०२ संज्ञाप्रकरणम्

॥ अथ संज्ञाप्रकरणम् ॥ [१] ॥ उच्चैरुदात्तः ॥ (1–2–29) “ऊकालोऽच्’ इति सूत्रादजित्यनुवर्तते । उच्चैरित्यधिकरणशक्तिप्रधानमव्ययमूर्ध्वशब्दसमानार्थकम् । तञ्चात्र ‘ताल्वादिसम्बन्धिन्यूर्ध्वभागे वर्तते । ताल्वादिषु हि’ स्थानेषु औत्तराधर्येण व्यवस्थिता भागाः । अधिकरणत्वस्य क्रियापेक्षत्वाद्योग्यतया निष्पत्तिक्रियालाभः । तदयमर्थः । ‘ताल्वादिस्थानोर्ध्वभागनिष्पन्नोऽजुदात्तसंज्ञ इति । ‘गां वाव तौ तत्’ । ‘गमेर्डो: ’ ’ इत्यौणादिकसूत्रेण डोप्रत्ययान्तः प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तो गोशब्दः । तस्मादम्प्रत्ययः सुप्त्वात् ‘अनुदात्तौ सुप्पितौ’ इत्यनुदात्तः । तस्मिन् परत: ’ ’ औतोऽम्शसोः’ इत्येकादेश आकार ‘एकादेश उदात्तेनोदात्तः’ इत्युदात्तः । वावशब्दे’ ‘बाबादीनामुभाबुदात्तौ” इति फिट्सूत्रेण" द्वावप्यचाबुदात्तौ । तच्छब्दस्तु ‘फिषोऽन्त उदात्तः ’ इति वा, ‘त्यजितनियजिभ्यो डित्’ इत्यौणादिकादिप्रत्ययान्तत्वाद्वा अन्तोदात्तः । त्यदाद्यत्वादौ " एकादेशस्वरेण तौशब्द उदात्तः । एतेषूच्चैर्भागनिष्पन्नत्वमभ्याससमधिगम्यम् । तदाह कैयंट: - ‘अभ्याससमधिगम्यश्चायं स्वरविशेषः षड्जादिवद्विज्ञेयः’ इति । वृत्तौ तु ‘आयामो दारुण्यङ्खस्याणुता चोर्ध्वभागनिष्पत्तौ लिङ्गम्’ इत्युक्तम् । " तत्र आयाम: -गात्राणां स्तब्धता दीर्घत्वम्, दारुण्यम्-स्वरस्य’" दारुणता अस्निग्धता, खस्याणुता – कण्ठाकाशस्य संवृतता, सर्वमेतद्यस्मिन्नुच्चार्यमाणे भवति, तदूर्ध्वभागनिष्पन्नमिति विज्ञेयमिति । ‘उदात्तादिसंज्ञाविधानं च मन्दबुद्धयनुग्रहाय । सिद्धो हि वेदाध्यायिनां शिक्षायामेवोदात्ता- II

1. ऊकालोऽज्झस्वदीर्घप्लुतः ख. ग. ङ. च.

2. ताल्वादिस्थानसंख. ग. ङ. 3. हि च. नास्ति ।

3. क्रियानिष्पत्तिक. ख. छ. 5. ताल्वादिस्थानेषु ऊर्ध्वङ. 6. इत्युणादिसूत्रात् ख. ग. घ.

4. परे घ. 8. - शब्दो घ

5. उदात्तौ ख. ग. नास्ति । 10. -सूत्रात् ख. ग. ङ. 11. -द्यत्वे पररूपत्वे ग. 12. तत्र ग नास्ति । 1

6. स्वरस्य घ. नास्ति ।

सू. २.] हरदत्तस्तु

संज्ञाप्रकरणम् दिव्यवहारः’ इति ‘तस्यादित: ’ ’ इति सूत्रान्ते’ कैयटः । ‘उदात्तादयः शब्दा वर्णधर्मेष्वेवान्यत्र’ प्रसिद्धाः, इह तु वर्णेषु संज्ञात्वेन विनियुज्यन्ते’ इति वृत्तौ । " वर्णधर्मवाचकैरेवोदात्तदिपदैरत्र ‘शास्त्रे सिध्यति व्यवहारः । ‘उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः’ इत्यादौ वर्णधर्मयोरेव स्थान्यादेशभावः । ‘अनुदात्तादेव’ इत्यादौ सामर्थ्यात् ‘तद्वदादेर्ग्रहणम्’ इत्याद्याश्रयणात् । तस्मादुदात्तादयो धर्मा हलामपीति मन्दा व्यामुह्येयुरिति तद्व्यामोहनिवृत्त्यर्थमच्पदानुवर्तनेनोदत्तादिसंज्ञा ‘अचामाचार्येण विहिता" इत्याह । ननु अचामेवोदात्तादयो धर्मा इति कुतो निर्णय इति चेदुच्यते — अन्वयव्यतिरेकाभ्यां हलमन्तरेणापि हि " ’ आप्यायध्वम्’, ‘आ तै पितः" इत्यादावाकारादावचि" स्वर’ उपलभ्यते। न चात्रापि परस्य हलो धर्म आकारेऽवभासत इति युक्तम् । आकारे सम्प्रतीयमानस्योदात्तत्वस्य तत्राभावात् । “संहितायां परस्य हलः स्वरितत्वात्, पदकालेऽनुदात्तत्वाच्च । न” त्वेवमचमन्तरेण हलामुदात्तादय उपलभ्यन्ते " न वा तेषामचमन्तरेणोच्चारणमपि सम्भवति । तस्मादचामेवैते धर्माः । अजुपरागवशात्तु हलि तदुपलम्भ: स्फटिके जपाकुसुमलौहित्यवत् । " पूर्वापराजुपरागे च परस्यैवाचो धर्मो हल्यवभासते । अवसाने तु हलि पूर्वस्यैवाचः, ‘कर्मणे वाम्’ इत्यादौ " सर्वत्र तथैवानुभवादिति ॥ 13 17 ; 20 [२] ॥ नीचैरनुदात्तः ॥ ( 1-2–30) ताल्वादिस्थाननीचैर्भागनिष्पन्नोऽजनुदात्तसंज्ञ इत्यक्षरार्थ: “पूर्वोक्तरीत्या सुबोधः । ‘विश्वामित्रजमदग्नी’ | ‘देवासुराः ’ । अत्र ‘समासस्य’ इत्यन्तोदात्तः ।

1. इति ङ. नास्ति । 2. -सूत्रे क.
2. नान्यत्र ख. 4. शास्त्रे क. नास्ति ।
3. शास्त्रे तद्धर्मग्रक.
4. आदेशग्रहणम् ङ.
5. अचाम् ख. नास्ति ।
6. आचार्येण ग. ङ, न दृश्यते ।
7. इति चेदुच्यते ख ग घ ङ. च. छ. नास्ति ।
8. मरुताम् ग. अधिकम् । 12. आकारस्याचः ग. 13. स्वरस्योपलम्भात् घ. 14. शङ्कयम् ग.
9. अत्र संहितायाम् घ. 16. न चैवम् ग. 17. उपग. नास्ति । 18. पूर्वपराजुपघ. 19. एव ख. ग. नास्ति । 20. सर्वत्र क. नास्ति । 21. पूर्वरीत्या घ.
10. हिc shfvipin Kathal Col. Deoband. In Public Domain. ख shङ्गनास्ति । Kumar ८

स्वरासेद्धान्तचन्द्रिकायाम् 12 [सू. ३ ‘अनुदात्तं पदमेकवर्जम्’ इति शिष्टमनुदात्तम् । ’ अन्ववसर्गो मार्दवम् खस्य उरुता ‘चाधोभागनिष्पत्तौ लिङ्गम्’ । अन्ववसर्गः — गात्राणां शिथिलता । मार्दवम् - स्वरस्य मृदुता स्निग्धता । खस्य कण्ठाकाशस्य महत्ता ॥ उरुता– [३] ॥ समाहारः स्वरितः ॥ ( 1–2–31) उदात्तत्वानुदात्तत्वलक्षणवर्णधर्म समाहारवानच् स्वरितसंज्ञ इत्यर्थः । यद्यपि पूर्वत्राज्विशेषे सङ्केतिताभ्यामुदात्तानुदात्तशब्दाभ्याम् इहानुवृत्ताभ्यां स्थलान्तर इवाग्विशेषसमर्पणमुचितम्, तथाप्यज्द्वयसमुदायवतः कस्यचिदचोऽसम्भवात् सामर्थ्यात्ताभ्यामुदात्तत्वानुदात्तत्वलक्षणधर्मसमर्पणात् धर्मसमाहारलाभः । उक्तधर्मद्वयसमाहारवत्येव’ लोके ‘स्वरितत्वव्यवहाराद्वा । लोकसिद्धस्यैवार्थस्य मन्दानुजिघृक्षयात्र ‘त्रिसूत्रीकरणात् । भावे घञन्तात् समाहारशब्दात् अर्शआद्यचि सूत्रे’ समाहारशब्द इति समाहारवानजिति लभ्यते । अधिकरणे तु’ घञ् दुर्लभः, ‘करणाधिकरणयोश्च’ इति ल्युटा बाधात् । बाहुलकादधिकरणसाधनो वा घञ् । ‘न्यर्बुदं च’ । ‘तैऽब्रुवन्’ । ‘न्यर्बुदव्यल्कशयोरादिः ’ इति फिट्सूत्रेण न्यर्बुदशब्दे आदि: स्वरितः । ‘स्वरितो वानुदात्ते पदादौ’ इति ‘तेऽब्रुवन्’ इत्यत्रैकादेशः स्वरितः ॥ उदात्तानुदात्तधर्मद्वयवान् स्वरित इत्युक्तम् । तत्र कियदनुदात्तम्, कियदुदात्तम्, कस्मिन्नवकाश उदात्तम्, कस्मिन्नवकाशेऽनुदात्तम् इति मन्दबुद्धिजिज्ञासायामाह -

1. नीचैर्भागनिष्पत्तिज्ञापकम् ख. घ. ङ. छ.
2. स्वरितव्यवहाराच्च घ.
3. सूत्रणात् ख. ग. घ. छ. ज.
4. -समाहारो यस्मिन्नचि सः ख. ग. 7. सूत्रे घ. नास्ति । घ. च.
5. इत्यर्थः ख. ग. नास्ति ।
6. अचि ग. अधिकम् ।
7. -वान् इति क. । -
8. तु घ. नास्ति ।

सू. ४.]

संज्ञाप्रकरणम् [४] ॥ तस्यादित उदात्तमर्धहखम् ॥ (1–2–32) ९ आदित इति सप्तम्यर्थे तसिः ; तसिप्रकरणे ‘आद्यादिभ्य उपसंख्यानम्’ इति वचनात्, निपातनाद्वा । ह्रस्वस्यार्धम् ‘अर्धहस्त्रम् । ‘अर्धं नपुंसकम् ’ इति समासः । अर्धस्वशब्देनार्धमात्रा लक्ष्यते । ह्रस्वस्य ह्यर्धमर्धमात्रया नियतसम्बद्धम् । ह्रस्वस्यार्धमुदात्तमिति मुख्यार्थस्वीकारे तु दीर्घप्लुतयोः स्वरितयोर्न विभागः कथितः स्यात्, अज्विशेषस्य ‘ह्रस्वसंज्ञकत्वेन तयोर्मध्ये’ तदभावात् । तस्येति पदग्रहणं च लक्षणायां लिङ्गम् । प्रकृतत्वादेव स्वरितस्येति ‘लाभे पुनस्तस्येत्युक्तिर्हि स्वरितमात्रपरिग्रहद्वारा ह्रस्वदीर्घप्लुतभेदेन त्रिविधस्यापि स्वरितस्येदं विभागकथनमिति दर्शयन्ती अर्धह्नस्वशब्दस्यालाक्षणिकत्वे उक्तविधया तदसिद्धेस्तथात्वं तस्य ज्ञापयतीति वृत्ति - हरदत्तग्रन्थयोः स्थितम् । कैयटस्तु अत्र’ ‘अर्धह्नस्वशब्दोऽर्धमात्रायां रूढ एव, न तु ह्रस्वस्यार्धे यौगिक : ’ इत्याह । तदेवं सर्वथा हस्वादिषु त्रिविधेष्वपि स्वरितेष्वादावर्धमात्रैवोदात्तेति भाष्यकैयट - वृत्ति - हरदत्तग्रन्थेषु स्थितम् । तैत्तिरीयकप्रातिशाख्येऽपि स्वरितेष्वादावर्धमात्रैवोदात्ततरा उदात्तसमा वेति स्पष्टमभिहितम् । तथा हि तत्र सूत्राणि - || ’ तस्यादिरुच्चैस्तरामुदात्तादनन्तरो” यावदर्थं हस्वस्य’ (तै. प्रा. अ. १. सू. ४१ ) ।। उदात्तादनन्तरो" यः स्वर्यते - उदात्तात् परो यः स्वरित इति यावत् — तस्यादिरुदात्ततरः । कियत् ? यावद्धूस्वस्यार्धम् । हि यावच्छन्दोपादानेन स्पष्टं स्वरितेष्वर्धमात्रोदात्तेति प्रतीयते ’ स ईधानः’ ।।

अत्र ॥ ’ उदात्तसमः शेष:’ ( तै. प्रा. अ. १. सू. ४२ ) ॥ स्पष्टम् ॥

1. अर्धह्रस्वम् घ. नास्ति ।
2. अर्धह्रस्वस्य ह्यर्ध-
3. • स्वसङ्केतितत्वेन ग. ग.
4. मध्ये क. नास्ति । । सिद्धे ग.
5. हि ग. नास्ति ।
6. दर्शयति । अत्र ह्रस्वग.
7. अत्र घ. नास्ति । 1
8. ग्रहणम् च. न दृश्यते ।
9. अनन्तरे ग. घ.
10. अनन्तरे ख. ग.
11. लब्धे ख. CC-6. Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. १०

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् ॥ ’ सव्यञ्जनोऽपि (तै. प्रा. अ. १. सू. ४३) ॥ [सू. ४. उदात्तादनन्तर इति नानुवर्तत इति त्रिभाष्यरत्ने । उदात्तादनन्तरोऽन्यो वा सव्यञ्जनो यः स्वरितस्तस्यापि पूर्वसूत्राभ्यामुक्तो विधिर्भवति । ‘सखिभ्यो॒ वरिवः’ । वैति॒ष्य॑ः ।। ॥ ‘आदिरस्योदात्तसमः शेषोऽनुदात्तसम इत्याचार्याः’ (तै. प्रा. अ. १. सू. ४६) ॥ ’ तस्य -स्वरितस्य – आदिर्हस्वार्घकाल:’ इति त्रिभाष्यरत्ने । इदमेव सूत्रं तैत्तिरीयसम्मतमिति च’ । ‘उदात्तसमः’ इति चापकृष्टोदात्तमिति विवक्षितम्, यथा ‘उच्चैस्तराम्’ इत्युत्कृष्टोदात्तत्वम्, न तूदात्तभिन्नत्वम्, ‘समाहारः स्वरितः’ इति लक्षणानुसारादिति ॥

इत्यत्रोपसर्गवदिह लक्ष्य- मनोरमायां त्वेवंमभिहितम् — “ उपेयिवान् ह्रस्वग्रहणमविवक्षितम् । न च तत्र ’ ईयिवांसमतिखिधः’ इत्यादिप्रयोगदर्शनादविवक्षास्तु, इहाविवक्षयां किं मानमिति वाच्यम् ; दर्शनस्य ‘तत्प्रातिशाख्यस्य च तन्मानत्वात् । तथा हि - ‘येश्ऽराः ’ इत्यत्रैकारः, ‘तनू॑ ऽ नपा॑त्’ ‘शची’ ऽ पर्तिम्’ इत्यत्र पदपाठे ईदूतौ चार्धोदात्तौ इति सकलबह्वचप्रसिद्धम् । ह्रस्वग्रहणं विवक्षित्वा अर्धहस्वशब्देनार्धमात्रा लक्ष्यत इति स्वीकारे अत्राप्यर्धमात्रैवोदात्ता स्यात्, न त्वर्धम् । तथा स्वरितार्धस्योदात्तत्वे प्रातिशाख्यमपि- ८ ‘तस्योदात्ततरोदात्तादर्धमात्रार्धमेव वा’ इति । तस्य — स्वरितस्य, उदात्तात् - स्वतन्त्रोदात्तापेक्षया, उदात्ततरा अर्धमात्रा भवति । इदं ह्रस्वाभिप्रायकम् । अर्धमेव वेति दीर्घाभिप्रायकम् । व्यापकत्वादनेनैव ह्रस्वस्यापि संग्रहादिदमेवादर्तव्यमिति सूचयितुम् एवकारः । तस्माद्धूस्वग्रहणस्याविवक्षितत्वाद्दीर्घप्लुतयोरपि अर्धमादावुदात्तम्, न तु ह्रस्व इवार्धमात्रैव " इति ॥

1. च ग. 2. त्तत्वं ख. नास्ति । अधिकम् ।
2. इदं च ख. ग. घ. ज.

प्लुतयोः स्वरितयोः ग. च. 3. एवं ख ग 4. तत् ख. ग. घ च नास्ति । 7. अर्धमर्ध ख. ग. घ. च. ध न दृश्यते ।

सू. ४.]

संज्ञाप्रकरणम् ११ वस्तुतस्तु प्राचीनमतमेवात्र’ समञ्जसम् । तथा हि’उपेयिवान् - इत्यत्र उपसर्गवदत्र ह्रस्वग्रहणमविवक्षितम्’ इति तावन्मन्दम्, वैषम्यात् । तत्र ह्युपसर्गस्याविवक्षायामपि ‘ईयिवान् ’ ’ उपेयिवान्’ इति प्रयोगद्वयस्यापि साधुत्वसिद्धेर्युक्ता तदविवक्षा । प्रकृते तु ह्रस्वग्रहणस्याविवक्षायां भाष्यकैयटतैत्तिरीयप्रातिशाख्यादिसम्मतस्य दीर्घप्लुतयोरपि स्वरितयोरर्धमात्रैवादावुदात्तेत्यर्थस्यासंग्रहात् कथं न विवक्ष्येत ? अथ ह्रस्वग्रहणविवक्षायामपि बहुचप्रातिशाख्यं सम्मतस्य तयोरर्धमुदात्तमित्यस्यासंग्रहस्तुल्य इति चेत्, सत्यम् ; अन्यतरस्यार्थस्यावश्यं वचनान्तरेण साधनीयत्वे यत्पक्षाश्रयणे सूत्राक्षरवैयर्थ्यं न भवति ‘तादृशं पक्षमाश्रित्य ’ तेनासिद्धयद्वचनान्तरेण साधयितुमुचितम् ; न तु सूत्राक्षवैयर्थ्यापादकं पक्षं परिकल्प्य स्वाभिमतमर्थ प्रसाधयितुम् । मनोरमायामेव स्थलान्तरेऽनुसृतश्चायं न्याय: । तथा हि’अग्निमीळे पुरोहितम् ’ इत्यादौ पदकाले ‘पुर: 5 हितम्’ इत्यवग्रहे हिशेब्दमनुदात्तं तैत्तिरीयाः पठन्ति, बहुचास्तु स्वरितम् । वैयाकरणमर्यादयात्रानुदात्तत्वमेवोचितम्, ‘तयोर्खावचि’ इत्यत आ शास्त्रपरिसमाप्तेः ‘संहितायाम् ’ इत्यधिक्रियत इति वृत्तिकारवचनात् तन्मध्यपतितस्य ‘उदात्तादनुदात्त’ इति सूत्रस्य’ पदकाले हिशब्देऽप्रवृत्तेः । एवं स्थिते मनोरमायाम् ‘अग्निमीळे’ इत्यस्यामृचि स्वरसचारप्रकरणावसरे वृत्तिकारवचनानुसारेणोक्तस्वरितविधिसूत्रे संहिताधिकारमङ्गीकृत्य बह्वचानां हिशब्दे स्वरितपाठस्तत्प्रातिशाख्यविशेषवचनेनैवेति दर्शितम् । एवं च " सूत्रान्तरविषयतया अन्यथासिद्धवृत्तिकारवचनसङ्कोचभीत्या तैत्तिरीयकहिशब्दानुदात्तपाठानुसारेणाक्त- ग. नास्ति ।

1. अत्र 2. हि ग. नास्ति ।
2. णाविवक्षायां ज.
3. ख्यादिसम्मतस्य ख.
4. व्याकरणस.

वचनस्य ग. 10. सञ्चारप्रकारप्रदर्शनावख. ग. घ. च. छ. 5. -वति तमाश्रित्य ग. घ. 11. चात्र ख. ग. घ. 6. तेन नासि घ. 12. सारेण च उक्त- ख. ग. 7. हितशब्द ख. घ.

१२

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ४. 3 स्वरितसूत्रे संहिताधिकारं ‘स्वीकृत्य बहुचपाठ’ तत्प्रातिशाख्यवचनेन ’ प्रसाध्य ‘प्रकृतसूत्र एव श्रुतस्य भाष्यकैयटादिसकलग्रन्थ सम्मतस्य तैत्तिरीयकप्रातिशाख्यानुसारिणो ह्रस्वग्रहणस्य वैयर्थ्यं परिकल्प्य स्वाभिमतलक्ष्यप्रसाधनं कथयन् पूर्वापरविरुद्ध मत्यन्तमनुचितं च कथमुक्तवानिति विद्वद्भिश्चिन्तनीयम् ॥ वस्तुतस्तु’ ‘आदित उदात्तमर्धमात्रम्’ इति वक्तव्ये ‘अर्धहस्वम्’ इत्युक्त्वा ‘तस्य’ पदोपादानं योगविभागसिद्धये । ततश्च ह्रस्वपदत्यागोपादानाभ्यां वाक्यद्वयस्वीकारात् सूत्रेणैव सर्वलक्ष्यसंग्रह इति तत्त्वम् । एतेन प्रकृतसूत्रवृत्तिग्रन्थस्य हरदत्तकृतं व्याख्यानं यत् कौस्तुभे दूषितम्, तदपि निरस्तम् । एवं हि तत् – ‘अर्धहस्वमिति चार्धमात्रोपलक्ष्यते, हस्वग्रहणमतन्त्रम्’ इति वृत्तिग्रन्थः । अत्र ‘ह्रस्वग्रहणमतन्त्रम्’ इत्यस्याविवक्षितमिति व्याख्याने ‘अर्धमात्रोपलक्ष्यते’ इति ‘पूर्वग्रन्थविरोधः । पक्षान्तरत्वद्योतकवाकाराद्यभावेन च पक्षान्तरत्वकल्पनं" नोचितम् । दीर्घप्लुतयोः स्वरितयोरुत्तरभागेऽध्यर्धमात्रा अर्धतृतीयमात्रा चानुदात्ता यथाक्रममिति वृत्तिग्रन्थस्वारस्यं चाभिप्रेत्य, ‘अतन्त्रम् - अप्रधानम् उपलक्षणत्वात्, ‘काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्’ इत्यत्र यथा काकाः’ इति हरदत्तेन व्याख्यातम् ! कौस्तुभे तुबह्वृचप्रातिशाख्यानुसारेण सूत्रे ह्रस्वग्रहणमविवक्षितमित्युपपाद्य ‘हस्वग्रहणमतन्त्रम्’ इति वृत्तिग्रन्थोऽपि पूर्वापरितोषेण पक्षान्तरपरतया व्याख्येय इत्युक्त्वा हरदत्तव्याख्यानं त्वत्र मूलापर्यालोचननिबन्धनमिति सुधीभिराकलनीयम् इति दूषितम्, तदेव हरदत्त व्याख्यामूलापर्यालोचनविजृम्भितम्, उक्तरीत्या ह्रस्वग्रहणविवक्षावश्यकत्वस्य तन्मूलत्वादिति । तस्माद्दीर्घप्लुतयोरपि

1. अङ्गीकृत्य ग. 2. बह्वचस्वरितपाठं ग.
2. • शाख्येन क.
3. प्रकृते ग.
4. एव ग. नास्ति ।
5. साधनकथनं… अनुचितं चेति विद्व- निश्चिन्तनीयं च. छ. ज. कथं न पूर्वापर… तं चेति विद्वद्भिः…ख. ग. घ, ङ, वस्तुतः घ. ! च ग. नास्ति ।

पूर्वग्रन्थस्य वि- ग. 10. च ग. घ. नास्ति । 11. -कल्पनानौचित्यं ङ. व. सू. ४.] Digitized by Madhuban Trust Delhi संज्ञाप्रकरणम् १३ स्वरितयोरादावर्धमात्रैवोदात्तेति सिद्धम् । “शिष्टमनुदात्तमेकश्रुतिर्वा’ इति वृत्तिः । तत्र ह्रस्वेऽर्धमात्रात्मकम्, दीर्घेऽभ्यर्धमात्रात्मकम्, प्लुतेऽर्धतृतीयमात्रात्मकमिति विवेकः ॥ ननु ‘उदात्तानुदात्तसमाहारः स्वरितः’ इति वचनादादावर्धमात्रस्योदात्तत्वे परिशेषात् ‘शिष्टमनुदात्तम्’ इति युक्तम् ; ‘एकश्रुतिर्वा’ इति तु न युक्तम्, मानाभावादिति चेत्, सत्यम् ; अत एवायं वृत्तिग्रन्थो हरदत्तेनैवं द्वेधा व्याख्यातः - - ’ पूर्व भागोदात्तस्य ‘पटुत्वापटुत्वकृतो विकल्पः । तस्य पटुत्वे’ हि तदुपरागवशात्तद्रूपतामिवापन्नो नानुदात्तव्यपदेशमर्हति । नाप्युदात्तव्यपदेशम्, उपरागमात्रत्वात् । ‘तेन’ तिरोहितभेदोदात्तानुदात्तलक्षणैकश्रुतिसाधर्म्यादत्रैकश्रुतिशब्दः प्रयुक्तः । यद्वा, पूर्वभागेन एका– अभिन्नाकारा – श्रुतिर्यस्येति यौगिकोऽयमेकश्रुतिशब्दः । न तु प्रचयापरपर्यायः’ इति । युक्तं चैतत्, तैत्तिरीयप्रातिशाख्येऽपि शिष्टांशस्य प्रसिद्धैकश्रुत्याविधानात् । तत्र हि ‘उदात्तसमः शेष:’ ( तै. प्रा. अ. १. सू. ४२), ‘अनन्तरो वा नीचैस्तराम्’ ( तै. प्रा. अ. १. सू. ४४), ‘अनुदात्तसमो वा’ (तै. प्रा. अ. १. सू. ४५), ‘आदिरस्योदात्तसमः शेषोऽनुदात्तसम इत्याचार्याः’ (तै. प्रा. अ. १. सू. ४६) इति चतुर्भिः सूत्रैर्मतभेदेन शिष्टांशस्योदातसमत्वम्, अनुदात्ततरत्वम्, अनुदात्तसमत्वं च दर्शितम्, न तु प्रसिद्धैकश्रुत्यम् । अत्र अनुदात्तसमत्वमेव “सम्मतमिति त्रिभाष्यरत्ने । न चैवमपि पूर्वभागे” उदात्तपटुत्वापटुत्वयोहरदत्त कथितयोः किं मानमिति वाच्यम् ; ‘तस्यादिरुच्चैस्तराम्’, ‘आदिरस्योदात्तसमः’ इति प्रातिशाख्य सूत्राभ्यां तयोर्विधानात् । ‘उदात्तसमः’ इत्युदात्तापटुत्वमेव कथितमिति ॥ 8.

1. इतरत्तु अनु. JT. एतेन तिरोहितं तेनोदात्त. ख.

तेन ग. नास्ति । शिष्टं तु. ङ. 10. श्रुत्यसाग. 2. तच्च 3. ननु ग. घ. ग. न दृश्यते । 11. -श्रुत्यविघ. 4. द्वैधा क. नास्ति । 5. परत्वापरत्व- घ. 6. परत्वे घ. 7. प्रपन्नः ग. 12. श्रुत्यात्रानुदात्तसमत्वमेव तैत्तिरी- यसंमख. 13. तैत्तिरीयसम्मग. 14. -भागोदात्तग. म.

१४

स्वरसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् [सू. ४. ‘कौस्तुभे स्थितम् — ‘एकश्रुतिर्वा’ इति वृत्तिग्रन्थः प्रसिद्धैक- श्रुतिपर’ एव ; ‘अनुदात्तः परः शेषः स उदात्तश्रुतिर्न चेत् । उदात्तं वोच्यते किंचित् स्वरितं वाक्षरं परम् ॥’ इति बह्वचप्रातिशाख्यने’ उदात्तस्वरितपरत्वाभावे शिष्टांशस्य प्रसिद्धैकश्रुति’विधानात् । श्लोके ‘अनुदात्तः परः शेष:’ इति परिशेषसिद्धार्थकथनम् । ‘स शेष उदात्तश्रुतिः’ इति द्वितीयं वाक्यम् । उदात्तश्रुतिः प्रचय इति पर्यायः। ‘न चेत्’ इत्यस्योत्तरार्धेन सम्बन्धः, ‘उदात्तं वा स्वरितं वा किश्चिदक्षरं परं न चेदुच्यते तदा स शेष उदात्तश्रुतिः’ इति । एवं च ’ शिष्टमनुदात्तमेकश्रुतिर्वा’ इति वृत्तिग्रन्थः प्रसिद्धैकश्रुतिपरतयैव विषयभेदेन व्यवस्थया व्याख्येयः । हरदत्तग्रन्थस्तु अत्रापि मूलापर्यालोचननिबन्धन इति । वस्तुतस्तु अत्रापि हरदत्तग्रन्थस्तैत्तिरीयप्रतिशाख्यादिमूल’ इति सुधीभिराकलनीयम् ॥ इदं त्ववधेयम् । ‘उदात्तादनुदात्तस्य’ इत्यादित्रिपादीस्थसूत्रविहितस्यापि स्वरितस्येदं विभागकथनम् । तस्यासिद्धत्वं तु न भवति । इत आरभ्य नवसूत्री’ इत’ उत्कृष्टा शास्त्रान्ते ‘नोदात्तस्वरितोदयम्’ इत्युत्तरं पाठ्येति भाष्यादावभिधानात् । “यथा चैतत्तथा “सुब्रह्मण्यानिगदस्वरप्रस्तावे प्रपञ्चयिष्यते ॥ इदं तु विविच्यते । स्वरः षड्विधः - उदात्तः, उदात्ततरः, अनुदात्तः, अनुदात्ततरः, स्वरितः, एकश्रुति, इति । उदात्ततरानुदात्ततरयो-

1. शब्दकौस्तुभे ग. ङ.
2. -श्रुत्यपरः ग. घ.
3. -ख्ये उ. ग. ङ. 4. श्रुत्यग. घ. छ.

-श्रुत्यपरग. घ. क. 7. सूत्रीमुत्कृष्य 8. इतः ग. ग. नास्ति । 9. इत्युत्तरत्र घ. इत्यत उत्तरत्र ग. ङ. 10. एतच्च यथा तथा ग. ङ. छ. 6. ख्यग्रन्थमूलः ग. 11. -ण्याख्यनिगद- घ. —ख्यमूलः घec-0. Shri Vipin Kumar Col. Biob श्रुतिरितिblic Bemain. सू. ४.]

संज्ञाप्रकरणम् रुदात्तानुदात्तमध्य प्रवेशाच्चातुरस्वर्यव्यवहारः / । १५ उदात्ततरत्वमनुदात्ततरत्वं चोदात्तत्वानुदात्तत्वव्याप्यौ’ धर्मविशेषौ । तौ च ‘उच्चैस्तरां वा वषट्कारः’, ‘उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतर:’ इति सूत्रयोः प्रसिद्धौ । उदात्तानुदात्ताख्यवर्णधर्मौ’ क्षीरोदकवत्तिरोहितभेदौ यत्र वर्तेते स एकश्रुतिः । अयं च ‘एकश्रुति दूरात् सम्बुद्धौ’ इत्यादौ प्रसिद्धः । अयमेव प्रचय इति प्रातिशाख्ये व्यवह्रियते । तथा च तत्र सूत्रम् – ‘स्वरितात् संहितायामनुदात्तानां प्रचय उदात्तश्रुति:’ ( तै. प्रा. अ. २१. सू. १०) इति । उदात्तस्येव श्रुतिर्यस्य स उदात्तश्रुतिः । स्वरिते तु उदात्तानुदात्तगुणयोर्भेदेनोपलब्धिरिति प्रचयात् तस्य भेदः । उदात्तानुदात्तगुणकत्वेऽपि स्वरितप्रचययोर्नोदात्तादिमध्यप्रवेशः, एकैकगुणवदपेक्षया गुणद्वयसंसर्गिणः संज्ञान्तरभाक्त्वदर्शनात् । तदुक्तं भाष्ये –‘शुक्लगुणः शुक्लः, कृष्णगुणः कृष्णः । य इदानीमुभयगुणः स तृतीयामाख्यां’ लभते कल्माष इति’ सारङ्ग इति वा’ इति । जात्यस्वरितादिभेदेन स्वरितो’ऽष्टविध इति कैयटः, तद्वद्वृचप्रातिशाख्यानुसारात् । तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये तु स्वरितस्य सप्तविधा दर्शिताः । तथा हि- I || ‘इवर्णोकारयोर्यव कारभावे क्षैप्र उदात्तयो:’ ( तै. प्रा. अ. २०. सू. १) ॥ इवर्णोकारयोः ‘इवर्णोकारौ यवकारौ’ इति सूत्रेण यवकारभावे सति योऽयं स्वरित: ‘उदात्तयोश्च परोऽनुदात्तः स्वरितम्’ (तै. प्रा. अ. १०. सू. १६) इति सूत्रेण विहितः स क्षैप्रसंज्ञः । ‘व्यैवैनैन’ । ‘स्वध्वर्युः’ । व्याकरणे ‘उदात्तस्वरितयोर्यण:’ इति सूत्रैकदेशविहितोऽयम् । ‘उदात्तयोरिति किम् ? ‘वव्यसि’ ‘अन्वे॑नं॒ विप्रः’ ‘अयं प्रातिहतस्वारः, ‘अपि चेन्नानापदस्थम्’ इति वक्ष्यमाणलक्षणात् ॥ ॥ ‘सयकारवकारं त्वक्षरं यत्र स्वर्यते स्थिते पदेऽनुदात्तपूर्वेऽपूर्वे वा नित्य इत्येव जानीयात्’ (तै. प्रा. अ. २०. सू. २) ॥ सयकारं सवकारं

1. त्वाख्यौ क.
2. -व्याप्तौ ङ.
3. धर्मो छ
4. • दात्तवर्णधम ख. -दात्तौ वर्णधर्मो ग, घ ङ.
5. संज्ञां न्च.
6. इति वा सारङ्गः ग. घ.
7. द्विविधः क.
8. • शाख्यानुसारे छ.
9. अयं च प्रातिहतस्वरितं ख ग. घ. ङ.

१६

Dirरसिद्धान्तद्रिकाव्याhi [सू. ४. वा अक्षरम् – अजिति यावत् — यत्र स्वर्यते । स्थिते पदेपदकाल इत्यर्थः । अनुदात्तपूर्वे – अनुदात्तस्य पूर्वत्र स्थितौ । अपूर्वे - पूर्वत्र कस्याप्यभावे सति वा । स नित्य इत्येव जानीयात् । सूत्रे अनुदात्तश्चासौ पूर्वचेति विग्रहः । ‘वा॒य॒व्य॑म्’ । ‘क॒न्ये॑व तु॒न्ना’ । ‘ततो॑ ब॒ल्वः॑’ । ‘न्य॑नं चिनुयात्’ । । न त्वनुदात्त’के जग॑ती च’ । अपूवत्वमत्र पूर्वत्र कस्याप्यभावः, पूर्वत्वाभावः । तथा सति तृतीयप्रकाराभावेनानुदात्तपूर्व इत्यादिविशेषणवैयर्थ्यात् । तस्मात्तत्र’ नित्यस्वरितत्वमेव’, न संज्ञान्तरमिति त्रिभाष्यरत्ने । ‘तित्स्वरितः’, ‘तिल्यशक्यमत्यकाष्मर्यधान्य कन्याराजन्यमनुष्याणामन्तः’, ‘बिल्वतिष्ययोः स्वरितो वा’ इत्यादिसूत्रविहितोऽयं स्वरितः ।। ( तै. | ‘अपि चेन्नानापदस्थमुदात्तमथ चेत् सांहितेन स्वर्यते स प्रातिहतः ’ तै. प्रा. अ. २०. सू. ३) || ‘अपि ‘शब्दः पूर्वसूत्रस्थं पूर्वत्वमात्रमाकर्षति । नानापदस्थमुदात्तमक्षरं पूर्वं चेत् परमनुदात्तं सांहितेन विधिना स्वर्यते चेत् स प्रातिहतसंज्ञः । ‘उदात्तात् परोऽनुदात्तः स्वरितम्’ ( तै. प्रा. अ. १४. सू. १९) इति सांहितो विधिः । व्याकरणे तु ‘उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः ’ इति । ‘इ॒षे त्वा॑’। ‘तं ते॑ दु॒चक्षाः । सांहितेनेति किम् ? ‘यन्न्य॑चम्’ । नानापदस्थमिति किम् ?. ‘तया॑ दे॒वत॑या’ । ‘अथ’शब्दः सूत्रे नानापदस्थोदात्तपूर्वत्वस्योत्तरत्राधिकारार्थ’ इत्याहुः ॥ ।। ’ तस्मादकारलोपेऽभिनिहतः’ (तै. प्रा. अ. २०. सू. ४) ॥ तस्मात् नानापदस्थोदात्तात् परभूताकारस्य लोपे सति यः स्वरितः सोऽभिनिहतसंज्ञः । ‘सौऽब्रवीत्’। ‘तैऽब्रुवन्’ । यस्य हि व्याकरणेऽकारस्य ‘एङ: पदान्तादति’ इति पूर्वरूपं विहितम्, तस्य प्रातिशाख्ये’ लोपो विहित ‘इत्यस्त्यत्राकारलोपः । तस्मिश्चानुदात्ते लुप्ते ‘तस्मिन्ननुदात्ते पूर्व उदात्तः स्वरितम् '

1. तस्य घ.
2. नित्यत्वमेव घ.
3. तिल्यशिक्य- ङ.
4. अयं स्वरितः घ. नास्ति ।
5. अधिकारः क.
6. लुप्यते त्वकार इति लोपः ग. 7. इत्यस्त्यत्राकारलोपः ग. नास्ति ।

सू. ४.]

संज्ञाप्रकरणम् १७ (तै. प्रा. अ. १२. सू. ९) इति सूत्रेण प्रातिशाख्ये’ स्वरितत्वमुक्तम् । व्याकरणे तु ‘स्वरितो वानुदात्ते पदादौ’ इति स्वरितत्वमत्रेति मन्तव्यम् । तस्मादिति’ किम् ? ’ भ्रजेऽसि दे॒वाना॑म् ’ ॥ ॥ ’ ऊभावे प्रश्लिष्ट: ’ ( तै. प्रा. अ. २०. सू. ५) ॥ ‘ऊभावे च’ इति सूत्रेणोदात्तादुकारात् परस्यानुदात्तस्योकारस्यैकादेशे ऊकारे सति यः स्वरितः स प्रश्लिष्टसंज्ञः । ‘सून्नीयमिव’ | ‘मासू॑त्तिष्ठ॑न्’ । ‘स्वरितो वानुदात्ते’ इत्येवात्र स्वरितः ॥ ॥ ’ पदविवृत्त्यां पादवृत्तः’ (तै. प्रा. अ. २०. सू. ६) ॥ पदयोर्विवृत्तिः — व्यक्तिः, सन्ध्यभावः । तस्मिन् सति यः स्वर्यते स पादवृत्तसंज्ञः । प्रातििहतसंज्ञापवादः । ’ ता अ॑स्मात् सृष्टाः’ । ’ स ईधानः’ । पदयोरिति किम् ? ‘प्रगम्’ । अयं वक्ष्यमाणस्तैरोव्यञ्जनस्वरितः ॥ ॥ ’ उदात्तपूर्वस्तैरोव्यञ्जनः’ (तै. प्रा. अ. २०. सू. ७) ॥ उदात्त पूर्वत्वाधिकारे पुनस्तत्कथनं ‘नानापदस्थनिवृत्तये । तेनैकपदस्थोदात्तपूर्वो य: स्वरितः स तैरोव्यञ्जनसंज्ञः । ’ स इन्द्रोऽमन्यत ’ । ‘तदश्वोऽभवत् ’ ॥ ॥ ’ इति स्वास्नामधेयानि ’ ( तै. प्रा. अ. २०. सू. ८) ॥ स्पष्टमिदं सूत्रम् ॥ संज्ञाफलमपि प्रातिशाख्य एव दर्शितम्- ॥ ’ क्षैप्रनित्ययोर्हढतरः ’ (तै. प्रा. (तैं. प्रा. अ. २०. सू. ९) ॥ अनयोः प्रयत्नो दृढतरः कार्यः ॥ | ‘अभिनिहते च’ (तै. प्रा. योगविभागसामर्थ्यात् ‘दृढः प्रयत्नो न

1. प्रातिशाख्ये ग. नास्ति । 2. नानापदस्थोदात्तादिति गं.
2. तस्य नानापदस्थत्वनि- ग.

अ. २०. सू. १० ) ॥ दृढतर इति गम्यते ॥ स्थस्य निवृत्तये च. 5. अत्र हृदः ग. घ. घ. स्वCC-02 Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain. १८ || Digitized by Madhuban Trust, ‘स्वसिद्धान्तचन्द्रिकायाम् ‘प्रश्लिष्टप्रतिहतयोर्मृदुतर: ’ ( तै. प्रा. अ. २०. सू. ११) ॥ सू. ४. ॥ ‘तैरोव्यञ्जनपादवृत्तयोरल्पतरोऽल्पतरः’ (तै. प्रा. अ. २०. पू. १२) ॥ स्पष्टमेतत् सूत्रद्वयम् ॥ यद्यपि ‘धेनुर्दक्षिणा’, ‘यथाशक्ति वा’, ‘यदि प्रविशेत्’ इत्यादिरण्यवाक्यादिस्वरितः सप्तस्वपि स्वरितेषु नान्तर्भवति, तलक्षणविरहात्, तथापि शिक्षावचनबलेन पादवृत्त एवायमन्तर्भावित इति न संख्यातिरेकः । तथा च सर्वसम्मतशिक्षायाम्’- ‘उक्तलक्षणशून्यो यः स्वर्यते कुत्रचिद्यदि । अल्पवायुर्भवेत् सोऽपि पादवृत्त इतीरितः । ’ इति । शिक्षासमुच्चयेऽपि – ’ सप्तस्वारानतिक्रम्य स्वरितो वर्तते कचित् । अल्पवायुस्तु तस्य स्यात् प्रादवृत्त इति स्मृतः ॥ ’ इति । तत्र केषाश्चित् स्वरितानां संहितायां कम्पो विहितः । तथा च स्वरपञ्चाशत्- ‘नित्यस्वारः स्वारपरः कम्प्योऽन्त्यार्थं निहत्य तु । अदीर्घ दीर्घवत् कुर्याद्विस्वारं’ यत् ‘प्रयुज्यते ॥ स्वायम्भुवे तूदात्तादिः स्यादुदात्तपरोऽपि सः ।’ इति । नित्यस्वार’ इति नित्याभिनिहतक्षैप्रप्रश्लिष्टस्वरितानां’ प्रहणम् ; ‘नित्योऽभिनिहतश्चैव क्षैत्रः प्रश्लिष्ट एव च । एते स्वाराः प्रकम्प्यन्ते’ … . I’ इति वचनान्तरात् । स्वरितपरः सः अन्त्यार्धं निहत्य कम्प्यः । परिशेषात्

1. आरण्यक - ङ.

यत्र युज्यते छ. 2. शिक्षायां वचनग. ह. ३. - शिक्षावचने घ. 6. अयमर्थः । नित्यच. छ. 7. स्वरितानां ग. नास्ति । 4. द्विस्वरम् ग. घ. 5. 8. न्ते यत्रोच्चस्वरितोदयाः ग.

सू. ४.]

संज्ञाप्रकरणम् १९ पूर्वार्धः स्वरित एत्र’ । ‘सोपोर॑भ्य॑म्रियत’ । ‘तेर॑न्योन्यस्मै’ । अदीर्घ ह्रस्वं स्वरितं दीर्घवत् कुर्यात् कम्पविषये । यथा ‘देवा वा इन्द्रियं वीर्य२ 1 व्यभजन्त’ । स्वायम्भुवे तु काण्डे उदात्तपरोऽपि स पूर्वोक्तः स्वरितः कम्प्यः । अन्त्यार्धं निहत्येत्येव । स तूदात्तादिः स्यात्, न त्वन्यत्रेवाद्यार्धस्य स्वरितत्वम् । यथा ‘तेन योरस्मत्’ । ‘अनु॑मार्छु तन्वोर यद्विष्टिम् । 1 स ँशितं वी॒र्य॑बल॑म् । स्वायम्भुव इति किम् ? ‘सँ शितं वीर्यं बलम् ’ ॥ पदान्ते च तथा कम्पा अन्ततो निहताणुकाः । शेषस्योदात्तता वा स्यात् स्वारता वा व्यवस्थया || " इति कालनिर्णयशिक्षावचनमप्युक्ताभिप्रायकमेवेति । अस्त्यत्र बहु वक्तत्र्यं किन्तु विस्तरभीरुभिः । अस्माभिरिह दिमात्रं यथाशाखं प्रदर्शितम् ॥ ॥ इति संज्ञाप्रकरणम् ॥

1. यथा ङ. :0
2. बलमिति ङे.
3. ह्रस्वं स्वरितं गैंः नास्ति ।