम् — लेशतो वार्त्तिकार्थमाहधात्वादेश इति । न ह्यत्रेति । अस्मिन् वार्त्तिक इत्यर्थः – इति, तत् वृत्तिकृद्वचने वार्त्तिकत्वभ्रान्त्या । यदपि तेनैवाभिहितम् – ‘धात्वङ्ग’ इत्यादिस्वरमञ्जर्यभिहित समाधानमभ्युच्चयमात्रम् । स्वरविधेरल्विधित्वात् ‘अनल्विधौ ’ इति निषेधादेव इयादेशस्य स्थानिवत्त्वनिवृत्तिरिति वास्तवः परिहारःइति, तदपि मन्दम् ; ‘अनल्विधौ’ इति निषेधो हि स्थान्यलाश्रये कार्ये भवति । यथा ‘द्यौः ’ ‘पन्थाः’ इत्यादौ । अत्र हि ‘दिव औत् ’ ’ पथिमध्यभुक्षामात्’ इति विहितयोरौकाराकारयोः स्थानिवत्वेन हल्त्वमाश्रित्य ‘हलङयाभ्यः’ इति सुलोपो न । न चात्र इयादेशस्य उदात्तत्वं स्थान्यलाश्रयम् ; येत प्रतिषेधः स्यात् । न च अलि विधीयमाने स्थानिवत्त्वं ‘अनल्विधौ’ इति निषिध्यते तच्चेहाप्यस्तीति युक्तम् ; ‘अरुदिताम्’ ‘अरुदितम्’ इत्यादौ तसाद्यादेशस्य तामादेः स्थानिवत्त्वेन सार्वधातुकत्वमाश्रित्य ‘रुदादिभ्यः सार्वधातुके’ इति इडभावप्रसङ्गात् । अस्ति हि अत्र इड्रूपस्य अलो विधिरिति निषेधापत्तेरित्यादिना भाष्यादावेवास्य पक्षस्य दूषितत्वात् । अत एव फिट्सूत्रेण अन्तोदात्तस्य त्रिशब्दस्य स्थाने भवन् तिसृशब्दः स्थानिवद्भावेनान्तोदात्त इति ‘तिसृभ्यो जस: ’ इत्यत्र कैयटादयः । अपि च मास्त्वागमादेशस्यागमवद्भावः, तथापि इयादेशस्योदात्त्वं दुर्वारमेव ; स्थानेऽन्तरतमपरिभाषया उदात्तवतो यासुट: स्थाने तथाविधस्यैव इयादेशस्य भावादिति । तर्हि ‘पिबेत्’ इत्यत्र कथमाद्युदात्तत्वमिति चेत् — इत्थम् ; ‘तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशात्’ इति लसार्वधातुकानुदात्तत्वं शत्रूपाददुपदेशाद्भवत् यासुटो भवति, लसार्वधातुकरूपागमिग्रहणेन तस्य ग्रहणादिति यासुटोऽनुदात्तत्वे तत्स्थानिकस्य इयादेशस्याप्यनुदात्तत्वेन एकादेशस्याप्यनुदात्तत्वे
- सूत्रगतयोः छ. धातुस्वरस्यैवावस्थाना-
- फिट्स्वरेण ग. घ. ङ.
धातुस्वरप्रकरणम् ६९ सू. २०] दिति । एवमेव ‘यत्र स्कन्दैत्’, ‘यदि बलि हरेत्’, ‘स येन॑ य॒ज्ञक्र॒तुना॑ य॒जये॑त्’ इत्यादावपि धातुस्वरो बोध्यः । ’ यद्येकं कपालं नश्येत्’ इत्यादौ श्यन्विकरणेऽपि नित्त्वाद्धातुस्वर: । यन्नावद्येत्’ इत्यादौ तु ‘ओतः श्यनि’ इत्योकारलोपे नित्स्वरेणोदात्तनिवृत्तिस्वरेण वान्तोदात्तत्वम् । ‘यद॑स॒ङ्गं वृश्चेत्’, ‘यदि॒ हिर॑ण्य॒ न विन्देत्’ इत्यादौ अदुपदेशाल सार्वधातुकमनुदात्तमिति यासुटोऽनुदात्तत्वेऽपि शविकरणस्योदात्ततया एकादेशस्वरेणान्तोदत्तत्वं बोध्यम् । इदं त्ववधेयम् - अस्ति हन्तेर्वधादेशः ‘हनो बध लिङ’ ‘लुङि च’ इति सूत्रविहितः । तस्य चाद्युदात्तनिपातनम्’ आश्रितम् ‘अवधीत् ’ ‘अवधिष्ट’ इत्यादौ इण्णिषेधाभावाय । अन्यथा हन्तेरुपदेशेऽनुदात्तत्वादेकाच्त्वाच स्थानिवद्भावेन ‘अवधीत्’ इत्यादौ ‘एकाच उपदेशे’ इति इष्णिषेवप्रसङ्गात् । एवं च ‘यदा वधिषीष्ट’ इत्यादौ स निपातनस्वरः प्रत्ययस्वरं बाधेतर, आर्धधातुके परतो वधादेश इति तन्निपातनस्वरस्य सतिशिष्टत्वात् इति । स्यादादेशे’ निपातनस्वरस्य सतिशिष्टत्वं यद्यार्धधातुके परतो वधादेशः, न त्वेवम् ; ‘आर्धधातुके’ इति विषयसप्तम्याश्रयणात् । एवं चार्धधातुकोत्पत्तेः पूर्वमेव’ वधादेशे पश्चात् आर्धधातुकम् इति प्रत्ययस्वरस्यैव सतिशिष्टत्वात् इष्टसिद्धि:’ इति दिक् ।। [२०] | अनुदात्ते च ॥ (6–1–190) न विद्यते उदात्तो यत्र तन्त्र’ लसार्वधातुके परतोऽभ्यस्तानां आदिरुदात्तः स्यात् । ‘अभ्यस्तानामादि:’ इति सिद्धे अनजाद्यर्थोऽयमारम्भः | ‘ददातु वीरम्’ । ‘याभिर्ददसि’ । पित्त्वात्तिसिपौ अनुदात्तौ । ‘यद्यजु॑षा॒ मिमीते’ । ङितः परत्वाल्लसार्वधातुकमनुदात्तम् ।
-
-निपातनम् घ. नास्ति ।
-
इष्टसिद्धेः घ
-
स्यादेवं निपाग. घ. ङ.
-
तत्र ग. नास्ति ।
-
प्रागेव ङ. B
-
स्यात् ग घ ङः नास्ति ।
७० योगानारम्भे तु अत्र द्विर्वचनं षाष्ठम्’ इति
स्वर सिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. २१ धातुस्वरेण उदात्तस्य द्विर्वचने ‘द्विः प्रयोगो सिद्धान्तात् दळद्वयमपि उदात्तम्, ‘अनुदात्तं पदम्’ इत्युक्तेः पर्यायो वा स्यात् । ‘अनुदात्ते’ इतेि बहुव्रीहिनिर्देशा-’ श्रयणादिहापि भवति । ‘मा ‘हि स्म दधात्’ । ‘जहात्येनाम्’ । ‘नीचैरनुदात्तः’ इति पारिभाषिकग्रहणे तु न स्यात् । नित्यत्वात् अन्तरङ्गत्वाच्च ‘इतश्च’ इति इकारलापे यणि च सति अनुदात्ताभावात् । धाञः ‘स्मोत्तरे लङ् च’ इति लङि ‘दधात्’ इति रूपम् ॥ [२१] ॥ भीहीभृहुमदजनधनदरिद्राजागरां प्रत्ययात् पूर्वं पिति ॥ (6-1–192) एषामभ्यस्तानां पिति लसार्वधातुके परे प्रत्ययात् पूर्वमुदात्तं भवति । पूर्वापवादः । बिभेति । जिह्रेति । ‘य अण्डकोशे भुवनं विभति’ । ‘विभर्भ्यस्तवे’ इत्यत्र तु व्यत्ययेनायुदात्तत्वम् । ‘यो॑ऽग्निहो॒त्रं जु॒होति॑’ । ‘म॒मत्त॑ नः परि॑ज्मा’ । माद्यतेर्लोटस्तिप् । ‘बहुलं छन्दसि’ इति इयनः श्लुः । मदेः शपः श्लुः इत्यन्ये । ‘ज॒जन॒दिन्द्र॑म्’ । ‘द॒ध॒न॒द्धाने॑ष्ठाः’ । जन–जनने । धन-धान्ये । लिङ लेट् । तिप् । इतश्च लोपः परस्मैपदेषु । शपः श्लुः । द्विर्वचनादि । ‘लेटोऽडाटौ’ इत्यट् । ‘अभ्यस्तानामादि:’ इत्येतदपि अत्र परत्वाद्वाध्यते । दरिद्राति । जागर्ति । ‘भीही’ इत्यादि किम् ? ‘ददातु वीरम्’ पिति किम् ? दरिद्रति । परत्वात् ‘श्रभ्यस्तयोरातः’ इत्याकार लोपे इकार उदात्तः स्यात् । पूर्वग्रहणं ‘सौवर्यः सप्तम्यस्तदन्त सप्तम्यः’ इत्यस्य ज्ञापकम् । प्रत्ययग्रहणं तु ‘स्वरविधौ सङ्घात कार्यो’ इत्यस्य । उभयमेतत् परिभाषाप्रकरण एव प्रदर्शितम् ॥ ॥ इति धातुस्वरप्रकरणम् ॥ नास्ति ।
- हि घ. 2. भवति घ नास्ति ।
- द्वित्वादि घ.