३ स्वरसन्धयः

स्वरसन्धयोऽष्टविधाः । तथा हि -

१. यण्सन्धिः २. यान्तवान्तादेशसन्धिः	} एतयोः द्वयोः सन्ध्योः पूर्वस्य एकस्यैव वर्णस्य स्थाने आदेशो भवति ।
३. गुणसन्धिः ४. वृद्धिसन्धिः ५. सवर्णदीर्घसन्धिः ६. पूर्वरूपसन्धिः ७. पररूपसन्धिः	} पञ्चस्वपि एतेषु सन्धिषु पूर्वस्य परस्य च स्थाने एकादेशो भवति ।
८. प्रकृतिभावः	} अत्र आदेशाभावः ।

१. यण्सन्धिः [*] ¹

यण् = य् व् र् ल्

इ/ई	उ/ऊ	ऋ/ॠ	ऌ	+	असवर्णस्वरः
य्	व्	र्	ल्

इ ई उ ऊ ऋ ॠ ऌ इत्येतेभ्यो वर्णेभ्योऽसवर्णे स्वरे परे ‘इ ई’ इत्यनयोः स्थाने यकारः, उ ऊ इत्यनयोः स्थाने वकारः, ऋ ॠ इत्यनयोः स्थाने रकारः (रेफः), ऌकारस्य स्थाने लकारश्च आदेशो भवति । यथा -

i. इ / ई + (असवर्णस्वरः) = य्
१. प्रति + एकम्
प्रत् + य् + एकम् = प्रत्येकम् । (इ = य्)
२. नदी + अत्र
नद् + य् + अत्र = नद्यत्र । (ई = य्)

[*] ‘यण्’ इति प्रत्याहारः । (१० पृष्ठं पश्यन्तु)

---

[[P19]]

विशेषः

१. वधू + ङस् + आगमन + स् = षष्ठी, कृत्तद्धितसमासाश्च
वधू + आगमन = सुपो धातुप्रातिपदिकयोः
वध् + व् + आगमन = इको यणचि
वध्वागमन + स् = स्वौजसमौट्…
वध्वागमन + अम् = अतोऽम्
वध्वागमनम् = अमि पूर्वः
वध् + ङस् + आगमन + स् = इत्यवस्थायां षष्ठी-समासे प्रातिपदिकसंज्ञायां सुप्प्रत्यययोर् लोपे यण्सन्धौ समुदायात् सुप्रत्यये, अमादेशे, पूर्वरूपे च वध्वागमनम् इति सिद्धं भवति । एषः ‘वध्वागमनम्’ इत्यस्य समस्तस्य पदस्य प्रक्रिया-क्रमः । एतासु प्रक्रियासु यण्सन्धिरपि प्रविष्टः । स च यण् वधू + आगमन इत्यवस्थायां प्रवर्तते, न तु वधू + आगमनम् इत्यवस्थायाम् । सन्धिप्रवृत्त्यनन्तरम् एव सुबुत्पत्तेः । समासे सर्वत्र एषा एव सरणिः शास्त्रीया ।

२. गो + य = गोपयसोर्यत्
ग् + अव् + य = एचोऽयवायावः
गव्य + स् = स्वौजसमौट्…..
गव्य + अम् = अतोऽम्
गव्यम् = अमि पूर्वः ।
गो इति प्रातिपदिकात् ‘य’-प्रत्यये अवादेशे, सुप्रत्यये, अमादेशे, पूर्वरूपे च गव्यम् इति रूपं भवति । अत्रापि गो + य इत्यवस्थायां अवादेशः प्रवर्तते, न तु गो + यम् इत्यवस्थायाम् । सन्धिप्रवृत्त्यनन्तरम् एव सुबुत्पत्तेः । प्रत्यये परे सर्वत्र एषा एव शास्त्रीया सरणिः । किन्तु ग्रन्थेऽस्मिन् एषा सरणिः न आश्रिता ।

अतः वधू + आगमनम् इत्यवस्थायां यणादेशः इति, गो यम् इत्यवस्थायाम् अवादेशः इति च निरूपणं कृतम् ।
इत्थम् एव ग्रन्थेऽस्मिन् सर्वत्र निरूपितम् । तत्र तु कारणं - प्रायः अध्यापन-परिपाटी एव । बालमनोरमादिव्याख्यानेऽपि क्रमोऽयं क्वचित् दृश्यते ।

ii. उ / ऊ + (असवर्णस्वरः) = व्
१. मनु + अन्तरम्
मन् + व् + अन्तरम् = मन्वन्तरम् । (उ = व्)

---

[[P20]]

२. वधू + आगमनम्
वध् + व् + आगमनम् = वध्वागमनम् । (ऊ = व्)

iii. ऋ / ॠ + (असवर्णस्वरः) = र्²
१. पितृ + इच्छा
पित् + र् + इच्छा = पित्रिच्छा । (ऋ = र्)

iv. ऌ + (असवर्णस्वरः) = ल्
१. घस्ऌ + आदेशः
घस् + ल् + आदेशः = घस्लादेशः । (ऌ = ल्)

अन्यान्युदाहरणानि -

यदि + अपि = यद्यपि ।	इति + अपि = इत्यपि ।
सुधी + उपास्यः = सुध्युपास्यः ।	मधु + अरिः = मध्वरिः ।
धातृ + अंशः = धात्रंशः ।	ऌ + आकृतिः = लाकृतिः ।
पितृ + अंशः = पित्रंशः ।	जननी + आह = जनन्याह ।
वधू + आसनम् = वध्वासनम् ।	अति + उत्तमः = अत्युत्तमः ।
इति + आचरन्ति = इत्याचरन्ति ।	प्रति + अवदत् = प्रत्यवदत् ।
इति + आक्षिप्तः = इत्याक्षिप्तः ।	वस्त्राणि + उत्पादयति = वस्त्राण्युत्पादयति ।
साधु + इदम् = साध्विदम् ।	भवतु + अधुना = भवत्वधुना ।
स्मरामि + अहम् = स्मराम्यहम् ।	पार्वती + अधुना = पार्वत्यधुना ।
इति + आधुनिकः = इत्याधुनिकः ।	व्यसनेषु + असक्तम् = व्यसनेष्वसक्तम् ।
नास्ति + असाध्यम् = नास्त्यसाध्यम् ।

२. यान्तवान्तादेशसन्धिः³

यान्तौ वान्तौ च = अय् आय् अव् आव्

२.१.

ए	ऐ	ओ	औ	+	स्वरः
अय्	आय्	अव्	आव्

“ए ऐ ओ औ’ इत्येतेभ्यो वर्णेभ्यः स्वरे परे एकारस्य स्थाने अय्, ऐकारस्य स्थाने आय्, ओकारस्य स्थाने अव्, औकारस्य स्थाने आव् च आदेशो भवति ।

---

[[P21]]

i. ए + (स्वरः) = अय्

• हरे + ए
  हर् + अय् + ए = हरये । (ए = अय्)
• हरे + आगच्छ
  हर् + अय् + आगच्छ = *हरयागच्छ । (ए = अय्)

ii. ऐ + (स्वरः) = आय्

• नै + अकः
  न् + आय् + अकः = नायकः । (ऐ = आय्)
• तस्यै + इदम्
  तस्य् + आय् + इदम् = *तस्यायिदम् । (ऐ = आय्)

iii. ओ + (स्वरः) = अव्

• विष्णो + ए
  विष्ण् + अव् + ए = विष्णवे । (ओ = अव्)
• गुरो + आदिश
  गुर् + अव् + आदिश = *गुरावादिश । (ओ = अव्)

iv. औ + (स्वरः) = आव्

• पौ + अकः
  प् + आव् + अकः = पावकः । (औ = आव्)
• बालकौ + आगतौ
  बालक् + आव् + आगतौ = *बालकावागतौ । (औ = आव्)

अन्यान्युदाहरणानि -

फले + इच्छा = फलयिच्छा / फल इच्छा	कटे + उपवेशनम् = कटयुपवेशनम् / कट उपवेशनम्
जने + उत्कण्ठा = जनयुत्कण्ठा / जन उत्कण्ठा	वदने + औषधम् = वदनयौषधम् / वदन औषधम्
तस्मै + एतत् = तस्मायेतत् / तस्मा एतत्	तस्यै + ओदनम् = तस्यायोदनम् / तस्या ओदनम्
वै + इह = वायिह / वा इह	द्विषावहै + आर्तिम् = द्विषवहायार्तिम् / द्विषावहा आर्तिम्

---

[[P22]]

करौ + एतौ = करावेतौ / करा एतौ	तौ + एकदा = तावेकदा / ता एकदा
बालौ + ओजस्विनौ = बालावोजस्विनौ / बाला ओजस्विनौ	नरौ + उदारौ = नरावुदारौ / नरा उदारौ
भानो + इह = भानविह / भान इह	गुरो + उत्साहः = गुरवुत्साहः / गुर उत्साहः

२.२.⁴

ओ	औ	+	यादि-प्रत्ययः
अव्	आव्

‘यकारादि-प्रत्यये परे ओ औ इत्येतयोः स्थाने क्रमाद् अव् आव् एतौ आदेशौ भवतः ।

i. ओ + (यादिप्रत्ययः) = अव्
गो + यम्
ग् + अव् + यम् = गव्यम् (ओ = अव्)

ii. औ + (यादिप्रत्ययः) = आव्
नौ + यम्
न् + आव् + यम् = नाव्यम् । (औ = आव्)

इदम् अवधेयम्
स्वरसन्धिषु यण्सन्धौ यान्तवान्तादेशसन्धौ च एकस्य (पूर्वस्थितस्य) वर्णस्य स्थाने आदेशो भवति । इदं सन्धिद्वयं विहाय अन्यत्र स्वरसन्धिषु पूर्वपरयोः स्थाने एकादेशो भवति ।

विशेषः - i. ‘पदान्ते* विद्यमानानाम् ‘ए ऐ ओ औ’ इत्येतेषां वर्णानां क्रमाद् अय् आय् अव् आव् एते आदेशाः यदा भवन्ति तदा यकारस्य वकारस्य च विकल्पेन लोपो भवति । लोपे कृते पुनः सन्धिः न करणीयः ।⁵
१. हरे + आगच्छ = हरयागच्छ / हर आगच्छ । (सवर्णदीर्घः न)

---

[[P23]]

२. तस्यै + इदम् = तस्यायिदम् / तस्या इदम् । (गुणसन्धिः न)
३. गुरो + आदिश = गुरवादिश / गुर आदिश । (सवर्णदीर्घः न)
४. बालकौ + आगतौ = बालकावागतौ / बालका आगतौ । (सवर्णदीर्घः न)

ii. पदान्ताद् एकाराद् ओकाराच्च अकारे परे पूर्वरूपं* भवति ।
यथा - हरे + अव = हरेऽव
विष्णो + अव = विष्णोऽव

३. गुणसन्धिः ^{6 7}

“गुणः = ए ओ अर् अल्

अ/आ + इ/ई	अ/आ + उ/ऊ	अ/आ + ऋ/ॠ	अ/आ + ऌ
ए	ओ	अर्	अल्

‘अ आ इत्येताभ्यां वर्णाभ्याम् इ ई⁸ इत्येतयोः परयोः एकारः, उ ऊ इत्येतयोः परयोः ओकारः, ऋ ॠ इत्येतयोः परयोः अर्, ऌकारे परे अल् च पूर्वपरयोः स्थाने एकादेशो भवति ।

i. अ/आ + इ/ई = ए

• देव + इन्द्रः
  देव् + ए + न्द्रः = देवेन्द्रः । (अ + इ = ए)
• गण + ईशः
  गण् + ए + शः = गणेशः । (अ + ई = ए)
• महा + इन्द्रः
  मह् + ए + न्द्रः = महेन्द्रः । (आ + इ = ए)
• महा + ईशः
  मह् + ए + शः = महेशः । (आ + ई = ए)

[*] पूर्वरूपसन्धिं २५ पृष्ठे पश्यन्तु ।

---

[[P24]]

ii. अ/आ + उ/ऊ = ओ

• सूर्य + उदयः
  सूर्य् + ओ + दयः = सूर्योदयः । (अ + उ = ओ)
• एक + ऊनविंशतिः
  एक् + ओ + नविंशतिः = एकोनविंशतिः । (अ + ऊ = ओ)
• महा + उत्सवः
  मह् + ओ + त्सवः = महोत्सवः । (आ + उ = ओ)
• महा + ऊर्मिः
  मह् + ओ + र्मिः = महोर्मिः । (आ + ऊ = ओ)

iii. अ/आ + ऋ/ॠ⁹ = अर्

• सप्त + ऋषयः
  सप्त् + अर् + षयः = सप्तर्षयः । (अ + ऋ = अर्)
• महा + ऋषिः
  मह् + अर् + षिः = महर्षिः । (आ + ऋ = अर्)

iv. अ/आ + ऌ = अल्

• तव + ऌकारः
  तव् + अल् + कारः = तवल्कारः । (अ + ऌ = अल्)
• महा + ऌकारः
  मह् + अल् + कारः = महल्कारः । (आ + ऌ = अल्)

अन्यान्युदाहरणानि -

उप + इन्द्रः = उपेन्द्रः	राम + इति = रामेति
परम + ईश्वरः = परमेश्वरः	च + इति = चेति
महा + ईश्वरः = महेश्वरः	न + उन्नतः = नोन्नतः
रमा + ईशः = रमेशः	हित + उपदेशः = हितोपदेशः
गुण + उपेतम् = गुणोपेतम्	गङ्गा + उदकम् = गङ्गोदकम्
सुलभ + उपायः = सुलभोपायः	राजा + ऋषिः = राजर्षिः
सप्त + ऋषयः = सप्तर्षयः	ब्रह्म + ऋषिः = ब्रह्मर्षिः
कृष्ण + ऋद्धिः = कृष्णर्द्धिः	प्रश्न + उत्तरम् = प्रश्नोत्तरम्
परम + उत्कृष्टम् = परमोत्कृष्टम्	पर + उपकारः = परोपकारः

---

[[P25]]

पुरुष + उत्तमः = पुरुषोत्तमः	प्राचीना + उक्तिः = प्राचीनोक्तिः
धीर + उद्धतः = धीरोद्धतः	परिचयस्य + उद्देशः = परिचयस्योद्देशः
जिह्वा + इति = जिह्वेति	न + इच्छति = नेच्छति
देव + ऋषिः = देवर्षिः	महा + उद्देशः = महोद्देशः

४. वृद्धिसन्धिः

वृद्धिः = ऐ, औ, आर्, आल्¹⁰

४.१.¹¹

अ/आ + ए/ऐ	अ/आ + ओ/औ
ऐ	औ

“अ आ’ इत्येताभ्यां वर्णाभ्याम् ‘ए ऐ’ इत्येतयोः परयोः ‘ऐ’कारः, ‘ओ औ’ इत्येतयोः परयोः ‘औकारः’ च, पूर्वपरयोः स्थाने एकादेशो भवति”¹² ।

i. अ/आ + ए/ऐ = ऐ

• एक + एकम्
  एक् + ऐ + कम् = एकैकम् । (अ + ए = ऐ)
• तव + ऐश्वर्यम्
  तव् + ऐ + श्वर्यम् = तवैश्वर्यम् । (अ + ऐ = ऐ)
• सदा + एव
  सद् + ऐ + व = सदैव । (आ + ए = ऐ)
• महा + ऐश्वर्यम्
  मह् + ऐ + श्वर्यम् = महैश्वर्यम् । (आ + ऐ = ऐ)

ii. अ/आ + ओ/औ = औ

• तस्य + ओदनः
  तस्य् + औ + दनः = तस्यौदनः । (अ + ओ = औ)
• मम + औषधम्
  मम् + औ + षधम् = ममौषधम् । (अ + औ = औ)
• गङ्गा + ओघः
  गङ्ग् + औ + घः = गङ्गौघः । (आ + ओ = औ)

---

[[P26]]

• महा + औत्सुक्यम्
  मह् + औ + त्सुक्यम् = महौत्सुक्यम् । (आ + औ = औ)

अन्यान्युदाहरणानि -

कृष्ण + एकत्वम् = कृष्णैकत्वम्	देव + ऐश्वर्यम् = देवैश्वर्यम्
वन + औषधम् = वनौषधम्	द्वितीया + एकवचनम् = द्वितीयैकवचनम्
अद्य + एव = अद्यैव	दिव्य + औषधम् = दिव्यौषधम्
न + एव = नैव	कृष्ण + औत्कण्ठ्यम् = कृष्णौत्कण्ठ्यम्
तत्र + एव = तत्रैव	तत्र + एकदा = तत्रैकदा
तव + औदार्यम् = तवौदार्यम्	तथा + एव = तथैव
मा + एवम् = मैवम्	परम + औचित्यम् = परमौचित्यम्
यदा + एव = यदैव	दृष्ट्वा + एतत् = दृष्ट्वैतत्
राष्ट्र + ऐक्यम् = राष्ट्रैक्यम्	देवता + एकात्म्यम् = देवतैकात्म्यम्
परम + औदार्यम् = परमौदार्यम्	रक्ता + ओषधी = रक्तौषधी

४.२.

13अ/आ + ऋ	14ए/ऐ + ऌ
आर्	आल्

“अकारान्ताद् आकारान्ताद् वा उपसर्गाद् ऋकारादौ धातौ परे पूर्वपरयोः स्थाने आर् इत्यादेशो भवति ।¹⁵ “ॠकारादौ ऌकारादौ सुब्धातौ परे तु विकल्पेन ।^{16 17}

i. अ + ऋ = आर् अ + ऌ = आल्

• उप + ऋच्छति
  उप् + आर् + च्छति = *उपाच्छति । (अ + ऋ = आर्)
• प्र + ऋषभीयति
  प् + आर् + षभीयति = प्रार्षभीयति । (अ + ऋ = आर्)
  (प्रर्षभीयति - वृद्धयभावे गुणः)

---

[[P27]]

• उप + ऌकारीयति
  उप् + आल् + कारीयति = उपाल्कारीयति । (अ + ऌ = आल्)
  (उपल्कारीयति - वृद्धयभावे गुणः)

विशेषः

i. अधोनिर्दिष्टेषु पूर्वपरयोः स्थाने वृद्धिः भवति -

• “अक्ष + ऊहिनी = अक्षौहिणी ।¹⁸
• स्व + ईरिन् = स्वैरी ।
• “प्र + ऊहः = प्रौहः ।¹⁹
• प्र + ऊढिः = प्रौढिः ।
• प्र + एष्यः = प्रैष्यः ।
• “स्व + ईरः = स्वैरः ।
• स्व + ईरिणी = स्वैरिणी ।
• प्र + ऊढः = प्रौढः ।
• प्र + एषः = प्रैषः ।
• “प्र + ऋणम् = प्रार्णम् ।²⁰
• वत्सतर + ऋणम् = वत्सतरार्णम् ।
• कम्बल + ऋणम् = कम्बलार्णम् ।
• वसन + ऋणम् = वसनार्णम् ।
• दश + ऋणः = दशार्णः ।
• ऋण + ऋणम् = ऋणार्णम् ।
• दशार्णा (नदी)

ii. “‘अ आ’ इत्येताभ्यां ऋतशब्दे परे पूर्वपरयोः स्थाने आर् आदेशो भवति, एष आदेशः तृतीयासमासे एव ।²¹ यथा- सुख + ऋतः = सुखार्तः । अत्र सुखेन ऋतः इति विग्रहः । परम + ऋतः = परमर्तः इत्यत्र तु परमश् चासौ ऋतश् चेति विग्रहः । अतोऽत्र गुण एव, न वृद्धिः ।

५. सवर्णदीर्घसन्धिः ²²

सवर्णदीर्घाः = आ ई ऊ ॠ

अ/आ	इ/ई	उ/ऊ	ऋ/ॠ	+	सवर्णस्वरः
आ	ई	ऊ	ॠ

“‘अ आ’ इत्येताभ्याम् ‘अ आ’ इत्येतयोः परयोः आकारः, ‘इ ई’ इत्येताभ्याम्

---

[[P28]]

‘इ ई’ इत्येतयोः परयोः ईकारः, ‘उ ऊ’ इत्येताभ्याम् ‘उ ऊ’ इत्येतयोः परयोः ऊकारः, ‘ऋ’ इत्यस्मात् ‘ऋ ऌ’ इत्येतयोः परयोः ॠकारः, पूर्वपरयोः स्थाने एकादेशो भवति ।²³

१. अ/आ + अ/आ = आ

• परम + अर्थः
  परम् + आ + र्थः = परमार्थः । (अ + अ = आ)
• देव + आलयः
  देव् + आ + लयः = देवालयः । (अ + आ = आ)
• विद्या + अभ्यासः
  विद्य् + आ + भ्यासः = विद्याभ्यासः । (आ + अ = आ)
• विद्या + आलयः
  विद्य् + आ + लयः = विद्यालयः । (आ + आ = आ)

२. इ/ई + इ/ई = ई

• कवि + इन्द्रः
  कव् + ई + न्द्रः = कवीन्द्रः । (इ + इ = ई)
• कवि + ईश्वरः
  कव् + ई + श्वरः = कवीश्वरः (इ + ई = ई)
• पृथिवी + इन्दुः
  पृथिव् + ई + न्दुः = पृथिवीन्दुः । (ई + इ = ई)
• मही + ईशः
  मह् + ई + शः = महीशः । (ई + ई = ई)

३. उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ

• भानु + उदयः
  भान् + ऊ + दयः = भानूदयः । (उ + उ = ऊ)
• साधु + ऊचुः
  साध् + ऊ + चु = साधूचुः । (उ + ऊ = ऊ)
• वधू + उत्साहः
  वध् + ऊ + त्साहः = वधूत्साहः । (ऊ + उ = ऊ)
• वधू + ऊर्मिका
  वध् + ऊ + र्मिका = वधूर्मिका । (ऊ + ऊ = ऊ)

---

[[P29]]

४. “ऋ + ऋ/ऌ = ॠ

• पितृ + ऋणम्
  पित् + ॠ + णम् = पितॄणम् (ऋ + ऋ = ॠ)
• होतृ + ऌकारः
  होत् + ॠ + कारः = होतॄकारः । (ऋ + ऌ = ॠ)

अन्यान्युदाहरणानि -

अल्प + अपराधः = अल्पापराधः	रस + आस्वादः = रसास्वादः
विद्या + अभ्यासः = विद्याभ्यासः	विद्या + आलयः = विद्यालयः
मुनि + इन्द्रः = मुनीन्द्रः	कवि + ईश्वरः = कवीश्वरः
श्री + ईशः = श्रीशः	गुरु + उपदेशः = गुरूपदेशः
गुरु + ऊधः = गुरूधः	पितृ + ऋणम् = पितॄणम्
होतृ + ऋकारः = होतृकारः	न + अन्यथा = नान्यथा
मधुर + अक्षरम् = मधुराक्षरम्	तस्य + आत्मजः = तस्यात्मजः
दैत्य + अरिः = दैत्यारिः	विद्या + आतुरः = विद्यातुरः
अस्ति + इदम् = अस्तीदम्	दशमी + इति = दशमीति
दर्भ + आसनम् = दर्भासनम्	अद्य + अपि = अद्यापि

६. पूर्वरूपसन्धिः

पूर्वरूपम् = ए ओ

ए	ओ	+	अ
ए	ओ

“पदान्ताद् एकाराद् अकारे परे एकारः, पदान्ताद् ओकाराद् अकारे परे ओकारः च पूर्वपरयोः स्थाने एकादेशो भवति ।²⁴

i. ए + अ = ए
अन्ते + अपि
अन्त् + ए + पि = अन्तेऽ*पि । (ए + अ = ए)

ii. ओ + अ = ओ
सो + अयम्
स् + ओ + यम् = सोऽयम् । (ओ + अ = ओ)

---

[[P30]]

अन्यान्युदाहरणानि -

ते + अत्र = तेऽत्र	सो + अवदत् = सोऽवदत्
को + अपि = कोऽपि	गृहे + अहम् = गृहेऽहम्
मात्रे + अर्पितम् = मात्रेऽर्पितम्	रामो + अहसत् = रामोऽहसत्
हरे + अव = हरेऽव	मृगो + अस्ति = मृगोऽस्ति
गोविन्दो + अतिथिः = गोविन्दोऽतिथिः	मार्गे + अन्यः = मार्गेऽन्यः
दीर्घे + अहनि = दीर्घेऽहनि	मे + अन्तिके = मेऽन्तिके
सुन्दरे + अम्बरे = सुन्दरेऽम्बरे	रमे + अम्बिके = रमेऽम्बिके

इदम् अवधेयम् i. यान्तवान्तादेशसन्धेः अयम् अपवादः ।
ii. “समासे गोशब्दात् ह्रस्वाकारे परे प्रकृतिभावः, पूर्वरूपम्, ‘अव’ इत्यादेशः च भवति, अकारं विहाय अन्येषु स्वरेषु परेषु ओकारस्य अव इति, अव् इति च आदेशो भवति ।²⁵ यथा -

• गो + अग्रम् = गो अग्रम्/गोऽग्रम्/गवाग्रम् ।
• गो + अजिनम् = गो अजिनम्/गोऽजिनम्/गवाजिनम् ।
• गो + उष्ट्रम् = गवोष्ट्रम्/गवोष्ट्रम् ।
• गो + ओदनम् = गवौदनम्/गवोदनम्
  गवाक्षः, गवेन्द्रः इत्यत्र तु नित्यम् अवादेशो भवति ।

७. पररूपसन्धिः ²⁶

७.१.

अ	+	ए	ओ
		ए	ओ

“अवर्णान्ताद् उपसर्गाद् एकारादौ धातौ परे ‘एकारः’, ओकारादौ धातौ परे ‘ओकारः’ पूर्वपरयोः स्थाने एकादेशो भवति । वृद्धेर् अयम् अपवादः ।

i. अ + ए = ए
प्र + एजते
प्र् + ए + जते = प्रेजते । (अ + ए = ए)

---

[[P31]]

ii. अ + ओ = ओ
उप + ओषति
उप् + ओ + षति = उपोषति । (अ + ओ = ओ)

अस्यापवादः -
“एकारादौ इण्धातौ एध्धातौ च परे पररूपं न । किन्तु वृद्धिर् एव (ऐकारादौ तु पररूपप्राप्तिर् एव नास्ति । अतो वृद्धिः स्वयं सिद्धा) यथा -²⁷
उप + एति = उपैति
प्र + एधते = प्रैधते ।

विशेषः

i. पूर्वोक्तनिमित्ताभावेऽपि वक्ष्यमाणेषु पररूपं प्रवर्तते इति ज्ञेयम् ।
१. शक + अन्धुः = शकन्धुः ।²⁸ २. कर्क + अन्धुः = कर्कन्धुः (अन्धुः = कूपः) ३. कुल + अटा = कुलटा । ४. हल + ईषा = हलीषा । लाङ्गल + ईषा = लाङ्गलीषा । ६. मार्त + अण्डः = मार्तण्डः । “सीमा + अन्तः = सीमन्तः ।²⁹ केशवेशे इत्यर्थे एव पररूपम् । सीमान्तः इत्यत्र तु सवर्णदीर्घः । मनस् + ईषा = मनीषा (अस् + ई = ई) पतत् + अञ्जलिः = पतञ्जलिः (अत् + अ = अ)

ii. “अवर्णान्तात् ओतुशब्दे ओष्ठशब्दे च परे पररूपं विकल्पेन भवति समासे एव ।³⁰ यथा -
स्थूल + ओतुः = स्थूलोतुः/स्थूलौतुः
बिम्ब + ओष्ठः = बिम्बोष्ठः/बिम्बौष्ठः

७.२. अ/आ + ओम् आ(ङ्)³¹

अकारान्ताद् आकारान्ताद् वा शब्दाद् ओम् इति परे ओकारः, आ(ङ्) इति परे तु (आङ् इत्युपसर्ग एव भवेत् ।) (आ + इ = ए) एकारः (आ + उ = ओ) ओकारः वा, पूर्वपरयोः स्थाने एकादेशः स्यात् । अयम् अपि वृद्धेर् अपवादः ।

i. अ/आ + ओम् = ओ(म्)

• शिवाय + ओं नमः

---

[[P32]]

शिवाय् + ओं + नमः = शिवायों नमः । [अ + ओ(म्) = ओ(म्)]
का + ओमिति वदति
क् + ओ + मिति वदति = कोमिति वदति । [(आ + ओ(म्) = ओ(म्)]

ii. अ/आ + आ(ङ्) = ए/ओ³²

• शिव + आ + इहि
  शिव + (ए + हि =) एहि - गुणसन्धिः
  शिव + एहि (अत्र एकारे “आत्वम् अस्तीति विभावनीयम्)
  शिव् + ए + हि = शिवेहि । [अ + ए (आङ्) = ए]
• सदा + आ + इहि
  सदा + (ए + हि =) एहि (गुणः)
  सदा + एहि (“आत्वम् अस्ति)
  सद् + ए + हि = सदेहि । [आ + ए (आङ्) = ए]
• अद्य + आ + ऊढा
  अद्य + (ओ + ढा =) ओढा (गुणः)
  अद्य + ओढा (“आत्वम् अस्ति)
  अद्य् + ओ + ढा = अद्योढा [अ + ओ(आङ्) = ओ]
• कदा + आ + ऊढा
  कदा + (ओ + ढा =) ओढा (गुणः)
  कदा + ओढा (“आत्वम् अस्ति)
  कद् + ओ + ढा = कदोढा । [आ + ओ (आङ्) = ओ]

८. प्रकृतिभावः

निमित्ते सत्यपि सन्धिकार्याभावः प्रकृतिभावः । स्वभावेन अवस्थितिः प्रकृतिभावः इत्यर्थः । प्रकृत्या = स्वभावेन, भावः = अवस्थितिः । यथा - हरी एतौ इत्यत्र यणो निमित्तस्य सद्भावेऽपि यण् न प्रवर्तते ।

८.१.
i. “पदान्ते विद्यमानानाम् अ आ इ ई उ ऊ ऋ इत्येतेषाम् (अकः) ॠकारे परे प्रकृतिभावो विकल्पेन भवति, प्रकृतिभावपक्षे सति दीर्घस्वरे स ह्रस्वो भवति । समासेऽपि प्रकृतिभावोऽयं प्रवर्तते ।³³
ii. “पदस्यान्ते विद्यमानस्य इकः असवर्णेऽचि परे यणादेशः विकल्पेन भवति ।³⁴

---

[[P33]]

यणभावे प्रकृतिभावः, सति दीर्घे स ह्रस्वश्च भवति । समासे तु नायं प्रकृतिभावः ।

i. - राजा + ऋषिः । (इमे भिन्ने पदे)
राज + ऋषिः = राज ऋषिः ।
राजर्षिः । (गुणसन्धिः)

• राज + ऋषिः = राज ऋषिः । (इदं समस्तं पदम्)
  राजर्षिः । (गुणः)
• वसन्त + ऋतुः = वसन्तऋतुः (स. प.)
  वसन्तर्तुः (गुण)
• वर्षा + ऋतुः
  वर्ष + ऋतुः = वर्षऋतुः (स. प.)
  वर्षर्तुः । (गुणः)
• दधि + ऋते = दधि ऋते
  दध्यूते । (यण्)
• स्त्री + ऋणम्
  स्त्रि + ऋणम् = स्त्रि ऋणम् (स. प.)
  स्त्र्यृणम् । (यण्)
• गुरु + ऋणम् = गुरुऋणम् (स. प.)
  गुर्वृणम् । (यण्)
• वधू + ऋणम्
  वधु + ऋणम् = वधुऋणम् (स. प.)
  वध्वृणम् । (यण्)
• पितृ + ऋणम् = पितृ ऋणम् (स. प.)
  पितॄणम् । (सवर्णदीर्घः)

ii. - दधि + अत्र = दधि अत्र
दध्यत्र । (यण्)

• चक्री + अत्र
  चक्रि + अत्र = चक्रि अत्र
  चक्र्यत्र (यण्)

---

[[P34]]

८.२. प्लुतप्रकृतिभावः ।[^34_37]
“प्लुतस्य स्वरे परे नित्यं प्रकृतिभावो भवति । प्लुतः कुत्र प्रयोक्तव्यः इति शास्त्रेणैव ज्ञातव्यम् । प्लुतविधायकानि सूत्राणि बहूनि सन्ति । तेषु एकस्यैवार्थोऽत्र दीयते । तथाहि -
“दूरात् सम्बोधने यद् वाक्यं तस्य वाक्यस्य अन्तिमः स्वरः (व्यञ्जनान्तं चेत् व्यञ्जनात् पूर्वस्थितः) प्लुतो भवति । वाक्यस्यान्ते यत्र सम्बोधनं भवति तत्रैव अयं प्लुतः । प्लुतः वाक्यसम्बन्धीति स्मरणीयम् ।

• आगच्छकृष्ण३ + अत्र गौश् चरति = आगच्छकृष्ण३ अत्र गौश् चरति ।
• गच्छ गौरि३ + असौ तत्रास्ति = गच्छ गौरि३ असौ तत्रास्ति ।
• तिष्ठ वधु३ + एषाप्यागच्छति = तिष्ठ वधु३ एषाप्यागच्छति ।
• शृणु हरे३ + अत्रेयं गोपी = शृणु हरे३ अत्रेयं गोपी ।
• पश्य गुरो३ + एष मां ताडयति = पश्य गुरो३ एष मां ताडयति ।

८.३. प्रगृह्यप्रकृतिभावः ।[^34_36]
प्रगृह्यस्य स्वरे परे नित्यं प्रकृतिभावो भवति ।
प्रगृह्यं नाम काचन संज्ञा । इदं च प्रगृह्यं कुत्र प्रवर्तते इति शास्त्रेणैव ज्ञातव्यम् । केषाञ्चन सूत्राणाम् अर्थः सङ्गृह्यते । तथाहि -
i. “ईकारान्तं ऊकारान्तं एकारान्तं च द्विवचनं प्रगृह्यं भवति ।³⁵
ii. “‘अमी’ इत्यस्य ईकारः प्रगृह्यः भवति ।³⁶
iii. “ओकारान्तम् अव्ययम्, आ”³⁷ इत्यव्ययञ्च (आङ् इति, आ इति द्वे स्तः, तयोर् मध्ये ‘आ’ इत्यव्ययम् एव) प्रगृह्यं भवति ।³⁸

• कवी + एतौ = कवी एतौ । (नात्र यण् ।)
• गुरू + इमौ = गुरू इमौ । (नात्र यण् ।)
• लते + एते = लते एते । (नात्र यान्तादेशः ।)
• पचेते + इमौ = पचेते इमौ । (नात्र यान्तादेशः ।)
• अमी + आश्रमाः = अमी आश्रमाः । (नात्र यण् ।)
• अहो + अत्रभवान् = अहो अत्र भवान् । (नात्र पूर्वरूपम् ।)
• आ + एवं नु मन्यसे = आ एवं नु मन्यसे । (नात्र वृद्धिः ।)

स्वरसन्धिसङ्ग्रहार्थं ४९ तमं पृष्ठं पश्यन्तु ।

---

[[P35]]