01 षड्विंशकसपर्या

श्रीः । शुभमस्तु । अविघ्नमस्तु । हरिः ॐ ।
षड्विंशति सूत्राणि - ‘षड्विंशकसपर्या’ सहितानि

आविष्णोरभिवन्द्यादावाचार्याणां परम्पराम् । वेदाचार्यांश्च मे तातान् पराङ्कुशसदाह्वयान् ॥
वात्स्यरामानुजार्येण तैत्तिरीयमधीयता । षड्विंशसूत्रनाम्नोऽद्य परिष्कारो विधीयते ॥
प्रत्नं लक्षणमप्येतद्दुरूहं क्लिष्टमेव च । उपयोगविशेषाद्धि यत्नाद्विव्रियते परम् ॥
कम्प्यूटर्यन्त्रयुक्तेन प्रक्रियामेलनेन हि । गवेषणं विधेयं स्यादीदृशेष्विति वर्ण्यते ॥
आलोड्य बहुकोशादीन् विभिन्न-लिपि-मातृकान् । नानादेशेभ्य आनीतान् विशिष्ट-विषयादिकान् ॥
यान्त्रिकप्रक्रियाभिश्च निर्मितैः स्वयमीदृशान् । परीक्ष्य बहु सञ्चिन्त्य यावच्छक्ति विशोध्यते ॥
शोधनार्थं पाण्डुलिप्याः साहाय्यं विहितं तथा । पत्राणां मूलरूपं च द्रष्टुं सौविध्यमप्यथो ॥

अयि भोः वैदिकाग्रेसराः विद्वत्तल्लजाः सर्वपुरुषार्थसाधनभूतवेदपुरुषस्वरूपसंरक्षणदीक्षिताः !
महदिदं प्रमोदस्थानं यत् षड्विंशतिसूत्रनामकः प्राचीनलक्षणग्रन्थः कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयशाखागतबहुसन्देहा-स्पदविषयेषु तन्निरासार्थं निष्कृष्य उपकुर्वन् विराजते, बहुविद्वत्परिगृहीतश्च । अस्य ग्रन्थस्य ईसवीय 1899, 1922तम संवत्सरयोः ग्रन्थाक्षरैः, लक्षणत्रयनामकग्रन्थान्तर्गतत्वेन आन्ध्रलिप्या 1919तमसंवत्सरे च मुद्रणं संजातम् । तथापि अद्यत्वे तयोरुभयोरपि अलाभात्, मूलमात्रत्वात्, पाण्डुलिपिभ्यः अनेकाधिक, विशिष्टसूत्रान्वेषणेन मुद्रितपाठस्य आंशिकत्वज्ञानात्, लिपिज्ञानह्रासाच्च उपयोगवैधुर्यं दृष्ट्वा आधुनिकाध्येतॄणां अध्यापयितॄणाञ्च सौकर्याय प्रयत्नोऽयं विहितः यस्मिन् देवनागरीलिप्या सस्वरं, सोदाहरणं, आकरप्रदर्शन-सहितं, तत्रतत्र दुरूहविषयेषु संशोधनं च चिकीर्षितम् । अनेकमातृकासंग्रहेण तत्रत्यांशान् यथायथम् आयोज्य, अकारादिक्रमेण संयोज्य, त्रुटित/सन्दिग्ध स्थलेषु कंप्यूटर् प्रणाळ्या अन्विष्य/अनुमाय संपादित-मस्ति । सर्वपाण्डुलिपिस्थपाठानां अभीष्टलिप्यां द्रष्टुं, तत्रत्य पद, विषयादीन् अन्वेष्टुं, लिप्यन्तरणं कर्तुं च कम्प्यूटर्यन्त्रद्वारा सौकर्यं कल्पितमस्ति । मूलपाण्डुलिपिमपि साकमेव द्रष्टुं सौकर्यमस्ति, येन अस्माभिः यत्रकुत्राप्यपराद्धं चेदपि पठितृभिः (द्रष्टृभिः) स्वयं ज्ञातुं समीकर्तुं च शक्यम् । अकारादिसूच्यादिनिर्माणं च विहितम् ।

यद्यपि केषांचित् पदानां अनुवाकारम्भवत्परिदृश्यमानानां अस्मच्छाखायां नोपलम्भः, तथापि यावच्छक्यं तेषां विवरणं दीयत इति तावतैव सन्तोष्टव्यत्वं परम् अवशिष्यते । पुरातनपाण्डुलिप्यादीनां गवेषणे च प्रयत्नः विहितः यस्मिन् अष्टाविंशतिः मातृकानां लब्धाः । ताश्च ग्रन्थ, देवनागरी, नन्दिनागरी, आन्ध्र तथा मलयाळ लिपिषु लिखिताः । दशराज्येषु स्थिताभ्यः त्रयोदशसंस्थाभ्यः एताः प्राप्ताः, येषां चित्राणि च कंप्यूटर् यन्त्रे निवेशितानि । अस्मिन् विषये मातृकादिदानेन उपकृतवतः प्रति कार्तज्ञ्यं सविनयं निवेद्यते ।

प्रायः पञ्चत्रिंशद्वर्षेभ्यः पूर्वं पितृचरणैर्यदाहमध्यापितः, तत्समये तैरध्यापितदिशा विषयविवृतिमद्य विहितवान् । तेषां सत्कीर्तिप्रसरलाभेच्छया वैदिकानां व्युत्पित्सूनां बहुधोपकारकल्पनार्थं च पितृचरणानां स्मृतावायोजित न्यासे-नैष ग्रन्थः प्रकाश्यते पूर्वतन’सप्तलक्षणपरिष्कार’वत् इति विदाङ्कुर्वन्तु तत्रभवन्तो विद्वांसः सारासार-विवेकज्ञाः ।

अत्रत्याः बहवः अंशाः भारद्वाजशिक्षायामपि प्रकारान्तरेण दृश्यन्त इति तादृशस्थलेषु (द्रष्टव्या - भा.शि. श्लोकसंख्या) इतिरूपेण विशेषाः प्रदर्शिताः इति च ज्ञेयम् । एवं ग्रन्थान्तरेष्वपि संवादः समीक्षितः, परन्तु ग्रन्थविस्तरभिया नायोजितः ।

षड्विंशकमिति ब्रह्म जगौ भगवती श्रुतिः । तत् षड्विंशतिसूत्रेण मीमांसितुमयं क्रमः ॥
पञ्चविंशकजीवात्मगणस्वामी श्रुतीरितः । तुष्यतु श्रीहयास्यो मे वाग्रूपया सपर्यया ॥

भूमिका

वेदलक्षणग्रन्थाः व्याकरण, शीक्षारूप विद्यास्थानयोरन्तर्भावयितुं शक्याः । पदज्ञान, तदुच्चारणयोर्वैशद्यापादनरूप-सौकर्यकल्पनमवलंब्यैवमुक्तम् । चतुर्ष्वपि वेदेषु अद्यत्वे उपलभ्यमानासु शाखासु अत्यधिकतया सुरक्षितः कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयशाखीयभाग एवेति नात्र विप्रतिपत्तिः स्यात् । अस्य च कारणम् - अध्येतृबाहुळ्यं, विततपरंपरासत्त्वं इत्यादिहेतुषु सत्स्वपि - प्राधान्येन लक्षणग्रन्थानां भूयः प्रचारः एव इति भाति । स च अद्यत्वे नातीव आद्रियते इति च शोकास्पदं, परन्तु तादृश सलक्षणाध्ययन परंपराया उज्जिजीवयिषया तत्र संशोधनादि कर्तुमुद्युक्ता अस्मत्संस्था - ‘पराङ्कुशाचार्य वैदिक अध्ययन संस्था’ । अस्याः सकाशात् प्रथमं “सप्तलक्षण"ग्रन्थस्य सपरिष्कारस्य नागराक्षरैर्मुद्रणं विहितम् । इदानीं “षड्विंशतिसूत्र"नाम्ना प्रसिद्धस्य ग्रन्थस्य इदंप्रथमतया लिखितया ‘षड्विंशकसपर्या’ख्यया व्याख्यया सहितस्य मुमुद्रयिषा पूर्यते ।

उपोद्घातः

अस्मिन् ग्रन्थे बहवः विषयाः प्राधान्येन वेदानुपूर्वीस्वरूप संरक्षणार्थं तत्रतत्र संभावित प्रायः सदृशरूपस्थलेषु भ्रमसंभवे तेषां निरासार्थं संकीर्णत्वेन पठिताः सन्ति । तत्र न कोपि कॢप्तः क्रमः अनुसृत इति स्पष्टम् । तथापि अस्य उपयोगिता न हीयते, परन्तु, परामर्शपुरस्सरं केनापि क्रमेण आयोज्यमाने उपकारातिशयः प्रसजेदिति मत्या तादृशप्रयत्नोऽत्र विहितः । क्रमपरिवर्तनं च (उपरिनिर्दिष्ट मुद्रित मूलपाठापेक्षया) पाण्डुलिपीनां समीक्षणेन, सर्वविषयसंग्रहपूर्वकं विषयाणां अकारादिक्रमेण योजनरूपं कृतमत्र । अस्य ग्रन्थस्य व्युत्पत्तिं विनापि वेदसंरक्षणार्थत्वं उद्देश्यमिति दृष्ट्वा वैशद्यार्थं व्याख्यैका निरमायि, यत्र शक्यस्थलेषु विवरणं प्रदित्सितमस्ति । ग्रन्थस्यास्य शैली सूत्ररूपेण विद्यते । प्रायेण व्यावर्त्यांशः अन्यत्र इत्यारभ्य प्रदर्श्यते । परन्तु कुत्रचित् तथा निर्देशो नोपलभ्यते, विशिष्य पाण्डुलिपिषु । वैविध्यं च पाठेषु दरीदृश्यते । तथापि पृथक् सूत्राणां अन्यत्रानुक्तानामपि उपयुक्तत्वात् उपसंग्रहः कृतः, येन अधिकतरसौलभ्यं अध्ययने, पाठपरिरक्षणे, तथा वेदपुस्तकानां, विशिष्य, पदपाठस्य मातृकाशोधनादिषु उपकारातिशयाय प्रभवतीति मन्तव्यम् । दृष्टान्त, प्रतिदृष्टान्त, अपवाद, अनुक्तांशपूरण, आकरप्रदर्शनादिषु कंप्यूटर् प्रणाळ्या सहायः विहितः, येन वेदान् वाचोविधेयान् कर्तुमशक्तानां अध्येतॄणां च सौकर्यं भवेत् । अध्यापयितॄणां च क्षिप्रमुदाहरणाद्युपस्थापनं सुशकं भवेत् । आंग्लभाषया अनुवादोपि विहितः स्थूलरूपेण अस्य ग्रन्थस्य विषये सामान्यानां श्रद्धाळूनामपि परिचयायेति ज्ञेयम् । सप्तलक्षणपरिष्कारे ये अंशाः पठितृभिः सूचिताः ते सर्वे (पुस्तकस्य आयाम, विस्तारौ, मुद्रिताक्षराणां अल्पता इत्यादि, आंग्लानुवादस्य आवश्यकतापि कैश्चित् सूचिता) अत्र उपयुक्ताः सन्तीति तथा निर्देष्टॄणां धन्यवादान् वितरामि ।

मातृकासंग्रहः

दुरूहत्वमस्य ग्रन्थस्य, तथा मुद्रितकोशस्यापर्याप्ततां च दृष्ट्वा अन्यकोशगवेषणे प्रवृत्तिः जाता । तदा परमेश्वर ऐताळ महोदयैः लिखिता वेदलक्षणग्रन्थानां संग्रहसूची उपलब्धा । तत्रत्यविवरणानुसारेण तत्तत्संस्थाभिः संपर्कं प्रसाध्य निम्ननिर्दिष्टाः पाण्डुलिपयः प्राप्ताः । केरळप्रान्ते तिरुवनन्तपुरतः षट्, कर्णाटकप्रान्ते - बेंगलूरु तथा मैसूरुतः द्वे द्वे, तमिलुनाडु मध्ये चेन्नैतः षट्, आन्ध्रप्रदेशे तिरुपतितः एका, महाराष्ट्रे - पुण्यपत्तनात् एका तथा वाईतः चत्वारि, गुजराते वडोदरात एका, मध्यप्रदेशे उज्जयिनीत एका, पंजाब प्रदेशे होशियारपुरतः द्वे, उत्तरप्रदेशे वाराणसीत एका, तथा पश्चिम बंगाल प्रदेशे कोलकातातः एका मातृका इति क्रमेण तत्तत्स्थानेषु स्थित प्राच्यविद्या संशोधन संस्थाभ्यः विभिन्नलिपिषु लिखिताः पाण्डुलिपयः (काश्चन पत्रमयाश्च) आहत्य अष्टाविंशतिः मातृकाः संगृहीताः, याभ्यः एतत् पुस्तकं सम्पादितमस्ति । तासु द्वयोः सस्वरं पाठः उपलब्धः (वाईतः एकस्यां तथा होशियारपुरतः एकस्यां लेशतः) । कुत्रचित् षड्विंशति-लक्षणमिति, षड्विंशतिसूत्रे प्रथमोध्याय इति च बहुलं दृश्यते । एषां पट्टिका तथा डॉ. परमेश्वर ऐताळ महोदयस्य समग्रा सूची (द्विषष्टिमातृकानां निदर्शिका) च आंग्लप्रस्तावे दर्शिते । सर्वासामासां छाया-चित्राण्यपि संगृहीतानि येभ्यः कंप्यूटर् यन्त्रे तत्रत्यमूलपठनं सर्वेषां सुकरं भवेत् । अन्वेषणे च सौकर्यं भवति ।

नामनिर्वचनम्

अत्रेदमवश्यं वक्तव्यं यत् अस्य ग्रन्थस्य नाम षड्विंशतिसूत्रमिति कुतः प्रसिद्ध्यतीति विषये न किंचित् स्पष्टं उपलभ्यते । बहु प्रयत्यापि वैफल्यमेव प्राप्तम् । षड्विंशतिलक्षणमित्यपि नामनिर्देशः दृष्टः, परं तथापि तादवस्थ्यमेव । षड्विंशतिसूत्रे प्रथमोध्याय इति निर्देशेपि अधिकग्रन्थसद्भावे न कापि संभावना दरीदृश्यते । षड्विंशतिविषया उक्ता इत्यपि न वक्तुं शक्यते, यतः ततोप्यधिकसंख्याका विषयाः (सूत्राणि) सर्वत्र लभ्यन्ते । विषयविभागेन शक्यसंभावनमेतदिति तु विवेचयितुं युक्तम् । तथापि हठात्कारं विना तथा करणे क्लेशः स्यात् । षड्विंशतित्वसंपादनं यथाकथञ्चित् भवेदिति आग्रहे न प्रयोजनं पश्यामः । प्रामाणिकतया तथा अस्तीति निर्णेतुं किमपि निमित्तं उपलभामहे चेद्वरमिति यावत् । सांप्रदायिकैः कैश्चित्तु - तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये चतुर्विंशतिः अध्यायाः, तदनन्तरं सप्तलक्षणं सप्तानुवाकात्मकं एकोध्यायः पञ्चविंशः, तथा एष ग्रन्थः षड्विंश इति, सूत्ररूपत्वात् सूत्रनाम्ना प्रथते इति च उच्यते । अस्य मूलं मृग्यम् । मातृकानां परिशीलनावसरे इदमप्यभात् यत् विभिन्न ताळपत्रेषु विभिन्नाः अंशाः पृथक् नामभिर्निर्दिष्टा इति । यथा - पूर्वं 1. सन्देहनिरासकः भागः, ततः, 2. अर्धान्तिकाः, 3. पूर्वदीर्घिणः, 4. उत्तरदीर्घिणः, 5. उभयह्रस्विणः, 6. उभयदीर्घिणः, 7. संहितायां तकारपर धकारः, 8. योहि प्राप्तिः (सशब्दनिषेधः), 9. विसर्जनीयस्य स्वरे परे रेफः, (इतिकरणे रेफान्तपदानि), 10. ऐकारः, इकारपर ईकारान्तानि पदानि {पूर्वप्राप्ति-वर्जितः}, 11. यणादेशः, 12. ह्रस्वविरळाः, 13. दीर्घविरळाः, 14. थकारवत्पदानि, 15. त्रिक्रमाः, 16. प्लुताः, 17. अनुवाकार्धान्तिकाः, 18. वृथा/पृथक् व्यक्तिः (सन्ध्यभावः), 19. दीर्घरेफपरो ह्रस्वविसर्जनीयः, 20. रेफपरो दीर्घविसर्जनीयः, 21. अवेष्टपद-पञ्चाशतः, 22. सकारपर विसर्जनीयाः, 23. रेफपर विसर्जनीयाः, 24. दपरपदानि, 25. धकारवत्पदानि, 26. मकारान्ताः, 27. वर्णोत्तमैराद्यतृतीय वर्ण संयोगाः इति ॥ तर्हि विमृष्ट विषयाणां षड्विंशतित्वेनापि नाम्नः सांगत्यं उन्नेयं भवेत् ॥ अत्र सामान्येन सन्देहनिरासकभागं विहाय अन्यत्र कॢप्तं कंचिद्विषयमधिकृत्य सूत्रितमिति ज्ञेयम् । अस्मिन्नंशे पुष्टिः अर्धान्तिकादीनां पृथक् शीर्षकेण निर्देशात्, बहुषु मातृकासु ‘इति षड्विंशतिसूत्रं समाप्तम्’ इति लेखनानन्तरमेषां सत्त्वाच्च लभ्यते । कासुचित्पाण्डुलिपिषु बहूनामेषां पृथक् ग्रन्थत्वेन गणनं च दृश्यते । यद्यपि एतत् पर्याप्तं निमित्तं वा इत्यस्मिन् विद्वांसः प्रमाणम् ।

शोधप्रक्रिया

प्रथमम् उपलब्धानां सर्वेषां पाठानां यन्त्रे टङ्कणं कृतम् । तदनन्तरं यत्र सन्देहादिकमासीत्, तत्र अन्यकोशसहायेन पुनर्निरीक्ष्य संशोधनादिकं विहितम् । ततः यस्यां मातृकायां येंशाः नूतनाः आसन्, तेषां पट्टिका कृता । अनन्तरं के के कुत्र कुत्र सन्तीति विज्ञाय तत्तत्सूत्रस्य स्वरूपं भूयसां न्यायेन निर्णीतम् । एषां सामीचीन्यपरीक्षा ततः विहिता । अनुवाकप्रतीकादिषु बहुलं भेदः दृश्यते, परन्तु यावत्पदसंग्रहे निस्सन्देहं तस्यैवानुवाकस्यावगतिर्भवेत् तावत् स्वीकृतमस्ति । यथा ‘वि वै’ इति, ‘वि वा एतौ’ इत्यनयोः इत्यादि । ततः अनुक्तस्थलेषु व्यावर्तकज्ञाने तन्निर्देशे च प्रयत्य ऐकरूप्यं संपिपादयिषितम् । केषांचित् सूत्राणां केवलसंहिताविषयत्वं परमन्येषां अशीतिद्वयविषयत्वमिति भेदोस्ति वेति विचारश्च सर्वत्र कृतः । यावच्छक्यं समग्रशाखाविषयत्वे परीक्षा विहितास्ति । यत्र पाठे भेदाः दृष्टाः तत्र सर्वेषां पाठानां समीचीनत्वे पृथक् निमित्तान्वेषणे प्रयतितम् । यथा प्लुतसंख्यानिर्देशे क्वचित् रङ्गानाम् अन्तर्भावः कृतः अन्येषु न । परन्तु, विषयव्यवस्थापनेन उभयोः निर्दोषत्वं द्रष्टुं शक्यम्, अपेक्षितं चेति दर्शितम् । एवं प्रायःसर्वत्र उपलभ्यमान पाठसाधुत्वाभ्युगमेन विचारः वृत्तः यतः प्रत्येकोपि पाठः ज्ञानवैशद्यापादने पाठसंरक्षणे च विलक्षणं उपकारम् आदधाति । लेखकप्रमादादापतिता दोषा अत्र न गण्यन्ते, यतः ताळपत्रादिषु लेखने यावान् क्लेशो विद्यत इति विचार्यमाणे तत्रत्याः अनिवार्याः दोषाः नावद्यतां भजन्ते । कुत्र को विशेषः इत्यत्रैव सदा अवहितम् । कुत्रचित् अपवादाः, व्यावर्त्याः, दृष्टान्ताः तथा विषयाः भिद्येयुः । अपितु सर्वे कंचन विशिष्टमंशं बोधयन्ति (नूतनतया च) इति अनुभवतः ज्ञातुं शक्यते ।

आदृतक्रमः (आनुपूर्वी)

प्रथमं सर्वकोशगतविषयाणां क्रोडीकारानन्तरं, तत्र तत्र नामभेदादिभिः भिन्नवत्परिदृश्यमानानां यत्र अल्पतरवर्गेषु अन्तर्भावयितुं शक्यं तद्विहितम् । पुनः वर्गीकरणे तथा कृतं येन संबद्धानां विषयाणां सहैव प्रतिपादनं शक्येत, प्रासङ्गिकता च दृश्येत । सङ्गतत्वायैतत् । सन्देहनिरासे क्रियमाणे निर्दिष्टानां वा व्यावर्त्यानां वा अकारादिक्रमेण पाठे सौकर्यं स्यादिति तथा आदृतम् । अन्वेषणाद्यर्थं च उपकारकमेतत् । अवशिष्टेष्वप्यंशेषु कंचित् नाम शीर्षकं वा निश्चित्य, तादृशप्रकरणनाम्नामकारादिक्रमेण पाठक्रमः आदृतः । मुद्रितपाठापेक्षया केषाञ्चित् व्यत्यासः, संयोगः विभागो वा तत्र तत्र कृतः उपर्युक्तसौकर्यातिशयाय, यथा एतदः रूपान्तरेषु भ्रमवारकसूत्रेषु, उत्तरत्र धातुः डुकृञ् करणे इति वा, विद ज्ञाने इति वा भवतु, व्यावर्त्यं तु एतत्प्रातिपदिकरूपं चेत् तस्य एकत्रीकरणम् । व्याख्यायुक्तत्वात् अस्मिन्नपि क्रमे सौलभ्यं विद्येतैव ।

कंप्यूटर् प्रणाळी प्रयोगः

समग्रस्य मूलपाठस्य, मन्त्राणां तथा पदपाठस्य सस्वरस्य यन्त्रे टङ्कणं यतः कारितमस्ति, अतः ईदृशसंशोधनादिषु महत् सौविध्यमिदानीमस्ति । यन्त्रोपयोगिशैल्या एषां परिवर्तनं तदर्थप्रणाळीविकसनेन कृतम् । यद्यपि वैदिका-नामस्य विवरणमनपेक्षितम् अस्य सम्यगुपयोगे, तथापि तेन सुसाधविषयाणां ज्ञाने च कश्चन विशेषः अवश्यं स्यात् तदिच्छावताम् । अपि तु कीदृशप्रयोगादिकमिष्यते इति ज्ञात्वा तदर्थप्रणाळी-विकसनस्यावश्यंभावात् यूनां कुतूहलिनां कुशलिनां वा अध्येतॄणां कृते आधुनिकसौकर्यपरिचिचीषा अस्ति चेत् अत्र प्रवेष्टुं शक्यते ।

इदानीं यत् कृतमस्ति तत्र बहुधा यन्त्रप्राणाळ्यैव साहाय्यं विहितम् । यथा दृष्टान्तार्थं ‘विश्वकर्मात ऊर्ध्वं व्यानं मध्यं कस्त्वावर्जम्’ इति वा ‘प्रान्यान्यम्भाꣳसिपर्यन्तममुंपूर्वं (मिमं परं), यां प्रथमामिष्टकामिति वर्जम्’ इति वा सूत्रस्य परीक्षणे कुतश्चिदारभ्य कश्चन नियमः उच्यते चेत्, ततः पूर्वं तस्य नियमस्य गतिः विम्रष्टव्या, तस्य उच्चमितेः परत्र च तथा विम्रष्टव्यम् । उभयत्र अपवादादिसत्त्वं अवगन्तव्यम् । ईदृशविषयेषु झटित्यस्माकं अपेक्षितार्थाः यन्त्रात् लभ्यन्ते, यदि तस्य उपयोगं जानीमः (तादृशप्रणाळ्यः विकसिताः सन्ति चेत् च) । प्रकृतविषये व्याख्यायां विस्तरः स्फुटं द्रष्टव्यः । एवं प्रत्युदाहरणानि, अव्याप्ति, अतिव्याप्ति, असंभवादि (यथा सात्रायणसन्देहनिरासपाठे ‘रुन्धते दधते तिष्ठन्ते जायन्ते..’ इत्येव सर्वैः पठ्यते, अपितु ‘तिष्ठन्ते’ इति कुत्रापि नास्ति) परीक्षणे उपकुरुते यन्त्रप्रणाळी । दृष्टांशानां क्रमशः आयोजने, अकारादिक्रमेण सूच्यादि निर्माणादिषु च साक्षात् तल्लाभः भवति ।

व्याख्याकृत्यं

व्याख्यायामस्यां हयग्रीवाराधनरूपायां ग्रन्थमिमं मूलभूतवेदानुपूर्वीसंरक्षणे सौकर्यकल्पकमिति अवधाय तस्यां दिशि उक्तानुक्तदुरुक्तचिन्ताकरणादिभिः सूत्राक्षरपदानि स्वपदानि च यथायथं वर्ण्यन्ते, सूत्राणां वैशिष्ट्यं च प्रतिपाद्यते अध्येतृसौकर्याय । इदंप्रथमतया प्रयतमानस्य मे स्खालित्यादिकं प्रामादिकांश्च दोषान् कृपया वैदिकाः क्षमन्तामित्यभ्यर्थये । भूयसां दृष्टान्तानां आकलनं संकलनं च विशिष्य शुद्धपाठज्ञानार्थं, मुद्रितपुस्तकादीनां शोधनादिषु उपकाराय च कृतम् । अपवादादि गवेषणे च उपकुरुते इति विश्वसिमि । कंप्यूटर् यन्त्रात् लब्धं साहाय्यमपि व्याख्यातृकल्पितमेव । सूच्यादिनिर्माणे झटिति विषयान्वेषणे च सौलभ्यार्थं प्रभवत्येतत् इत्यवधेयम् ।

दृष्टान्ताः

निमित्तस्य विवक्षितपदस्य पूर्वं सद्भावे परत्र स्थिते वा केचन नियमाः सूत्रेषु परिदृश्यन्ते । तेषां मेलनं, अन्यतरेण निर्वाहः, यद्वा पृथक् निर्देशकारणादिकं, दृष्टान्तेभ्यः उन्नेतुं शक्यते । प्रतिदृष्टान्ताश्च उक्तमर्थं द्रढयन्त्येव । अव्याप्त्यादिज्ञानेन अपवादविषयाः ज्ञायन्ते । अतः दृष्टान्तचयने, सर्वेषां उपस्थापने च सौकर्यातिशयः कल्पितः येन ग्रन्थस्य उपकारः वर्धते । संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक, काठक, एकाग्निकाण्डादिषु क्रमेण वा विशिष्य वा मार्गणमपि शक्यते । शिक्षाप्रातिशाख्यादिष्वपि एषैव रीतिरादृता इति शास्त्रज्ञानां व्यक्तम् । स्वरतः भेदे वर्तमाने च तदर्थं अपेक्षितदृष्टान्ताः विविच्य गृह्येरन् ।

योहिप्राप्तिः

अस्य विषयस्य तद्विधायकसूत्रारम्भेनैव प्रसिद्धिः । विषयश्च प्राधान्येन तिङन्तानां स्वरनिर्णयः । तेषां औत्सर्गिकं सर्वानुदात्तत्वं पूर्वशास्त्रानुशिष्टं कीदृशसन्दर्भेषु अपैति इति विषये विस्तरेण महर्षिणा पाणिनिना अष्टाध्याय्यां सूत्रितत्वेपि तस्य दुर्बोधत्वात् सर्वेषां कृते सौकर्यकल्पनाय सूत्रमिदं प्रवृत्तम् । कैश्चित् अव्युत्पन्नाधिकारिविषयत्वमस्य आपादितत्वेपि तैरप्यस्य उपकारातिशयः दुरपह्नवः । अस्मिन् विषये मम अध्यात्मगुरुभिः शिष्टोहं एकदा बहु विस्तरेण अस्मिन् विषये अधीत्य स्वतन्त्रग्रन्थमेकं व्यरचयम् । तदपि शीघ्रमेव मुद्रयिष्यते यत्र त्रिंशत्सहस्रोपरिसंख्या-कानां तिङन्तानां विविच्य स्वरावबोधः विमृष्टः विवृतश्च । अस्य योहिभाष्यमिति नाम्ना च द्वौ ग्रन्थौ विद्येते इति श्रूयते, ययोरन्यतरस्य पाण्डुलिपयः संगृहीताः विमृष्टाश्च । यथाकालमन्यस्यापि प्राप्ति, विमर्श, प्रकटनादिकं भवेदिति विश्वासोस्ति । अत्र तु स्थालीपुलाकन्यायेन विवृतमस्ति ।

दुरूहविषय चर्चा

महता प्रयासेनापि यत्र न किञ्चिदप्यभात्, तत्र प्रश्नचिह्नानि निक्षिप्तानि । सर्वपाठेष्वपि दोषग्रस्तत्वं, कुत्रापि स्पष्टोक्तिविरहः इत्यादि केषुचित् सूत्रेषु दृश्यते । ते यथाशक्ति निरूपिताः सन्ति । यथा ‘स्त्रियं तिरत पाकु’ इति ‘स्त्री यन्तीरथ पाकू’ इत्यादि भेदेन दृश्यमानं किंविषयकमिति ज्ञातुं नापारयम् । प्रथमसूत्र एव सर्वत्र परिदृश्यमानः मन्द्र-मन्त्रभेदस्थलावगमकं ‘अमावास्यायाꣳ रात्र्यां फलीकरणहोमꣳ सोमस्याहं यदृतेचित्’ इति सूत्रभागः समभिव्याहृत अनुवाकप्रतीकवन्नेति स्पष्टम् । अपितु कोस्यार्थः इति झटिति न ज्ञायते । श्रौतसूत्रस्थ-खण्डाद्यप्रतीक इति एकस्मात् मातृकाविशेषात् ज्ञातम् । एवं तत्रतत्र भागशः पूर्णतया वा दुरूहाः विषयाः सन्ति, यत्र जानानाः सन्ति चेत्, कृपया अस्मान् उद्बोध्य अनुगृह्णन्त्विति सविनयं प्रार्थये ।

कर्तव्यशेषः

अस्य ग्रन्थस्य पुनर्मुद्रणार्थं प्रयासः कथं स्वीक्रियते वैदिकैः श्रद्धाळुभिश्चेति दृष्ट्वा ईदृश योहिभाष्य, आरण्यक शिक्षा, पारिशिक्षा, सिद्धान्तशिक्षा, सर्वसम्मतशिक्षादीनां विषयेपि संशोधनादिकं विधेयं भवेत् । अद्यत्वे वेदविद्याप्रचारे ह्रासं दृष्ट्वा जनितहृत्तापशान्त्यै प्रयतितुं युक्तमिति मन्ये । भारतीयभाषान्तरेषु अनुवादादिकं च अपेक्षितं भवेत् । पाठनार्थं प्रशिक्षणार्थं च सौकर्यकल्पनमिष्येत । पाठशालासु गुरुकुलक्रमेण सलक्षण, साङ्ग, सभाष्य अध्ययनपरम्परां पुनरुज्जीवयितुं प्रयत्नः विधेयः ।

कृतज्ञतानिवेदनम्

वेदवेद्यः परमात्मा श्रीमन्नारायणः हयास्यरूपी आचार्यादिमुखेन एतद्ग्रन्थव्याख्यानिर्माणं, मुद्रापणं, प्रकाशनं च स्वस्मै स्वप्रीतये स्वयमेव कारितवानिति अहं केवलमत्र लेखनीस्थानभूतोस्मि । अतः एतत् भगवते नारायणाय समर्पयामि । सर्वान् मे गुरून् सभक्तिश्रद्धं प्रणम्य तेषां चरणारविन्दयोः निवेश्य धन्यतामश्नुवे ।

इति वैदिकसज्जनवशंवदः

शोकहर्तृपुराभिजनः रामानुजदासः
बेंगलूरु व्यय-मकर-अपभरणी (26-1-2007)

इतः परं ग्रन्थः प्रारभ्यते विषयसङ्ग्रहेण ।
विषयसंग्रहः

सन्देहनिरासपाठः

1. प्रजावती - प्रजापति
2. तारिषत् - तारिषः
3. मन्द्र - मन्त्र
4. मृडति धातुरूपाणि (मृडयन्तु, मृडयन्तः, मृडयतां, मृड, मृडय, मृडयत..)
5. ददाति - दधाति 9. दधति - दधाति
6. दत्ते - धत्ते - दधते (VVRI 5040) (addl. OIBARO 2567, Wai 10265)
7. षड्वा ऋतवः … इत्यस्य अनन्तरं भेदाः
8. एतदः रूपानन्तरं अस्माल्लोकात् .. 44. य उ च (एतदः रूपाणि) एवं वेद …
9. उपतिष्ठन्ते - उपतिष्ठते
10. वृश्चति धातो रूपाणि (वृश्चति, वृश्च्यते, वृश्च्येते, वृश्चन्ति, वृश्च्येत)
11. ऋतुधा - ऋतुथा
12. एव (एतदः रूपाणि) शमयति - प्रीणाति
13. एवैनत् - एवैनं .. (एवैनान् - एवैनां - एवैनाः ..)
14. वृद्धां - वृद्धान्
15. सप्तकपालः (भवति ..) भेदाः
16. सुवर्गस्य लोकस्य अनन्तरं समष्ट्यै इत्यादि
17. सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै … प्रज्ञात्यै, अभिनीत्यै, प्रभूत्यै, अभ्यूढ्यै, गुप्त्यै, सन्नत्यै
18. रूपमेव, रूपेणैव इत्यादि
19. सप्त ग्राम्याः पशवः - ओषधयः
20. (वरं) वृणावहै - वृणामहै .. वृणै
21. त्रिष्टुप् त्रिष्टुभा - त्रिष्टुभि …
22. गायत्री - गायत्रं
23. अद्भिर्निनयति - अपोवनयति
24. अध - अथ
25. अजिगाꣳसन्न् - अजिघाꣳसन्न्
26. विराड्विराजि - विराड्विराजा …
27. नार्तिमार्च्छत्यध्वर्युः - नार्तिमार्च्छति यजमानः …
28. समर्धयन्ति - अर्धयन्ति - अर्धयति
29. प्रतितिष्ठन्ति - प्रतितिष्ठति 33. प्रतिष्ठापयन्ति - प्रतिष्ठापयति
30. भ्रातृव्यापनुत्त्यै - पराणुत्त्यै - अभिभूत्यै
31. अनन्तरौ तकार-ककारौ*
32. पञ्च, पञ्चपञ्च, पञ्चाक्षरा
33. सात्रायणे रुन्धते दधते इत्यादि …
34. सात्रायणस्य सन्देहनिरासाः (KUML 988)
35. इयाव - इयाम - अयाम
36. (चतूरात्रेण यजते) आस्य - पुरोडाशिन्यः
37. सहस्रतम्या KUML 16408
38. मघ - मख
39. पशूनसृजत - प्रजा असृजत, [असृज्यत/असृजत/सृजामि (Adyar 115)]
40. आरभते - आलभते इत्यादि
41. श्रु - शृ [श्र]
42. उपाधत्त - उपादधत
43. जिह्वा - जुह्वा
44. स्रु - सृ
45. क्रु - कृ [क्रुष्ट, कृष्ट … (Adyar 115)]
46. ऋत्वियः - ऋत्विजः
47. मानुषीणां - मानुषाणां
48. संहितायां वाक्यान्ताः (अर्धान्तिकं) पञ्चाशतः (30)
49. पूर्वदीर्घिणः
50. उत्तरदीर्घिणः
51. उभयह्रस्विणः
52. उभयदीर्घिणः
53. संहितायां तकारपर धकारः (तकारपर-हकार संयोगव्यावृत्तिः)
54. योहि प्राप्तिः (सापवादा)* [तिङन्तस्वरविषयः], {शब्दनिषेधः}
55. विसर्जनीयस्य स्वरे परे रेफः (इतिकरणे रेफान्तपदानि)
56. ऐकार - यकारद्वित्वं
57. इकारपर ईकारान्तानि पदानि (अप्रगृह्यानि) [दीर्घानि] {पूर्वप्राप्तिवर्जितः}
58. यकारादिः यणादेशः {इकारात्परो यकारः}
59. ह्रस्वविरळाः
60. दीर्घविरळाः
61. थकारवत्पदानि (धकारवत्पदव्यावृत्तिः)
62. त्रिक्रमाः (24)
63. प्लुताः (41+41+16)… (नीरङ्गाः सरङ्गाश्च)
64. प्राण - व्यान - अपानाः
65. अमुं पूर्वं, इमं परं (सापवादौ)
66. अनुवाकार्धान्तिकाः
67. वृथा/पृथक् व्यक्तिः (सन्ध्यभावः)
68. दीर्घरेफपरो ह्रस्वविसर्जनीयः
69. रेफपरो दीर्घविसर्जनीयः
70. अयं - यं
71. द्रु - दृ
72. स्पृ - स्तृ
73. ड - ळ
74. यविष्ठ्य - यविष्ठ
75. यं - यः (दिति, मिति)
76. इयन्तं गृह्णाति - करोति (”)
77. भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते (”)
78. अस्याः/एषां एतन्महिमानं (") 77. रूपं - संज्ञां एवासां (") 16408
79. करुण्यतरः - करुण्यतमः
80. अनात्यै - अनार्त्यै
81. हविर्धाने, अधिषवणे (प्रगृह्याप्रगृह्ये) [DCPUNE 9387, OIBARO 2587]
82. अवेष्टपदानि (16पञ्चाशतः) (SORI 1118)
83. सघा - सखा
84. छन्दाꣳसि छन्दाꣳसि (GOML1456)
85. रिकार - अर्कारः
86. प्रथमजां - प्रथमजा (ऋतस्य)
87. बोधि - भूतु (अविता) 114. (अस्माकं) बोधि - भूतु -एधि
88. नः कृधि - नस्कृधि
89. समिध्यते - समिध्यसे
90. गुप्त्यै - गत्यै (KUML 2938)
91. पवयति - पवयन्ते (KUML 988, VVRI 4375, OIMYS 2262)
92. प्रसूवतीः - प्रसूवरीः
93. सुक्रतू - सुक्रतो
94. गच्छति - गच्छन्ति (addl. KUML 16408)
95. ककारान्त - पकारान्त (त्रिष्टुगनुष्टुक्)
96. स्वः - सुवः
97. मुमुग्धि - मुमुक्तं
98. पङ्क्त्यः - पङ्क्त्यौ (KUML 988)
99. कार्यं - कर्तव्यं
100. अवरुन्धते - अवरुन्धे
101. सर्वदेवत्यं - (वै) वासः
102. आग्नेयी - (वै) रात्रिः
103. यः - यत् (संवत्सरः, चातुर्मास्ययाजी) OIBARO 2587, OIMYS 2262, KUML 16408.
104. दीध्यानः - दीद्यानः (दीध्यानां KUML988)
105. (ज्योतिषा) त्वा - वः (KUML 988)
106. रथविमोचनीयं - रथविमोचनीया
107. विशां - विशः (प्रियः)
108. संवत्सरः (संवत्सरमेव) प्रीणाति
109. रीरिषत् - रीरिषः
110. अन्नमुदुम्बरः
111. दधानाः (- दधानः) - दधाना (KUML 16408)
112. जुषेतां (- जुषेथां) (KUML 16408)
113. दुहे - दधुः (इन्द्रियं)
114. शिवे ते - शिवेन
115. वर्तन्ते OIMYS 2262 ?
116. अनुदात्तः - प्रचयः
117. ध्यायेत् - दहेयुः - ध्यायेयुः
118. मकारान्त - नकारान्त ? 5040, 988, 2262
119. सकारपर विसर्जनीयाः
120. रेफपर विसर्जनीयाः
121. दपरपदानि
122. अनिंग्यपदानि ? (35- Wai 10264)
123. धकारवत्पदानि ? ..66
124. मकारान्ताः ..66
125. उदजयत् (- उदजयन्) (Wai 10268)
126. नवोनवोनाः
127. तया - तेन (VVRI 4375)
128. सरस्वती - सरस्वतीं (KUML 16408)
129. रोहयः - रोहयत् (दिवि)
130. यन्नाक्रमयेत् - यन्नानुनिर्वपेत्
131. (अनड्वाहं) अध्वर्यवे - अग्नीधे
132. प्राणे - प्राणं (त्वामृतं/ते)
133. (तत्र) सतः - सन्तं (त्वा)
134. (विश्वा) न्मुञ्चतु - न्मुञ्चन्तु - शुन्धन्तु
135. बिभ्रतः - पिप्रतः
136. निह्नुते - तन्निह्नुते
137. वर्धयन्ती - वर्धयन्तीः
138. वर्णोत्तमैराद्य - तृतीय वर्ण संयोगाः

1. इषे, मयोभूः प्रथमम्, अहमस्मि द्वितीयं तृतीयम् । तृतीयस्यां, याः पुरस्तात्, [अमावास्यायाꣳ रात्र्यां, फलीकरणहोमꣳ, सोमस्याहं, यदृतेचित्], तामन्दसाना, शर्मवर्मेदं प्रजावतीः । अन्यत्र प्रजापतिः ॥1॥ (24)
   इषे - पय॑स्वतीः प्रजाव॑तीरनमीवाः (सं.1-1-1)
   मयोभूः प्रथमं - पिन्व॑मानाः प्रजाव॑तीरिन्द्र (सं. 7-4-43) प्रथममिति किम् ? प्रजाप॑तिर्मह्य॑मेताः (सं. 7-4-44) अत्र द्वितीयत्वात् ‘प्रजापति’रित्येव ।
   अहमस्मि द्वितीयं, तृतीयं - प्रजाव॑तीः पुरुरूपा॑ इह स्युः (ब्रा. 2-8-69), प्रजाव॑तीः सूयव॑सꣳ रिशन्तीः(ब्रा. 2-8-70).
   द्वितीयं तृतीयमिति किम् ? ब्रह्म॑न्निन्द्रप्रजापती (ब्रा. 2-8-68) इत्यत्र प्रथमत्वात् न ।
   तृतीयस्यां - प्रजाव॑तीरनमीवा अ॑यक्ष्मा इत्या॑ह (ब्रा. 3-2-5)
   याः पुरस्तात् - प्रजाव॑तीर्यशसो॑ विश्वरू॑पाः (ब्रा. 3-7-37)
   अमावास्यायाꣳ रात्र्यां – SCSVMV
   फलीकरणहोमं - ?
   सोमस्याहं - ?
   यदृते चित् - ?
   तामन्दसाना - ते त्वा॑ वधु प्रजाव॑तीं प्र त्वे (ए. 1-7)
   शर्म वर्मेदं (प्रथमं) - मया पत्या प्रजाव॑ती सं जी॑व (ए. 1-8) ॥ अपि तु, प्रथमे, ‘प्रजाया॑ आभ्यां प्रजापत इन्द्राग्नी’ (ए. 1-8) इत्यत्र न ॥ 1
   [प्रजावद्रेतः॑ (ब्रा. 2-4-27), प्रजाव॑दस्मे (सं. 4-3-8, ब्रा. 2-8-26), प्रजाव॑त्सावीः (ब्रा. 2-4-53;आ. 6-21,64),
   प्रजावत्सो भि सो अहम् । (आ. 6-63)?].

2. वैश्वानरोऽम्बे जुष्टो घोषं* तारिषत् । अन्यत्र तारिषः ॥2॥
   वैश्वानरः - प्र ण आयूꣳ॑षि तारिषत् । आ द॑धिक्राः (सं. 1-5-50)
   अम्बे - प्र ण आयूꣳ॑षि तारिषत् । आपो हि ष्ठा (सं. 7-4-50)
   जुष्टः - प्र ण आयूꣳ॑षि तारिषत् । त्वम॑ग्ने (ब्रा. 2-4-9)
   अघोषं - घोषं? - नोपलभ्यते ॥
   [*शन्नो वातः - प्र ण आयूꣳ॑षि तारिषत् । इन्द्रस्य गृहोऽसि (आ. 7-90) - तिरुवनन्तपुरं #988, 2938, 16408; मैसूरु #2262]
   अन्यत्र - प्र ण आयूꣳ॑षि तारिषः (सं. 3-3-35), प्र प्र॑ दातारं॑ तारिषः (सं. 4-2-10,5-2-8; का. 2-27)
   [मा वो॑ रिषत् खनिता (सं. 4-2-28), मा च॑ ते ख्यास्म॑तीरिषत् (आ. 1-114)
   अग्निर्नः पातु रीरिषन्नन्यत्र रीरिषः । 4375, 988, 2262. {अग्निर्नो रीरिषदन्यत्र रीरिषः ।}
   अग्निर्नः (रीरिषत्) - मा नः॑ प्रजाꣳ री॑रिषन्मोत वीरान् (ब्रा. 3-1-3)^
   अन्यत्र (रीरिषः), मा नो अश्वे॑षु रीरिषः (सं. 3-4-43), मा नस्तस्मादेन॑सो देव रीरिषः (सं. 3-4-46),
   प्रिया मा न॑स्तनुवो॑ रुद्र रीरिषः (सं. 4-5-23), इन्द्र मा नो॑ रीरिषो मा परा॑ दाः (4-7-32), मेमय्यँज्ञय्यँज॑मानञ्च रीरिषः (ब्रा. 3-7-94), मा नः॑ प्रजाꣳ री॑रिषो मोत वीरान् (ब्रा. 3-7-130, आ. 3-46, आ.4-19), रीरिषत - मा नो॑ मध्या री॑रिषतायुर्गन्तोः (ए. 2-4)?] ॥
   (*^द्रष्टव्या - भा.शि. 36 — वैश्वानरश्च जुष्टोऽम्बे शं नोऽग्निर्नश्च तारिषत् ।) ॥2॥

3. धनस्य, देवा, जिह्वामर्त्यस्याभिभूतिस्स्वर्वाची, सुप्रयसो, मानुषं, कवी(वि?)रिषं, चिकीरुषं, चतस्र, ओजिष्ठः, पोतारा, नेतारा, नेष्टारा, निषसाद, धृतव्रता, यद्योषिद्यत् परं मन्द्रं मन्द्राः । अन्यत्र मन्त्रः ॥3॥
   धनस्य - मन्द्रा धन॑स्य सातये (सं. 1-1-4, ब्रा. 3-2-25)
   देव - मन्द्रया॑ देव जिह्वया (सं. 1-3-31,1-5-19,4-6-2)
   जिह्वामर्त्यस्य - मन्द्र॑जिह्वाऽम॑र्त्यस्य ते (सं. 1-6-5)
   अभिभूतिः - मन्द्राभिभू॑तिः केतुः (सं. 3-2-16, का. 1-14)
   स्वर्वाची - मन्द्रा स्व॑र्वाच्यदि॑तिः (सं. 3-2-16)
   सुप्रयसः* - ईमन्द्रा सु॑प्रयसः॑ (4-1-30) [*अत्र प्रयसः इत्येवोत्तरपदम् । ईम् । मन्द्रासु॑ । प्रयसः॑ ।]
   मानुषं - तद्यन्मन्द्रं मा॑नुषम् (सं. 2-5-61)
   कविः - मन्द्रः कविरुद॑तिष्ठः (ब्रा. 2-4-23), सुद्रवि॑णा मन्द्रः कविः (ब्रा. 3-5-19,3-6-33,36)
   [अपि तु, आ त्वा मन्त्राः कविशस्ता व॑हन्तु (सं. 2-6-70) - समस्तत्वात् न ?]
   (रुषं?) इषं - सा नो॑ मन्द्रेषमूर्जन्दुहा॑ना (ब्रा. 2-4-60)
   चिकीर्षं - अस्य दृष्टान्तो नोपलभ्यते ॥
   चतस्रः - निषसाद॑ मन्द्रा । चत॑स्र ऊर्जम् (ब्रा. 2-4-61) [अपि तु, चतसृभिरनु॑मन्त्रयते । चत्वारि॑ (ब्रा. 1-3-35)]
   ओजिष्ठः - मन्द्र ओजि॑ष्ठो बहुलाभि॑मानः (ब्रा. 2-8-19)
   पोतारा -मन्द्रा पोता॑रा कवी (ब्रा. 3-6-5)
   निषसाद (धृतव्रता?) - होता॑ मन्द्रो निष॑सादा यजी॑यान् (ब्रा. 3-6-24)
   यद्योषिद्यत् - यत्कु॑मारी मन्द्रय॑ते । यद्योषिद्यत्प॑तिव्रता । (आ. 1-116)
   [इन्द्र - आ मन्द्रैरि॑न्द्र हरि॑भिः, मा मन्द्रैरि॑न्द्र हरि॑भिः (आ. 1-57) - तिरुवनन्तपुरं #16408]
   अन्यत्र, स एतं मन्त्र॑मपश्यत् (सं. 1-5-13,14,2-6-46), अध्वरं मन्त्रं॑ वोचेम (सं. 1-5-17),
   रक्षाꣳस्युपा॑मन्त्रयन्त तानि॑ (2-4-1), स्कन्नमनु॑मन्त्रयेत यज्ञस्य॑ (सं. 2-6-33), आसन्यान्मा मन्त्रात्पाहि (सं. 3-1-20), ज्येष्ठ॑श्च मन्त्रो॑ विश्वचर््षणे (सं. 3-4-44), उद्धृत्यैवाधाया॑भिमन्त्रियः॑ (1-1-64), अहे॑ बुध्निय मन्त्रं॑ मे गोपाय, मन्त्र॑मेवेतेन॑ (ब्रा. 1-1-77,79,1-2-26), समानो मन्त्रः समि॑तिः (ब्रा. 2-4-38),
   यामृष॑यो मन्त्रकृतो॑ मनीषिणः॑ (ब्रा. 2-8-63), आवसथे श्रियं मन्त्रम् । अहि॑र्बुध्नियः॑ (ब्रा. 3-7-29), भर॑द्वाजेत्यामन्त्र्य॑ । वेदाः (का. 1-46), इति मन्त्राः । कल्पो॑ऽत ऊर्ध्वम् (आ. 1-124), गायत्रियाऽभि॑मन्त्रितेनाम्भ॑सा, ..मन्त्रिता आपः॑ (आ. 2-2), नम ऋषि॑भ्यो मन्त्रकृद्भ्यो मन्त्र॑पतिभ्यो मा मामृष॑यो मन्त्रकृतो॑ मन्त्रपत॑यः परा॑ दुः माऽहमृषीन्मन्त्रकृतो॑ मन्त्रपतीन्परा॑ दाम् (आ. 7.1), …. ॥3

4. उभा, अयंपुरः, मधुः, सहस्राणि, मृडयन्तु (4) । कदाचने,न्द्रं वो, मृडयन्तः (2) । समीची, द्वे पूर्वे मृडयताम् (2) । द्रापे,ऽग्न उदधे, मयोभू,र्यदस्य पारे मृड (6)।
   इन्द्रं वो द्वितीयं, नमस्ते द्रापेद्वितीयं, ममाग्ने, मृडय (4) । अन्यत्र मृडयत (1)* । [या वाम्,?] समीची द्वे पूर्वे तं वाम्, *अन्यत्र तं वः ॥
   उभा - ऋतस्य॑ नः पत॑यो मृडयन्तु (सं. 1-1-27) [अपितु, स नो॑ मृडातीदृशे (सं. 1-1-27)]
   अयं पुरः, मधुः, सहस्राणि -तेभ्यो नमस्ते नो॑ मृडयन्तु (सं. 4-4-8,4-4-31,4-5-27)
   कदाचन, इन्द्रं वः (प्रथमं) - आदि॑त्यासो भव॑तामृडयन्तः॑ (सं. 1-4-23,2-1-63)
   समीची (द्वे पूर्वे) - तौ नो॑ मृडयताम् (सं. 5-5-42,43)
   अन्यत्र, मृडयत - ते नो॑ मृडयत (सं. 5-5-46)
   द्रापे - तया॑ नो मृड जीवसे, मृडा नो॑ रुद्र, मृडा ज॑रित्रे (सं. 4-5-21,22,24)
   अग्न उदधे - तया॑ नो मृड तस्याः (सं. 5-5-37)मयोभूः - अवसाय॑ पद्वते॑ रुद्र मृड (सं. 7-4-43)यदस्य पारे - प्रजाभ्यः सर्वाभ्यो मृड (ब्रा. 3-7-93,94)
   इन्द्रं वो द्वितीयं - अद्या च॑ मृडय (सं. 2-1-65) [प्रथमं ‘मृडयन्तः’]
   नमस्ते - तया॑ नो रुद्र मृडय (सं. 4-5-1) [अपितु, स दृष्टो मृ॑डयाति नः (सं. 4-5-3)]
   द्रापे द्वितीयं - मीढ्व॑स्तोकाय तन॑याय मृडय (सं. 4-5-24)
   ममाग्ने - स नः॑ प्रजायै॑ हर्यश्व मृडय (सं. 4-7-31)
   [*ता नो॑ मृडात ईदृशे (सं. 2-5-71), अग्ने भ्रातर्वसवो मृडता॑ नः (ब्रा. 2-8-44), अस्मिन् यज्ञे म॑रुतो मृडता नः । (ब्रा. 3-7-53), दूरेहे॑तिरमृडयः (सं. 3-4-20)?]
   समीची (द्वे पूर्वे) -ताभ्यान्नमस्तौ नो॑ मृडयतां .. तं वां जम्भे॑ दधामि (सं. 5-5-42,43) [*तं वा॑मेतेनाव॑ यजे (सं. 2-3-48,50)]
   तं वः - यश्च॑ नो द्वेष्टि तं वो जम्भे॑ दधामि (सं. 4-4-9,31,4-5-27,5-5-46),
   [तं वो माऽव॑ क्रमिषम् (सं. 1-2-8), तं वस्सुप्री॑तम् (1-4-51), तं वो॑ गृह्णाम्युत्तमम् (1-7-46);
   या वां कशा (सं. 1-4-7), या वा॑मिन्द्रावरुणा (सं. 2-3-48), यो वा॑मिन्द्रावरुणा (2-3-48,50) यो वाꣳ रथः॑ (4-7-34)
   या वः शर्म॑ (सं. 1-5-51,2-1-60,2-3-54), यो वः॑ शिवत॑मः (सं. 4-1-18,5-1-4,7-4-50), ?] ॥4

5. पुरा ताꣳ स्रजꣳ स एतया तेजः पशूनाशिषो यस्मा अन्यस्मै तीर्थे वि यो मधव्यो ज्योतिरिति नाऽग्निमुखान् प्रसूत्या आत्मैषां त्रयस्त्रिꣳशत्प्रजापतिः परं ददाति ।
   दानकामा रूपाणां मिथुनस्य सर्वदेवत्यं द्वादश यां प्रकाशं कामः कामेन च प्र दिशाꣳ रेतोऽश्व ईश्वरोऽग्रꣳ शतायुः तत् साऽन्नाद्विश्वचर्षणिरेकविꣳशः सर्वाणि हिरण्यज्योतिः तेन परं ददाति । अन्यत्र दधाति । आदधात्युपदधातीति वर्जयित्वा ॥5॥ 4375, 2938
   सम्वत्सरं सन्नाश ?तेजस्या नस्संपामा प्सरसं ददाति । सजास् दृत्यै स्संवत्सरं समिधो या सकामयन्तेजस्योनस्सं र्विश्वायुस्तत्सन्नापरन्ददाति । 988
   सृज दृत्यै स्संवत्सरं सकाशं नतजस्योनस्सं स्स्योनायुस्तत्सन्ना(ङ्गि?)रसन्ददाति । 2262
   स्रुच निर्ऋत्या त्प्रदहेयुः र्दिशां अग्निमिन्द्रोपाणाम्मधुस्य नदीयां च तेजसो नस्त्वां एकं द्यां त्सन्नास्यवत्परन्ददाति । 16408
   गावो वासो द्वादशभ्यो दुग्ध्वा द..ध्वर्यवे तपसारिणी सोमः …. यत्पुण्यं भ्यां भ्य एवैनपरि दक्षिणा शते च विते शतꣳ सहस्रं किं चैतासपूर्वश्च ।
   याभिर्ददासि च वस्तृतीयवर्णाः यस्य स्वापरो द… पसा मनोधावाच्छिद्यमानया मघावारिषेण्यदतोयमोवै… ः कामपमस्मकमेनःपूर्वश्च । नसुपरः । 115

पुरा - यो बर््हिषि ददा॑ति पुराऽस्य॑ (सं. 1-5-2)
ताम् - यज्ञे दख्षि॑णां ददा॑ति ताम॑स्य (सं. 1-7-6)
स्रजं - अध्वर्यवे॑ ददाति स्रज॑मुद्गात्रे (सं. 1-8-34)
सः - यः खलु वै ददा॑ति सोऽर्यमा (सं. 2-3-20), यो मा ददा॑ति स इदेवमावाः (ब्रा. 2-8-59, {ददाति} आ. 5-42)
एतया - एवैन॑द्ददात्येतयैव (सं. 2-4-32)
तेजः - हिर॑ण्यं ददाति तेज॑ एव (सं. 2-4-34), यद्धिर॑ण्यन्ददा॑ति । तेजस्तेन॑ (ब्रा. 2-7-26)
पशून् - तार्प्यं द॑दाति पशूनेव (सं. 2-4-35). अपितु, गार््ह॑पत्यमा द॑धाति । पशूनेवाव॑ (ब्रा. 1-1-28)* इत्यत्रापवादः ।
आशिषः - धेनुं द॑दात्याशिष॑ एव (सं. 2-4-35)
यस्मै - नान्यस्मै॑ ददाति यस्मै॑ महता (सं. 2-5-24)
अन्यस्मै - आत्मना ददात्यन्यस्मै॑ महता (सं. 2-5-24)
तीर्थे - दख्षि॑णां ददाति तीर्थ एव (सं. 2-6-43)
वि - दख्षि॑णां ददाति वि वा एतत् (सं. 2-6-43)
यः - ये ददा॑ति यो यज॑ते (सं. 3-5-14), अपितु, ब्रह्मवर्चसं द॑धाति यो वै (सं. 1-7-30), रेतो॑ दधाति ॥ (यो वै) (ब्रा. 3-8-6/7) इत्यत्रापवादः ।
मधव्यः - पूर्णं द॑दाति मधव्यो॑ऽसानीति॑ (सं. 5-7-3, ब्रा. 1-3-21)
ज्योतिः - हिर॑ण्यं ददाति ज्योतिर्वै हिर॑ण्यम् (सं. 5-7-18,6-6-5)
इति - यः स्वं ददातीति॑ (सं. 6-1-41)
न - पुन॑र्वा ददा॑ति न वेति॑ (सं. 6-3-12), दुग्ध्वा द॑दाति । न ह्यदृ॑ष्टा (ब्रा. 1-4-13), उपेद्द॑दाति न स्वं मु॑षायति । (ब्रा. 2-8-69).
अपितु, मन्युं मनो॑ दधाति न हतम॑नाः (सं. 2-2-40), वाजि॑नं दधाति न क्लीबः (सं. 2-3-18), उप॑दधाति न हीमे (सं. 5-2-39)*, लोकाद॑न्तर्दधा॑ति न स्वरु॑भिः (सं. 5-5-29), वीर्यं॑ दधाति । नास्मै (ब्रा. 1-8-21), प्राणानेवास्मि॑न्दधाति । नास्मात् (ब्रा. 3-9-29), समीची॑ दधाति । न पुष्टं (ब्रा. 3-9-31), प्रति॑दधाति । नैनम्, नोक्थ्ये (आ. 1-16, 8-48) इत्यत्रापवादः ।
अग्निमुखान् - अग्नीधे॑ ददात्यग्निमु॑खान् (सं. 6-6-5, ब्रा. 1-1-53/54). अपितु, अग्नीध आद॑धात्यग्नि-मु॑खानेव (सं. 2-6-49)* इत्यत्रापवादः ।
प्रसूत्यै - ब्रह्मणे॑ ददाति प्रसूत्यै (सं. 6-6-5)
आत्मा - होत्रे॑ ददात्यात्मा (सं. 6-6-5)
एषां - अव्य॑वच्छिन्नानि ददात्येषाम् (सं. 7-1-17)
त्रयस्त्रिꣳशत् - वार्त्र॑घ्नीन्ददा॑ति त्रय॑स्त्रिꣳशत् (सं. 7-1-23)
प्रजापतिः - अन्योऽन्यस्मै॑ ददाति ॥ (प्रजाप॑तिः) (सं. 7-2-33)
दानकामाः - यो ददा॑ति । दान॑कामा अस्मै (ब्रा. 1-1-9)
रूपाणाम् - उपबर््ह॑णं ददाति । रूपाणामव॑रुद्ध्यै । (ब्रा. 1-1-54)
मिथुनस्य - मिथुनौ गावौ॑ ददाति । मिथुनस्याव॑रुद्ध्यै । (ब्रा. 1-1-55)
सर्वदेवत्यं - वासो॑ ददाति । सर्वदेवत्यं॑ वै वासः॑ । (ब्रा. 1-1-55)
द्वादश - आ द्वा॑दशभ्यो॑ ददाति । द्वाद॑श मासाः सव्वँथ्सरः । (ब्रा. 1-1-55)
याम् - यद्दक्षि॑णान्ददा॑ति । यामेव (ब्रा. 1-4-55)
प्रकाशं - .. अध्वर्यवे॑ ददाति । प्रकाशमेवैनम् .. (ब्रा. 1-8-5)
सा - यतत्तो (त्किञ्च) ददा॑ति सा दख्षि॑णा (ब्रा. 2-1-36, आ. 2-16)
कामः - स प्रजाप॑तये ददाति । कामः कामा॑य (ब्रा. 2-2-32)
कामेन - कामे॑न हि ददा॑ति । कामे॑न प्रतिगृह्णाति॑ । (ब्रा. 2-2-32)
च - यज॑ते ददा॑ति च । ज्योक् (2-4-59)
प्र - परि॑ददाति । प्र वा ए॑नान् (ब्रा. 3-2-4). अपितु, तद्द॑धाति । प्राश्ञ॑न्ति (ब्रा. 1-1-67) इत्यत्रापवादः।
दिशाम् - हिर॑ण्यानि ददाति । दिशामेव (ब्रा. 3-8-2)
रेतः - हिर॑ण्यं ददा॑ति । रेत॑ एव, ओदने द॑दाति । रेतो वै (ब्रा. 3-8-6)
अश्वः - परि॑ददाति । अश्वो॑ऽसि (ब्रा. 3-8-32)
ईश्वरः - परि॑ ददाति । ईश्वरो वा अश्वः॑ (ब्रा. 3-8-34). अपितु, समीचो दधाति । ईश्वरो वा एषः (आ. 8-36) इत्यत्रापवादः ।
अग्रं - आभ्यामेवैनं परि॑ददाति । अग्र॑व्वृँक्षस्य॑ (ब्रा. 3-9-33)
शतायुः - शते च॑ ददाति । शतायुः पुरु॑षः (ब्रा. 3-9-55), शतं द॑दाति । शतायुः पुरु॑षः (का. 3-29)
विश्वचर््षणिः - ददा॑ति विश्वच॑र््षणिः । (का. 2-36)
एकविꣳशः - दख्षि॑णा ददाति । एकविꣳशः (का. 3-28)
सहस्रसम्मितः - सहस्रं॑ ददाति । सहस्र॑सम्मितः (का. 3-29)
सर्वाणि - दख्षि॑णा ददाति । सर्वा॑णि वयाꣳ॑सि । (का. 3-29)
हिरण्यज्योतिः, तेन - हिर॑ण्यं ददाति । हिर॑ण्यज्योतिरेव, वासो॑ ददाति । तेनायुः॑ (का. 3-31)
तत् - अन्नं ददा॑ति तन्म॑नुष्ययज्ञः (आ. 2-13). अपितु, (नि) द॑धाति । तत्प्रा॑णापानयोः, तद्धि (ब्रा. 3-2-19,27) इत्यत्रापवादः ।
अन्नात् - सर्वाण्येतानि॑ ददात्यन्नात्प्राणाः (आ. 6-78)
आदधात्युपदधातीति वर्जं - *चिह्नितोदाहरणानि एतदन्तर्गतानि । आ, उप, अनयोरुपसर्गयोः परं ददाति इति कुत्रापि नास्ति ॥5॥

उप॑ दधात्यप्सरस॑ एव (सं. 5-3-32).

वेदो द॑दातु वाजिनम् (सं. 1-6-14,1-7-20), देवी द॑दातु नः (सं. 1-7-41), मनो ददा॑तु दैव्यः॑ (सं. 1-8-9), तस्य॑ ते ददातु यस्य॑ (सं. 2-3-38), धाता द॑दातु नः (सं. 2-4-15, 3-3-33,34), अच्छि॑द्यमानया ददा॑तु वीरं, नो ददातु श्रव॑णं (सं. 3-3-36), स मे॑ ददातु प्रजां (आ. 3-7,8,9,10), अस्माकं॑ ददातु । श्वेतः (आ. 3-29), इन्द्रो॑ ददातु मेधां (आ. 6-55), मघवा॑ ददातु । धना॑नि (ब्रा. 2-5-8), सविता नो॑ ददातु । बृहस्पतिः॑ (ब्रा. 2-5-11), यज॑मानाय ददातु स्वाहा, पशून्द॑दातु स्वाहा (ब्रा. 2-5-32,33), स नो॑ ददातु द्रवि॑णं (ब्रा. 2-8-4), कर्मण्यं॑ ददातु । सादन्यम् (ब्रा. 2-8-15), ततो॑ ददातु दाशुषे (ब्रा. 2-8-38), वैश्रवणो द॑दातु । स मे (आ. 1-128), कामवरन्द॑दातु । पञ्चा॑रं, सप्त (आ. 3-27), मेधामग्निर्द॑दातु मे । (ए. 2-4).

द्रवि॑णं दधातु । सम्, ये, आयु॑ष्मन्तः, उथ्सम् (सं. 1-4-46, 2-3-54, 3-1-26; ब्रा. 3-7-38), इमं द॑धातु । बृहस्पतिः॑, याः, इति॑ (सं. 1-5-11,15,44; 1-6-10, 1-7-5; ब्रा. 3-7-70), इन्द्रियं द॑धात्वस्मान्, इति॑ (सं. 1-6-9, 2-4-39,40,42), इष॑न्दधातु द्रवि॑णं (सं. 3-2-33), तेजो॑ दधातु मयि॑, इन्द्रियं द॑धातु मयि॑, भ्राजो॑ दधातु ॥ वायुः (सं. 3-3-2), चिकितुषे॑ दधातु ॥ वि वै (सं. 3-3-36), मातरिश्वा॑ दधातूत्तानायै, इति॑ (सं. 4-1-14, 5-1-21), उखां द॑धातु हस्त॑योः (सं. 4-1-20), सुविते द॑धातु । एताः, प्रजाप॑तेः, यथा, मूल॑म् (सं. 5-1-57; ब्रा. 3-1-1,2,15), रेतो॑ दधातूत् (सं. 7-4-47), सुधि॑तां दधातु । रोहꣳ॑रोहम् (ब्रा. 2-5-4), पूर्वचि॑त्तिं दधातु । यज्ञः (ब्रा. 2-5-18), सविता द॑धातु । सोमः॑, भुव॑नस्य, यत्ते (ब्रा. 2-7-61; ब्रा. 3-7-92; आ. 4-2,10), रयिपति॑र्दधातु । अव॑तु (ब्रा. 2-8-6), सा नो॑ दधातु सुकृतस्य॑ (ब्रा. 2-8-63), अमृतत्वे द॑धातु । काम् (ब्रा. 3-7-38), बृहस्पति॑र्दधातु । आप॑मापां, केतवः॑ (आ. 1-1,76), वि द॑धातु रायः (आ. 2-4), अग्निर्द॑धातु । हरिः॑ (आ. 3-27), भ्राजो॑ दधातु । द्युभिः (आ. 7-90), अमृतं॑ दधातु । ईशा॑ना (का. 3-12), सुधि॑तां दधातु । अग्निः (का. 3-14), गर्भं॑ दधातु ते (ए. 1-13), प्रतरां द॑धात्वग्निः (ए. 2-4), तेजो॑ दधातु । त्वयि॑, इन्द्रियं द॑धातु । त्वयि॑, भ्राजो॑ दधातु । क्षेत्रियै (ए. 2-12).

याभिर्ददा॑सि दाशुषे (सं. 3-3-36) । वयो दधा॑सि देव (सं. 3-4-41), उक्थ्यं॑ दधा॑सि दाशुषे (सं. 4-2-30), दक्षं॑ दधासि जीवसे (ब्रा. 2-4-46) ।.

मे ददा॑मि ते (सं. 1-8-5), परि॑ वो ददामि तेन॑ (सं. 3-3-28), परि॑ ददाम्यभि॑त्त्यै (सं. 4-1-23,36), परि॑ ते ददामि यम् (सं. 5-7-30), परि॑ ददामि तस्याम् (आ. 4-20), त्वा परि॑ ददाम्यसौ, मात्रान्ददामि यथा (ए. 2-3,19) ।.
उप॑ दधामि वैष्णवी, पृथिवी, दक्षि॑णया, प्रतीच्या, उदीच्या, ऊर्ध्वया, यः (सं. 1-3-4, 4-4-18, 5-5-35,36), अन्तस्ते॑ दधामि द्यावा॑पृथिवी (सं. 1-4-4, 6-4-28), सन्द॑धामि हविषा (सं. 1-5-44), एतद्द॑धामि स्वाहा (सं. 1-5-46), ऐनं॑ दधामि निर्ऋ॑त्याः (सं. 1-6-5), त्वा दधामि सह (सं. 1-6-15, 1-7-21), अपि॑ दधाम्यास्ये (सं. 4-1-39), ते दधामि जम्भ॑योः (सं. 4-1-40), जम्भे॑ दधाम्यायोः, सहस्र॑स्य, अश्मन्न्॑, ओजस्विनी, एताः, हुतादः॑ (सं. 4-4-9,31; 4-5-27, 5-5-42,44,46), वर्चो॑ दधाम्यरि॑ष्टाः (सं. 5-7-36), आद॑धामि । अन्नादम् (ब्रा. 1-2-20,24), आ द॑धामि प्र, तथा (ब्रा. 2-5-26; ए. 2-12; आ. 7-78), उप॑, अपि॑ दधाम्यहम् (ब्रा. 3-7-36,40), परिधीन्द॑धामि । धर्ता (ब्रा. 3-7-61), परिधिं द॑धामि मा (ब्रा. 3-7-113; आ. 4-24; ए. 2-22), तत्ते॑ दधामि । यत् (आ. 2-3), गर्भं॑ दधामि ते (ए. 1-13), नि द॑धाम्यसौ (ए. 2-21) ॥

इन्द्रं वै स्वाविशो दत्ते ॥ अन्यत्र धत्ते ॥ 2567, 10265

इन्द्रियमित्यस्यानन्तरं दत्ते वा धत्ते वा इति सन्देहनिरासकोऽयम् ।
इन्द्रं वै स्वाविशः - आ श्रेय॑सो भ्रातृ॑व्यस्य तेज॑ इन्द्रियन्द॑त्ते । (ब्रा. 2-7-64).
अन्यत्र - आत्मन्नेव यश॑ इन्द्रियन्ध॑त्ते (सं. 5-7-27).
[इन्द्रियमेवात्मन्ध॑त्ते ।(सं. 1-6-24, 3-4-14; ब्रा. 2-2-44). अस्मिन्न॑र इन्द्रियन्ध॑त्तम् (सं. 1-6-49)]॥

ऋतव आदित्या गावो ज्योतिरेव पुरस्ताद्दधते ॥ 5040

ऋतवः, आदित्याः, गावः - ज्योति॑रेव पुरस्ताद्दधते (सं. 7-2-20, 7-4-23, 7-5-3).
एष्विति किम् - इन्द्राग्नी, सुवर्गाय यद्दाक्षिणानि - ज्योति॑रेव पुरस्ताद्धत्ते (सं. 5-3-8, 6-6-5). ॥

6. अयज्ञः, क्रूर,मग्निर्देवेभ्यो, वैष्णव्यर्चा,ऽवभृथयजूꣳष्या,दित्या, वसिष्ठोद्वितीयं, ज्योतिष्टोमं, ब्रह्मन् प्रचरिष्याम,ष्षड्वा ऋतव ऋतुषु ।
   साध्या, ऋतव, ऋक्षा, वसिष्ठः प्रथमꣳ, षड्वा ऋतवष्षट्पृष्ठानि । अन्यत्र षड्वा ऋतवस्सव्वँथ्सरः* ॥6॥
   अयज्ञः - षड्वा ऋतव॑ ऋतुष्वेव प्रति॑तिष्ठति (सं. 1-5-26,27)
   क्रूरं - षड्वा ऋतव॑ ऋतुष्वेव वृष्टि॑न्दधाति (सं. 5-1-22)
   अग्निर्देवेभ्यः - षड्वा ऋतव॑ ऋतुष्वेव प्रति॑तिष्ठति (सं. 5-4-45)
   वैष्णव्यर्चा - षड्वा ऋतव॑ ऋतुष्वेव प्रति॑तिष्ठति (सं. 6-3-18)
   अवभृथयजूꣳषि - षड्वा ऋतव॑ ऋतुष्वेव प्रति॑तिष्ठति (सं. 6-6-11,12)
   आदित्याः [सुवर्गं] - षड्वा ऋतव॑ ऋतुष्वेव प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 7-4-23) [आदित्या … उभयोः (सं. 7-3-9,10) इत्यत्र न ।]
   वसिष्ठो द्वितीयं - षड्वा ऋतव॑ ऋतुष्वेव प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 7-4-27) द्वितीयमिति किम्? - प्रथमे, षड्वा ऋतवष्षट्पृष्ठानि॑ (सं. 7-4-26)
   ज्योतिष्टोमं - षड्वा ऋतव॑ ऋतुष्वेव प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 7-4-36)
   ब्रह्मन् प्रचरिष्यामः - षड्वा ऋतवः॑ । ऋतुष्वेव प्रति॑तिष्ठन्ति । (आ. 8-41)
   साध्याः, ऋतवः, ऋक्षा - षड्वा ऋतवष्षट्पृष्ठानि॑ पृष्ठैरेव (सं. 7-2-1,7-2-20,7-4-10)
   वसिष्ठः (प्रथमं) - षड्वा ऋतवष्षट्पृष्ठानि॑ पृष्ठैरेव (सं. 7-4-26)
   अन्यत्र, षड्वा ऋतव॑स्सव्वँथ्सरः (सं. 5-2-31,5-4-6,5-6-27,7-4-5,7-5-4, आ. 2-11).
   [*षड्वा ऋतवः॑ । ऋतूनेव (सं. 6-2-18,6-5-10,6-6-6,42, ब्रा. 1-3-59,1-6-59,70,2-1-30,3-3-39,57,3-9-55); .. । ऋतवः खलु॑(सं. 5-4-55, ब्रा. 1-3-60); .. । ऋतुभ्य॑ एव (आ. 8-46/47); .. । ऋतुभि॑रेव (सं. 5-1-37,45,55,5-2-26,5-4-15,26,6-1-8,6-4-26, ब्रा. 1-4-38,1-7-54,3-9-26, आ. 8-59,88); .. । प्रजाप॑तिना (सं. 3-4-27) ?] ॥6

7. सम्पश्याम्यगन्म सुवर्गाय वै पशोर्यथा वै यन्निक्तं घर्मयाते प्र वा एषोऽस्माल्लोकाच्च्यवते । देवासुरामिथ-स्सन्ततिर्देवस्याहं प्रतिपूरुषं प्र वा एतेऽस्माल्लोकाच्च्यवन्ते ॥7॥
   सम्पश्यामि - प्र वा एषोऽस्माल्लोकाच्च्य॑वते य आ॑हवनीयम् (सं. 1-5-33)
   अगन्म - प्र वा एषोऽस्माल्लोकाच्च्य॑वते यो वि॑ष्णुक्रमान् (सं. 1-7-25)
   सुवर्गाय वै (लोकाय) - प्र वा एषोऽस्माल्लोकाच्च्य॑वते योऽग्निञ्चि॑नुते (सं. 5-4-49)
   पशोः - प्र वा एषोऽस्माल्लोकाच्च्य॑वते यः पशुं मृत्यवे (सं. 6-3-48)
   यथा वै यन्निक्तं - प्र वा एषोऽस्माल्लोकाच्च्य॑वते । यः परा॑चीराहु॑तीः (ब्रा. 3-8-24)
   घर्मयाते - प्र वा एषोऽस्माल्लोकाच्च्य॑वते । यः प्र॑वर्ग्यं (आ. 8-93) [वारुणो वै - प्र वा एष एभ्यो लोकेभ्य॑श्च्यवते । (ब्रा. 3-9-61)?]
   देवासुरा मिथः - प्र वा एतेऽस्माल्लोकाच्च्य॑वन्ते ये सोम॑मा (सं. 6-2-13)
   सन्ततिः - प्र वा एतेऽस्माल्लोकाच्च्य॑वन्ते । ये वैश्वकर्मणं (ब्रा. 1-2-36)
   देवस्याहं - प्र वा एतेऽस्माल्लोकाच्च्य॑वन्ते । य आजिं धाव॑न्ति । (ब्रा. 1-3-36)
   प्रतिपूरुषं - प्र वा एतेऽस्माल्लोकाच्च्य॑वन्ते । ये त्र्य॑म्बकैश्चर॑न्ति । (ब्रा. 1-6-75) ॥7

8. पशुर््ऋतव्याः पूर्वं यस्यैता उपधीयान्तै य उ चैना एवं वेददिति । अग्नेर्यस्यैषा विधा विधीयते य उ चैनामेवं वेद । छन्दाꣳस्यपान्देवेभ्य उत्तमं य उ चैना एवं वेद ।
   अपां परं यस्यैष उपधीयते य उ चैनमेवं वेद । सावित्रं देवस्य रशनां मेध्यानेवैनान् करोति । अन्यत्र मेध्यामेवैनां करोति ॥43॥
   पशुः - ब्रह्मणान्नं यस्यैता उ॑पधीयान्तै य उ॑ चैना एवं वेददिति॑ प्राणभृतः॑ (सं. 5-2-56)
   ऋतव्याः (पूर्वं) - ब्रह्मणान्नं यस्यैता उ॑पधीयान्तै य उ॑ चैना एवं वेददिति॑ सव्वँथ्सरः (सं. 5-4-6). पूर्वमिति किम्? अधि॑पत्नीर्नामेष्ट॑का यस्यैता उ॑पधीयन्तेऽधि॑पतिरेव (5-4-7) इत्युत्तरत्र न ।
   अग्नेः - आस्यान्नादो जा॑यते यस्यैषा विधा वि॑धीयते य उ॑ चैनामेवं वेद सृष्टीरुप॑ दधाति (5-3-22)
   छन्दाꣳसि - गृहे दृ॑श्यते यस्यैता उ॑पधीयन्ते य उ॑ चैना एवंवेदान्नं वा आपः॑ (5-3-37)
   अपां - सर्वमायु॑रेति यस्यैता उ॑पधीयन्ते य उ॑ चैना एवं वेदान्नं वा आपः॑, पशुमान्भ॑वति यस्यैता उ॑पधीयन्ते य उ॑ चैना एवं वेद द्वाद॑श भवन्ति (5-6-6),
   पात्रान्न छि॑द्यते यस्यैता उ॑पधीयन्ते य उ॑ चैना एवं वेद॑ कुम्भाश्च॑ (5-6-7), मिथुनैर्जा॑यतेयस्यैता उ॑पधीयन्ते य उ॑ चैना एवं वेद शुग्वा अग्निः (5-6-7/8)
   देवेभ्यः (उत्तमं) - य उ॑ चैना एवं वेद॑ । तास्व॑न्विष्टि । (का. 3-10,21). उत्तममिति किम्? पूर्वत्र सर्वत्र, य उ॑ चैनदेवं वेद॑ । सोऽत्र॑ जुहोति । (का. 3-3 to 9, 3-16 to 20)
   अपां (परं) - ब्रह्मवर्चसी भ॑वति यस्यैष उ॑पधीयते य उ॑ चैनमेवं वेद॑ । (5-6-10). परमिति किम्? पूर्वत्र, य उ॑ चैना एवं वेद॑ (5-6-6,7,8)
   सावित्रं - मेध्या॑नेवैनान्करोति । (ब्रा. 1-3-29,30)
   देवस्य रशनां - मेध्या॑नेवैनान्करोति । (आ. 8-61)
   अन्यत्र, मेध्या॑मेवैनां करोति - (सं. 2-6-24; ब्रा. 1-6-35), मेध्या॑मेवैनां देवयज॑नीं करोति । (ब्रा. 3-2-70,75)*, मेध्या॑मेवैनां केव॑लीं कृत्वा । (3-3-12)* ।
   * चिह्नितेषु स्थलेषु ‘मेध्यामेवैनाम्’ इति इयदेव ग्राह्यम् । [मेध्य॑मेवैन॑त्करोति (सं. 2-6-24)?] ॥43॥

विदुषो हविषा पूर्वो य उ चैनदेवं वेद ॥ यजते चिनुते य उ चैनमेवं वेद । अन्यत्र य उ चैनामेवं वेद ॥ 4421, 10268, 2567, 4159, 991, 144, 10266, 9387, 1141, 6063, 10265, 2346, 1456, 992, 2262, 115
विदुषः पूर्वं - एनदेवं (ब्रा. 2-1-53,59).
हविषा (यजते) पूर्वं - एनदेवं (ब्रा. 3-1-27 to 40, 42 to 55, 57 to 62; का. 3-3 to 9, 16 to 20).
अत्र यजते हविषापूर्वमिति निर्देशः, यजते इति इष्टिभिःपूर्वं चेत्, य उ॑ चैना एवं वेद॑ (का. 3-10,21) इत्यर्थम् ।
यजते - एनमेवं (सं. 5-3-48; ब्रा. 1-5-59, 2-7-12,14,25,33,34,62,64,66; 3-8-74, 3-9-37,75,81,82; आ. 1-102).
अत्र हविषा इति पूर्वत्र न स्याच्चेदिति ज्ञेयम् ।
चिनुते - एनमेवं (का. 2-41,47,51,53,55,56,60,62; आ. 1-102, 112).
अन्यत्र, एनामेवं (सं. 5-3-22). ॥

8. इडा, यन्नवꣳ, रथमुखे, नास्यो,पयामगृहीतोऽस्या,पो, यावती, मेध्यत्वाय, निर््ऋतिलोक, एकधा, प्रत्यञ्चः, श्मशानं, यो, रुद्रो, वायव्यो,ऽपक्रामुका, उन्नेतरि, पशुमानेव परमुप*तिष्ठन्ते ॥8॥
   इडा - उप॑तिष्ठन्त इडा खलु वै (सं. 1-7-1)
   यन्नवं - अव॑रुद्धा उप॑तिष्ठन्ते ॥ यन्नवमैत् (सं. 2-3-37/38) नवमिति किम्? याज्यानुवाक्या॑भिरुप॑तिष्ठते । यदेवास्य॑ (ब्रा. 1-8-26),
   देवयज्ञः सन्ति॑ष्ठते यत्, पितृयज्ञः सन्ति॑ष्ठते यत्, भूतयज्ञःसन्ति॑ष्ठते यत्, मनुष्ययज्ञः सन्ति॑ष्ठते यत्, ब्रह्मयज्ञः सन्ति॑ष्ठते यत् (आ. 2-13) इत्यत्र न ।
   रथमुखे - अव॑रुद्धा उप॑तिष्ठन्ते रथमुख ओज॑स्कामस्य (सं. 3-4-23)
   नास्य - उप॑तिष्ठन्ते नास्याप॑रूपम् (सं. 3-5-24) अस्येति किम्? नक्तमुप॑तिष्ठते न प्रातः (सं. 1-5-40) इत्यत्र न ।
   उपयामगृहीतोऽसि - उप॑तिष्ठन्त उपयामगृ॑हीतोऽसि प्रजाप॑तये त्वा (सं. 3-5-26)
   आपः - व्रतमु॑पतिष्ठ॑न्त आपः॑ । (सं. 3-1-37,4-2-15)
   यावती - पुनरेत्योप॑तिष्ठन्ते ॥ याव॑ती वै (सं. 5-2-13)
   मेध्यत्वाय, निर््ऋतिलोके, एकधा - मार्जयित्वोप॑तिष्ठन्ते मेध्यत्वाय, गार््ह॑पत्यमुप॑तिष्ठन्ते निर््ऋतिलोक एव, .. एकयोप॑तिष्ठन्त एकधा (सं. 5-2-24)
   प्रत्यञ्चः - पशवो विति॑ष्ठन्ते प्रत्यञ्च आव॑र्तन्ते (सं. 5-2-28) [अत्र वि तिष्ठन्ते *।]
   श्मशानं - पशव उप॑तिष्ठन्ते श्मशानं वा एतत् (सं. 5-2-45)
   यः - मेधमुप॑तिष्ठन्ते यो वा अप॑नाभिम् (सं. 5-2-47)
   रुद्रः - अमुष्मि॑ल्लोँक उप॑तिष्ठन्ते ॥ रुद्रो वा एषः (सं. 5-4-8/9)
   वायव्यः - पशव उप॑तिष्ठन्ते वायव्यः॑ कार्या(३)ः (सं. 5-5-3)
   अपक्रामुकाः - पशवोऽनूप॑तिष्ठन्तेऽपक्रामु॑का अस्मात् (सं. 5-7-37)
   उन्नेतरि - भुञ्जन्त उप॑तिष्ठन्त उन्नेतर्यु॑पहवम् (सं. 6-5-35)
   पशुमान् - पशव उप॑तिष्ठन्ते पशुमानेव भ॑वति (सं. 6-6-15) एवेति किम्? अग्निमु॑पतिष्ठ॑ते पशुमान्भ॑वति (सं. 1-5-38)
   [ब्राह्मणे तु, अस्मै, स, यजमानो, न्य,ग्निꣳ, सुसन्दृशम,क्षन्, यानि, तस्मा,द्देवयज्ञः, परं तिष्ठन्ते ।
   अस्मै - तिष्ठ॑न्तेऽस्मै ज्यैष्ठ्या॑य, तिष्ठ॑न्तेऽस्मै प्रजा अन्नाद्या॑य (1-3-10,3-2-67)
   सः - आहि॑ताग्नेः पशव उप॑तिष्ठन्ते । स यत् (ब्रा. 1-4-24)
   एवं - इष्ट॑यः सन्ति॑ष्ठन्ते । एवꣳ हि (ब्रा. 1-5-38/39)
   यजमानः - भुञ्जन्त उप॑तिष्ठन्ते । यज॑मानो वै (ब्रा. 1-6-23)
   नि, अग्निं - आहवनीयमुप॑तिष्ठन्ते । न्ये॑वास्मै, आतमि॑तोरुप॑तिष्ठन्ते । अग्निमेव (ब्रा. 1-6-68)
   सुसन्दृशं - य आतमि॑तोरुपतिष्ठ॑न्ते । सुसन्दृश॑न्त्वा (1-6-68)
   अक्षन्न् - गार््ह॑पत्यमुप॑तिष्ठन्ते । अक्षन्नमी॑मदन्त (ब्रा. 1-6-69)
   यानि - त उप॑तिष्ठन्ते । यान्येव (ब्रा. 1-8-26)
   तस्मात् - मेधमुप॑तिष्ठन्ते । तस्मात्प्रजाः (ब्रा. 3-2-40,46)
   देवयज्ञः - सतति सन्ति॑ष्ठन्ते देवयज्ञः पि॑तृयज्ञः (आ. 2-13)?] ॥8

9. प्रथमवसन्ता सारस्वतीमाग्नावैष्णवं यदिन्द्राय यदेव सर्वं पुष्यति मध्यतः प्रायणीये निवेशनो यो यत्पराचीनानि द्वादश विधृत्यै प्रजननाय मासान्तदन्वप्रतिहिताभिः पृथिव्यै सप्तदश नवदाव्यासु सहस्राश्वस्यामृतं वेतसशाखो नास्माच्छ्रियमुत्तरं प्रत्यग्नय उद्धते सिकतोपोप्ते परिश्रिते निदधति शान्त्यै संवथ्सरोऽग्निजास्संवथ्सरं प्रजापतिः परं दधति ॥9॥
   प्रथमवसन्ता - ‘ता एवास्मि॑न्ब्रह्मवर्चसं द॑धति ब्रह्मवर्चस्ये॑व भ॑वति वसन्ता प्रातः’ (सं. 2-1-11) इत्यत्र प्रथमत्वात् पूर्वं दधति । प्रथमेति किम्? उत्तरत्र तु, ‘स एवास्मि॑न्ब्रह्मवर्चसं द॑धाति ब्रह्मवर्चस्ये॑व भ॑वति वसन्ता प्रातः’ (सं. 2-1-11) इत्यत्र वसन्तेत्यस्य द्वितीयत्वात् पूर्वं दधाति इति ।
   सारस्वतीं - इन्द्रियमेवास्मि॑न्दधति सारस्वतीं मेषीं (सं. 2-1-12)
   आग्नावैष्णवं - यज॑माने दधत्याग्नावैष्णवमष्टाक॑पालम् (2-2-50)
   ^यदिन्द्राय - इन्द्रियं वीर्यं॑ दधति यदिन्द्रा॑य (सं. 2-3-30)
   ^यदेव [तस्य?] - आयु॑र्दधति यदेव तस्य॑ (सं. 2-3-44) [अपितु, क्रुमुकमव॑ दधाति यदेवास्य॑ (सं. 5-1-49)?]
   सर्वं - आयु॑र्दधति सर्वमायु॑रेति । (सं. 2-3-45)
   पुष्यति - पुष्टिं॑ दधति पुष्य॑ति प्रजया (सं. 2-4-18)
   मध्यतः - रुच॑मेवास्मि॑न्दधति मध्यतो धातारं॑ करोति (सं. 3-4-34)
   प्रायणीये - यज॑मानेषु दधति प्रायणीये॑ चोदयनीये॑ च (सं. 3-5-30)
   निवेशनः - वीर्यं॑ दधति निवेश॑नः सङ्गम॑नः (सं. 5-2-24)
   यः [वै गायत्रीं?] - कनीनि॑के प्रति॑दधति यो वै (सं. 7-2-35) [ब्रह्मवर्चसं द॑धाति यो वै यज्ञं (सं. 1-7-30), दधाति यो यज॑ते (सं. 6-1-74), दधाति यो ज्योगा॑मयावी (सं. 7-2-12)?]
   ^यत्पराचीनानि - यज॑मानेषु दधति यत्प॑राचीना॑नि पृष्ठानि॑ (7-3-27) ^- यदित्यस्य इन्द्राय, एव, पराचीनानि इत्यनुबन्धेन किम्? अन्योपबन्धयोगे दधाति इत्येव, यथा -
   वै (सं. 1-7-11), सौम्यः (2-1-14,2-3-16), अग्नये (सं. 2-2-16,17;ब्रा. 1-1-44), दश॑कपालः, एका॑दशकपालः, द्वाद॑शकपालः (सं. 2-2-25), ऐन्द्रः (2-3-16), सौर्यः (2-3-34), अवद्येत् (3-4-3), एव (5-1-49)*, पशुशीर््षाणि॑ (5-2-52), पौर्णमास्या (7-5-16).
   द्वादश - वीर्यं॑ दधति द्वाद॑श सप्तदशाः (7-4-26)
   विधृत्यै - मध्यतो द॑धति विधृ॑त्यै तेनाजा॑मि । (7-4-33)
   प्रजननाय - मध्यतो द॑धति प्रजन॑नाय ज्योतिः॑ (सं. 7-5-5)
   मासां - वीर्यं॑ दधति मासां प्रति॑ष्ठित्यै (सं. 7-5-6)
   तदनु - प्राणं द॑धति, उदानं द॑धति तदनु॑ सत्त्रिणः॑ (सं. 7-5-16)
   अप्रतिहिताभिः - इन्द्रियं द॑धत्यप्र॑तिहिताभिरुद्गा॑यति (सं. 7-5-24)
   पृथिव्यै - महीयामेवैषु दधति ॥ पृथिव्यै (सं. 7-5-32/33)
   सप्तदश - इन्द्रियं द॑धति । सप्तद॑श प्राजापत्याः (ब्रा. 1-3-16)
   नवदाव्यासु - अन्यत्राग्नेर्दध॑ति । नवदाव्या॑सु वा ओष॑धीषु (ब्रा. 3-3-9)
   सहस्र - शितिपृष्ठा आद॑धति सहस्र॑मीं प्रव॑हन्ति (ब्रा. 3-6-33)
   अश्वस्य - एवास्मिन्तद्द॑धति । अश्व॑स्य वै (ब्रा. 3-8-6)
   अमृतं, वेतसशाखो - आयु॑रेवास्मि॑न्दधति । अमृतव्वाँ इषीकाः । अमृत॑मेवास्मि॑न्दधति । वेतसशाखोपसम्ब॑द्धा (ब्रा. 3-8-15)
   नास्मात् (श्रियमुत्तरं) - श्रिय॑मेवास्मिन्तद्द॑धति । नास्मात्तेजः॑ (ब्रा. 3-9-19). श्रियमुत्तरमिति किम्?
   प्राणानेवास्मि॑न्दधाति । नास्मात्प्राणाः (ब्रा. 3-9-25) इत्यत्र न, श्रियमुत्तरत्वाभावात् - प्राणानुत्तरत्वात् इति यावत् ।
   अत्र श्रियमिति प्रारभ्यमाणवाक्यस्य उत्तरवाक्यस्थत्वं नास्मादित्यस्य विधीयते । प्राणानितिप्रारभ्यमाण-वाक्यस्य उत्तरवाक्यस्थत्वं प्रत्युदाहरणे बोध्यम् ।
   प्रति - प्राणान्द॑धति प्रतीन्द्रः॑ (आ. 2-21)
   अग्नय? - ?
   संवथ्सरः - ?
   अग्निजाः - यज्ञायैवोतिं द॑धति । अग्निजा अ॑सि (आ. 8-17)
   शान्त्यै - उद्ध॑ते सिक॑तोपोप्ते परि॑श्रिते निद॑धति शान्त्यै (आ. 8-19)
   संवथ्सरं - ?प्रजापतिः- ? ॥9

10. इन्द्रो वलस्य, वषट्कारो,ऽग्नये पथिकृते, नाकसद्भिर्, ऋतव्या आवृश्चति । अन्यदावृश्च्यते । यां वा आवृश्च्येते । अग्निना रयिं, वज्रो वै द्वितीयं, वृश्चन्ति ।
    श्येनायेन्द्रः, प्रजापतिरग्निꣳ, रुद्रो, वाक्प्रथमं, वृश्च्येत । वैष्णव्यर्चा वृश्चेत् । राष्ट्रकामाय, प्रजापतिरकामयत, वज्रः, प्रवृश्चति । अथ स्रुचौ वृश्चनानि । परिस्तृणीत वृश्चामि ।
    ते,तपरो यकारः । नीचैर्देवा निवृश्चत, वृश्चतश्चेति वर्जयित्वा ॥10॥
    इन्द्रो वलस्य, वषट्कारः, अग्नये पथिकृते - एवैनमा वृ॑श्चति ताजक् (सं. 2-1-35,47,2-2-8)
    नाकसद्भिः, ऋतव्याः - देवताभ्य आ वृ॑श्चति ताजक् (सं. 5-3-32,5-4-7)
    अन्यदावृश्च्यते । उदा - सर्वाणि, यो वै, आयुर्दाः, विश्वकर्मा, सुवर्गाय वै, यो वै, द्वादशसु, यो वा अयथादेवतं, यो वै ब्रह्मणे, प्रथमेन वै -
    देवताभ्यो वा एष आवृ॑श्च्यते, ताभ्यो वा एष आवृ॑श्च्यते, आवृ॑श्च्यते वा एतत्, आ देवताभ्यो वृश्च्यते ।, .. न देवताभ्य आवृ॑श्च्यते ।, आ वा एष पशुभ्यो॑ वृश्च्यते ।
    (सं. 2-4-33,34,3-1-17,3-3-22,5-5-22,30,5-7-1;ब्रा. 1-1-33,3-3-72,73,3-8-7,8,3-9-40),
    यां वा अध्वर्युः - तस्या आवृ॑श्च्येते प्राजापत्यं (सं. 3-5-26)
    अग्निना रयिं - अजर वना॑ वृश्चन्ति शिक्व॑सः । (सं. 3-1-40)
    वज्रो वै द्वितीयं - यथो॑पधाय॑ वृश्चन्त्येवम् । (ब्रा. 3-2-84) द्वितीयमिति किम्? उत्करेऽधि प्रवृ॑श्चति । (ब्रा. 3-2-83) इत्यत्र न । (वज्रः प्रवृश्चति ।)
    श्येनाय - नयेदैभ्यो॑ वृश्च्येत यत् (सं. 3-2-32)
    इन्द्रः - पितृभ्य आवृ॑श्च्येत । (ब्रा. 1-3-62)
    [देवा वै यत् - देवेभ्य आवृ॑श्च्येत । (ब्रा. 1-5-31)]
    प्रजापतिरग्निं - आ सूर्या॑य वृश्च्येत । .. आऽग्नये॑ वृश्च्येत । (ब्रा. 2-1-13)
    रुद्रो वै - आऽस्मै॑ वृश्च्येत । (ब्रा. 2-1-22)
    वाक् (प्रथमं) - आ देवताभ्यो वृश्च्येत (सं. 6-1-32) प्रथममिति किम्? द्वितीये तु, वृश्च्यते देवी॑रापः (सं. 6-1-33)
    वैष्णव्यर्चा - वृश्चेद्यद॑ख्षसङ्गं वृश्चेत्, .. आरोहं तस्मै॑ वृश्चेत्, … शुष्काग्रं वृश्चेत्, .. प्रति॑ष्ठितं वृश्चेत्, .. उप॑नतस्तं वृ॑श्चेत्, .. पञ्चा॑रत्निं तस्मै॑ वृश्चेत् (सं. 6-3-15,16)
    [अपितु, आव्रश्च॑ने जुहोति, आव्रश्च॑नाद्वृख्षाणां (सं. 6-3-15)?]
    राष्ट्रकामाय - क्रूरेण प्रवृ॑श्चति ताजक् (सं. 3-4-26)
    प्रजापतिरकामयत(, वज्रः) - वाच एवैनं॑ क्रूरेण प्रवृ॑श्चति । (ब्रा. 2-2-7)
    अथ स्रुचौ - स्वाहेतीध्मसव्वृँश्च॑नान्यन्वाहार्यपच॑ने … । अति॑रिक्तानि वा इ॑ध्मसव्वृँश्च॑नानि । (ब्रा. 3-3-68)
    परिस्तृणीत - यन्ते॑ अग्न आवृश्चामि॑ । (नीचैर्दे॑वा निवृ॑श्चत ।) (ब्रा. 3-7-70)
    प्रजापतिर्देवान् - तम॑वृश्चत् । यदवृ॑श्चत् ।(का. 1-23), वृश्चत॑श्च । [.. वृष्टि॑रसि वृश्च॑ मे?] (का. 1-24,25)
    [अत्यूर्ध्वाक्षः - असुरान्प॑रिवृश्चति । (आ. 1-19)?]
    अन्यत्र, आव्रश्च॑नाद्वो भूयाꣳ॑सः, आव्रश्च॑नाद्वृख्षाणां, आव्रश्च॑ने जुहोति (सं. 2-5-4,6-3-15) ।
    ते,तपरो यकारः । नीचैर्देवा निवृश्चत, वृश्चतश्चेति स्थलद्वयं वर्जयित्वा इतरेषु उक्तस्थलेषु ते, त, एतौ परौ यदि, यकारो भवति । ‘श्च्य’ इति यकारयुक्तोभवतीत्यर्थः ॥10

11. इन्द्रं कस्त्वा योगोयोग ऋतुधा । अन्यत्रर्तुथा ॥11॥
    इन्द्रं - इन्द्रो॑ मरुद्भि॑र््ऋतुधा कृ॑णोतु (सं. 2-1-61)
    कस्त्वा - ऋतव॑स्त ऋतुधा परुः॑ (सं. 5-2-63)
    योगेयोगे - इन्द्रो॑ मरुद्भि॑र््ऋतुधा कृ॑णोतु (ए. 2-4)
    अन्यत्र, या ते गात्रा॑णामृतुथा कृणोमि॑ (सं. 4-6-45), ऋतुथेन्द्रो वनस्पतिः॑ । (ब्रा. 2-6-63),
    स्वधि॑तिर््ऋतुथाऽद्य देवः, देवानां पाथ॑ ऋतुथा हवीꣳषि॑ । (ब्रा. 3-6-5,10) ॥11

12. अग्नयेऽन्नवते आयुर्दा वि वा एताविन्द्रस्य भागधेयेनैवैनौ । अन्यत्र भागधेयेनैवैनम्* ॥12॥
    अग्नयेऽन्नवते [अन्ते^] - भागधेये॑नैवैनौ॑ शमयति (2-2-21) [स एवैनमन्न॑वन्तं (सं. 2-2-15) इत्यादिषु]
    आयुर्दाः [आदौ^] - आहु॑त्यैवैनौ॑ शमयति (3-3-22) [अन्ते तु, स एवैन॑ स्वदयति (सं. 3-3-25)]
    वि वा एतौ [आदौ^] - प्रिययैवैनौ॑ तनुवा (सं. 5-2-21) [अन्ते तु, एवैन॑न्निर््ऋतिपाशात् (सं. 5-2-23)]
    इन्द्रस्य [आदौ^] - भागधेये॑नैवैनौ सम॑र्धयति (सं. 5-7-10) [अन्ते तु, प्रियाया॑मेवैनां तनुवां (सं. 5-7-12)]
    [आयुर्दा, वि वा एतौ इत्येतयोरनुवाकयोः ‘एवैनौ’ इत्येतावन्मात्रमेव ग्राह्यम् । तथा, सेन्द्रा॑वेवैनौ॑, पूतावेवैनौ मेध्यौ॑ यजते (सं. 2-5-22,36), अनुलोममेवैनावा ल॑भते (3-5-4), इत्येवैना॑वात्मने (6-4-43)]
    अन्यत्र, भागधेये॑नैवैनं प्रण॑यति । (ब्रा. 1-4-18,20), भागधेये॑नैवैनꣳ सम॑र्धयति, भागधेये॑नैवैनꣳ॑ शमयित्वा, शमयति, (सं. 1-5-4,2-2-9,10,3-4-38,5-4-9,5-5-40,7-5-39; ब्रा. 1-6-49)
    [*भागधेये॑नैवैनान्॑यथायथं, शमयति, प्रीणाति (सं. 2-2-60,5-5-38,44,46), भागधेये॑नैवैनान्थ्सम॑र्धयति । (ब्रा. 1-6-45); भागधेये॑नैवास्मै (ब्रा.2-1-39)?] (^द्रष्टव्यः - भा.शि. 30 – एनौ विवा इन्द्रस्यायुरादा-वन्तेऽग्नयेऽन्नवत् ।) ॥12॥
    वैश्वानरन्तृतीयन्निवीतन्तेषामसुराणामग्निना वै होत्रा तार्प्यं संवत्सरस्संवत्सरमेव प्रीणाति । 988, 16408, 2262, 1456

संवथ्सरः इत्यस्यानन्तरं किमिति सन्देहनिरासकोऽयम् ।
वैश्वानरं - संवथ्सरस्सं॑वथ्सरमेव प्री॑णाति (सं. 2-2-26).
तृतीयमिति किम् - अस्मिन्ननुवाके संवथ्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः इत्यस्यानन्तरं पूर्वयोः पर्याययोः संवथ्सरमेवैन॑ स्वदयति, संवथ्सरमेव भा॑गधेये॑न शमयति इति सत्त्वात् । उत्तरत्र च संवथ्सरः खलु॑, संवथ्सरेणैवास्मै इति सत्त्वाच्च तृतीये एव प्रीणातीति ज्ञेयम् ।
निवीतं - द्वाद॑श मासाः संवथ्सरस्सं॑वथ्सरमेव प्री॑णाति (सं. 2-5-66).
तेषामसुराणां - द्वाद॑श मासाः संवथ्सरस्सं॑वथ्सरमेव प्री॑णाति (सं. 6-2-18).
अग्निना वै होत्रा - द्वाद॑श मासाः संवथ्सरस्सं॑वथ्सरमेव प्री॑णाति (सं. 6-3-38).
तार्प्यं - द्वाद॑श मासाः संवथ्सरः । संवथ्सरमेव प्री॑णाति । (ब्रा. 1-3-43).
केवलं संवथ्सरमेव प्रीणातीति ग्रहणे वैश्वदेवेन (ब्रा. 1-6-54) इत्यत्रापि स्यात् ॥

13. अग्नयेऽन्नवते नासोमयाजी धात्रे पूर्वं प्रजां वृद्धामिन्द्रः । देवा वै मृत्योर्धात्रे परं पशून्वृद्धानिन्द्रः ॥13॥

अग्नयेऽन्नवते, नासोमयाजी - अग्निरेवास्मै प्रजां प्र॑जनय॑ति वृद्धामिन्द्रः प्र य॑च्छति (सं. 2-2-18,2-5-28)
धात्रे पूर्वं - अग्नि प्रजां प्रज॑नयति । वृद्धामिन्द्र प्रय॑च्छति । (ब्रा. 1-7-13)
देवा वै मृत्योः - पशून्प्रज॑नयति वृद्धानिन्द्रः प्रय॑च्छति (सं. 2-3-13)
धात्रे परं - पूषा पशून्प्रज॑नयति । वृद्धानिन्द्रः प्रय॑च्छति । (ब्रा. 1-7-13/14)
[अग्नि प्रजानां प्रजनयिता । वृद्धानामिन्द्र॑ प्रदापयिता । (ब्रा. 1-7-12), पूषा प॑शूनां प्र॑जनयिता । वृद्धानामिन्द्र॑ प्रदापयिता । (ब्रा. 1-7-13)?] ॥13॥

14. वैश्वानरं वैश्वदेवेन सप्तकपालो भवति । ऐन्द्रमेकादशकपालꣳ सप्तकपालो मारुतो भवति । आदित्येभ्यः प्राचीमिति सप्त भवन्ति ॥14॥
    वैश्वानरं - सप्तक॑पालो भवति सप्तग॑णाः (सं. 2-2-29)
    वैश्वदेवेन - सप्तक॑पालो भवति । सप्तग॑णा वै मरुतः॑ । (ब्रा. 1-6-14)
    ऐन्द्रमेकादशकपालं - सप्तक॑पालो मारुतो भ॑वति सप्तग॑णाः (सं. 2-2-58)
    आदित्येभ्यः - सप्त भ॑वन्ति सप्तग॑णा वै (सं. 2-3-5)
    प्राचीमिति - सप्त भ॑वन्ति सप्तग॑णा वै (सं. 5-4-36) ॥14॥

15. अथो, आघारꣳ, सर्वाणि, पुरस्ता,दग्ने,र्य,च्छतायुधाय, शिरो, न, यदेकस्मि,न्नुलूखलबुध्नो,ऽर्क्येण, वाचस्पति,र्द्वादश, दशभि,र्यत्प्रा,ङ्मारुत, इन्द्रस्य, [देवस्य], पूर्वेद्युः, कर्मणेवा,मासीनो, यजमानदेवत्या, केशश्मश्रु, चतुष्टय्य,स्स्तोक्या, भुवो, यःप्राणत, एकयूपो, नान्येषाꣳ, शतꣳ, हिङ्करोति, केतु,मापमापा-मप,स्सर्वतो धून्वन्ति, परꣳ सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ॥15॥
    अथो - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्या अथो॑ देवता॑ एव (सं. 2-2-26/27)
    आघारं - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्या आघारमाघा॑रयति (सं. 2-5-66)
    सर्वाणि - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै सर्वा॑णि कपाला॑नि (सं. 2-6-17)
    पुरस्तात् - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै पुरस्तात्प्रत्यञ्चम् (सं. 5-2-46)
    अग्नेः - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै ॥ अग्नेर्भागो॑ऽसीति॑ (सं. 5-3-15/16)
    यत् - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै यत्पक्षस॑म्मितां (सं. 5-6-30)
    शतायुधाय - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै शतायु॑धाय शतवीर्याय (सं. 5-7-6)
    शिरः - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै शिरो वा एतत् (सं. 6-3-38)
    न - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै नान्योन्यं (सं. 6-5-11)
    यदेकस्मिन् - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै यदेक॑स्मिन््यूपे (सं. 6-6-15/16)
    उलूखलबुध्नः - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्या उलूख॑लबुध्नो यूपः॑ (सं. 7-2-3)
    अर्क्येण - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै ॥ अर्क्येण वै (सं. 7-5-27/28)
    वाचस्पतिः, द्वादश, दशभिः - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै । वाचस्पतिर्वाच॑मद्य, द्वाद॑श वाजप्रसवीया॑नि, दशभिः कल्पै॑ रोहति । (ब्रा. 1-3-27,42,43)
    यत्प्राङ् - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै । यत्प्राङ्पद्ये॑त । (ब्रा. 1-6-25)
    मारुतः - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै । मारुत एष भ॑वति । (ब्रा. 1-7-42)
    इन्द्रस्य - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै ॥ इन्द्र॑स्य सुषुवाणस्य॑ (ब्रा. 1-8-14/15)
    देवस्य, पूर्वेद्युः, कर्मणे वां - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै ॥ देवस्य॑ त्वा सवितुः, पूर्वेद्युरिध्माबर््हिः, कर्म॑णे वान्देवेभ्यः॑ (ब्रा. 3-2-6/7,15/16,27/28)
    आसीनः, यजमानदेवत्या - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै । आसी॑नोऽन्यम्, । यजमानदेवत्या॑ वै जुहूः (ब्रा. 3-3-41,46)
    केशश्मश्रु, चतुष्टय्यः, स्तोक्या, भुवो, यःप्राणत, एकयूप, नान्येषाꣳ, शतꣳ, हिङ्करोति - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै । केशश्मश्रु व॑पते ।,॥ चतु॑ष्टय्य आपः॑, स्तोक्या॑ जुहोति, भुवो॑ देवानां कर्म॑णा, यः प्रा॑णतो य आत्मदाः, ॥ एकयूपो वै॑कादशिनी, नान्येषां पशूनां, शतं पशवः॑, हिङ्क॑रोति (ब्रा. 3-8-2,/3,21,64,71, 74/,75,78)
    केतुं - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै । केतुं कृण्व॑न्नकेतव इति॑ (ब्रा. 3-9-14)
    आपमापामपः - अथो स्वर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै । आप॑मापामपः सर्वाः । (आ. 1-104)
    सर्वतो धून्वन्ति - सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै । सर्वतो॑ धून्वन्ति । (आ. 8-42)
    [अन्यत्र, ‘सुवर्गस्य लोकस्य’ इत्यस्यानन्तरं ‘समष्ट्यै’ इति स्थाने - अभिजित्यै, अनुख्यात्यै (सू.27), प्रज्ञात्यै (सं. 5-2-19,6-3-26,6-5-9,27; ब्रा. 3-8-86,3-9-28),
    अभिनीत्यै (सं. 5-7-35,6-3-9,6-6-1), प्रभूत्यै (सं. 7-2-37), परिगृहीत्यै (सं. 7-4-24), अभिवृत्त्यै (सं. 7-5-6; ब्रा. 1-4-34), सन्त॑त्यै (ब्रा. 1-8-31,3-8-60,70),
    अभ्यूढ्यै (ब्रा. 3-3-42), आप्त्यै, पर्याप्त्यै, आभूत्यै, अनुभूत्यै (ब्रा. 3-8-65), प्रमुक्त्यै (ब्रा. 3-8-71), सन्नत्यै (ब्रा. 3-8-72) इत्यादयः भवन्ति । ] ॥15॥

16. देवा वै, वसोर्धारा,मग्निर्देवेभ्य,स्सुवर्गं, तार्प्येण, रूपꣳ रूपेणैव । ^ब्रह्मवादिनो विचित्यः, पुरोहविषि, ब्रह्मवादिनोऽग्निहोत्रप्रायणा यज्ञा, रूपꣳ रूपेणैवास्मै । ^मेदसा, रूपेणैवास्मै । अन्यत्र रूपमेवास्मै* ॥16॥
    देवा वै - पशूनाꣳ रूपꣳ रूपेणैव पशूनव॑रुन्धे (सं. 2-3-13)
    वसोर्धारां - पशूनाꣳ रूपꣳ रूपेणैव पशूनव॑रुन्धे (सं. 5-4-41)
    अग्निर्देवेभ्यः - वात॑स्य रूपꣳ रूपेणैव वातमव॑रुन्धे (सं. 5-4-46)?
    सुवर्गं - पशूनाꣳ रूपꣳ रूपेणैव पशूनव॑रुन्धे (सं. 6-2-20)
    तार्प्येण - पशूनाꣳ रूपम् । रूपेणैव पशूनव॑रुन्धे । (ब्रा. 3-9-73)
    ब्रह्मवादिनो विचित्यः - पशूनाꣳ रूपꣳ रूपेणैवास्मै॑ पशूनव॑रुन्धे (सं. 6-1-61)
    पुरोहविषि - पशूनाꣳ रूपꣳ रूपेणैवास्मै॑ पशूनव॑रुन्धे (सं. 6-2-32)
    ब्रह्मवादिनोऽग्निहोत्रप्रायणा यज्ञाः - पशूनाꣳ रूपम् । रूपेणैवास्मै॑ पशूनव॑रुन्धे । (ब्रा. 2-1-38)
    मेदसा - पशवो॑ रूपेणैवास्मै॑ पशूनव॑रुन्धे (सं. 6-3-61) [पशवो॑ रूपेणैवैनं॑ पशुभ्यः॑ (सं. 6-3-61)#?]
    [यास्ते - रूपेणैव प्रजां पशून् छन्दाꣳ॑सि (सं. 5-7-35)?]
    अत्र सर्वं ‘पशून्’ इत्यपेक्षया उक्तमिति ज्ञेयम् । अन्यत्र तु ‘रूपꣳ रूपेणैव’ इत्यस्य अनन्तरं - वृष्टिं (सं. 2-1-52,5-3-40), वैश्वानरम् (सं. 5-2-15,48; ब्रा. 1-1-14), अग्निम् (सं. 5-3-45),
    अन्नं (सं. 5-4-39), यज्ञं, ब्रह्मवर्चसं (सं. 5-4-40; ब्रा. 2-7-2), छन्दाꣳसि (सं. 5-4-41), वातम् (सं. 5-4-46), निर््ऋतिं (ब्रा. 1-6-4), वरुणं (ब्रा. 3-9-58) इत्यादयः भवन्ति ॥]
    [अन्यत्र, रूपमेवास्यैतत् (सं. 2-3-42,5-1-5,10,55; ब्रा. 3-2-68,3-3-15,19,3-8-12,33; आ. 8-90), रूपमेवास्या॑ एतत् (सं. 6-1-54),
    रूपमेवासा॑मेतत् (ब्रा. 3-2-37,3-3-20,27), रूपमेवैषा॑मेतत् (ब्रा. 3-3-60), रूपमेव पशुषु॑ (सं. 6-1-58,6-3-33,57^,6-5-29; ब्रा. 3-7-23,3-8-43)
    *कुत्रापि ‘रूपमेवास्मै’ इति नोपलभ्यते] (^द्रष्टव्या - भा.शि. 30 – त्रीन्, ब्रह्म व्यग्नि, चेन्द्राग्नी, मेदसैच्च पुरोहविः ।) ॥16॥

17. चित्रया, षट्पदा,न्यग्निना, कुसुरुबिन्द,स्सप्त ग्राम्याः पशवस्सप्तारण्याः । अन्यत्र सप्त ग्राम्या ओषधयः सप्तारण्याः ॥17॥चित्रया - सप्त ग्राम्याः पशव॑स्सप्तारण्याः (सं. 2-4-18)
    षट्पदानि - सप्त ग्राम्याः पशव॑स्सप्तारण्याः (सं. 6-1-54)
    अग्निना - सप्त ग्राम्याः पशव॑स्सप्तारण्याः (सं. 6-3-40)
    कुसुरुबिन्दः - सप्त ग्राम्याः पशव॑स्सप्तारण्याः (सं. 7-2-5)
    अन्यत्र, सप्त ग्राम्या ओष॑धयस्सप्तारण्याः (सं. 5-2-29,5-4-43,7-3-9); सप्त ग्राम्या ओष॑धयः । सप्तारण्याः । (ब्रा. 1-3-48) ॥17

18. त्वष्टै,ष वै, मित्रं, यज्ञस्य, बृहस्पतिर्देवा वै सत्रं द्वितीयं, वरं वृणावहै । अन्यत्र वरं वृणामहै* ॥18॥
    त्वष्टा - ते अ॑ब्रूताव्वँर॑व्वृँणावहै नख्ष॑त्रविहिता (सं. 2-5-12)
    एष वै - ते अ॑ब्रूताव्वँर॑व्वृँणावहा आवन्देवानाम् (सं. 2-5-37)
    मित्रं - ताव॑ब्रूताव्वँर॑व्वृँणावहा एक॑ एव (सं. 6-4-36)
    यज्ञस्य - ताव॑ब्रूताव्वँर॑व्वृँणावहै ग्रह॑ एव (सं. 6-4-37)
    बृहस्पतिः - ताव॑ब्रूताव्वँर॑व्वृँणावहै ग्रहा॑वेव (सं. 6-4-42)
    देवा वै सत्रं (द्वितीयं) - ताव॑ब्रूताव्वँर॑व्वृँणावहै । ग्रह॑ एव (आ. 8-7). द्वितीयमिति किम्? प्रथमे, ता उ॑पदीका॑ अब्रुवन्वर॑व्वृँणामहै । (आ. 8-4)
    अन्यत्र, ता अ॑ब्रुवन्वर॑व्वृँणामहै (सं. 2-3-25,2-5-5), तान्य॑ब्रुवन्वर॑व्वृँणामहै (सं. 2-4-1), तेऽब्रुवन्वर-॑व्वृँणामहै (सं. 2-5-3,6-5-19; ब्रा. 1-3-56), तेऽब्रुवन्मरुतो वर॑व्वृँणामहै । (ब्रा. 1-6-49)
    [वृणै - सोऽब्रवीद्वरं॑ वृणै । दश॑ मा (ब्रा. 2-1-3); अवृणीत - तानि वर॑मवृणीतादित्यो नो योद्धा इति॑ (आ. 2-2), वृणीष्व - सोऽब्रवीद्वर॑व्वृँणीष्वाथ॑ मे (सं. 2-1-7); वरं॑ वृणीष्वेति॑ । पितर॑मेव (का. 2-45); वरं॑ वृणीष्वेति॑ कुमारमेवाहं वरं॑ वृण इत्य॑ब्रवीः । (ए. 2-16)*] ॥18॥

19. त्रीꣳस्त्रिष्टुप्त्रिष्टुभा। ऋतवस्त्रिष्टुप्त्रिष्टुभि । अन्नपते,ऽग्ने तव, त्रिष्टुभाफ्सु शय्युँम् । देवस्य खनति त्रिष्टुग्भिर्यम् ॥19॥
    त्रीन् - इन्द्रियन्त्रिष्टुप्त्रिष्टुभैवास्मै (सं. 2-5-60)
    ऋतवः - इन्द्रियन्त्रिष्टुप्त्रिष्टुभ्येवेन्द्रिये (सं. 7-2-21)
    अन्नपते - त्रिष्टुभा॑ राजन्य॑स्य त्रैष्टु॑भो हि रा॑जन्योऽफ्सु भस्म॑ (सं. 5-2-11)
    अग्ने तव - त्रिष्टुभा॑ राजन्य॑स्य त्रैष्टु॑भो हि रा॑जन्यः॑ शय्युं बा॑र््हस्पत्यं (सं. 5-2-34)
    देवस्य खनति - त्रिष्टुग्भी॑ राजन्य॑स्य त्रैष्टु॑भो हि रा॑जन्यो॑ यं कामये॑त (सं. 5-1-20)
    [त्रैष्टुभं - त्रिष्टुप्त्रैष्टु॑भं माध्य॑न्दिनꣳ सव॑नं (सं. 3-2-35,37,6-4-20)?] ॥19॥

20. त्रीन्यावती देवा वै वैष्णव्यर्चाऽङ्गिरसो बृहस्पतिर्यथा वै यदाग्नेयो गायत्री गायत्री । यद्वा ऋतवो गायत्री गायत्रम् ॥20॥ अयं पुरो गायत्रियै गायत्रम् ।
    त्रीन् - चतु॑र्विꣳशत्यख्षरा गायत्री गा॑यत्री ब्र॑ह्मवर्चसम् (सं. 2-5-59)
    यावती [द्वितीयं] - अष्टाख्ष॑रा गायत्री गा॑यत्री सु॑वर्गं (सं. 5-2-18). द्वितीयमिति किम्? प्रथमे, गायत्रोऽग्निः*
    देवा वै - चतु॑र्विꣳशत्यख्षरा गायत्री गा॑यत्री य॑ज्ञमुखम् (सं. 5-3-14)
    वैष्णव्यर्चा - अष्टाख्ष॑रा गायत्री तेजो॑ गायत्री गा॑यत्री य॑ज्ञमुखम् (सं. 6-3-18)
    अङ्गिरसः - तेजो वै गा॑यत्री गा॑यत्री ब्र॑ह्मवर्चसम् (सं. 7-1-12)
    बृहस्पतिर्,यथा वै - अष्टाख्ष॑रा गायत्री गा॑यत्री ब्र॑ह्मवर्चसम् (सं. 7-2-8), चतु॑र्विꣳशत्यख्षरा गायत्री गा॑यत्री ब्र॑ह्मवर्चसम् (सं. 7-4-3,8)
    यदाग्नेयः - अष्टाख्ष॑रा गायत्री । गायत्री ब्र॑ह्मवर्चसम् । (ब्रा. 2-7-9)
    यद्वै - त्रिपदा॑ गायत्री गा॑यत्रं प्रा॑तःसवनं (सं. 3-2-35,37)
    ऋतवः - चतु॑र्विꣳशत्यख्षरा गायत्री गा॑यत्रं ब्र॑ह्मवर्चसम् (सं. 7-2-20/21)
    अयं पुरः - गायत्रियै गा॑यत्रं गा॑यत्रात् (सं. 4-3-2)
    [आग्नावैष्णवं, प्राणो वै, सावित्रं - अष्टाख्ष॑रा गायत्री गा॑यत्रं प्रा॑तःसवनं (सं. 2-2-50,6-4-20; ब्रा. 3-8-44), ?]
    अष्टाख्ष॑रा गायत्री गा॑यत्रोऽग्निः (सं. 2-2-27,3-5-15,5-1-2,20,5-2-18*,5-4-17; ब्रा. 1-1-37,1-6-11,(प्राणः)3-3-24), अष्टाख्ष॑रा गायत्री गा॑यत्रेणैवैनम् (सं. 5-4-50), त्रिपदा॑ गायत्री गा॑यत्रिया एवात्मानम् (आ. 2-11)] ॥20॥

21. ब्रह्मवादिनोऽद्भिः प्रथममेकविꣳशत्याऽपो देवीरेभ्य एवैनत् । अन्यत्रैभ्य एवैनम्* ॥21॥
    ब्रह्मवादिनोऽद्भिः (प्रथमं) - एभ्य एवैन॑ल्लोकेभ्यः प्रोख्ष॑ति (सं. 2-6-25), प्रथममिति किम्? एभ्य एवैन॑ल्लोँकेभ्यो॑ऽनक्ति (2-6-26) इत्युत्तरत्र ।
    एकविꣳशत्या - एभ्य एवैन॑ल्लोँकेभ्यो॑ वृङ्क्ते (5-1-40)
    आपो देवीः - एभ्य एवैन॑ल्लोकेभ्यः प्रोख्ष॑ति । अथ ततः॑ सह (ब्रा. 3-3-29)
    अन्यत्र, एभ्य एवैन॑ल्लोँकेभ्यः॑ (सं. 2-6-21,5-1-26,5-4-12,6-4-17; ब्रा. 3-3-29,62,3-8-27,3-9-26).
    [एभ्य एवैनाल्लोँकेभ्यः प्रोख्ष॑ति (सं. 6-2-50)*] (द्रष्टव्या - भा.शि. 36 – .. एभ्य एवैनत् ब्रह्माद्येकाप एव तः ।) ॥21॥

22. ब्रह्मवादिनोऽद्भिरुत्तरावतीमपो निनयति । देवस्याभ्रिꣳ शिरः पृथिव्या अपोऽव नयति । (अन्यत्रापोव-नयति ।)
    ब्रह्मवादिनोऽद्भिः - यत्खन॑त्यपो नि न॑यति शान्त्यै (सं. 2-6-25)
    उत्तरावतीं - अपो नि न॑यति । अवभृथस्यैव (ब्रा. 2-1-33)
    देवस्य, पृथिव्यै - यत्खन॑त्यपोऽव॑ नयति शान्त्यै (सं. 6-2-51,6-3-19)
    शिरो वै - प्राणा अपोऽव॑ नयति तस्मात् (सं. 6-2-57)
    [अन्यत्र, अपोऽवोख्षति शान्त्यै (सं. 5-2-15), अपः प्रण॑यति । (ब्रा. 3-2-28,29,30), अन्तर्वेदि निनय॑ति स्व एव (सं. 1-7-23), वृष्टिं नि न॑यति (सं. 2-4-25), आशिरमव॑ नयति (सं. 6-1-43), शस्यमा॑नायामव॑ नयति (सं. 6-5-8), मन॑सा प्रण॑यतीयं वै मनोऽनयैवैनाः प्रण॑यति (सं. 1-6-25,26), स्तोम॑मभि प्रण॑यति याव॑न्तः (सं. 7-1-7), भागधेये॑नैवैनं प्रण॑यति (ब्रा. 1-4-18,20), प्रण॑यति द्वितीय॑या । (ब्रा. 1-6-64)] ॥22॥

23. अवसो विक्ष्वरातीयन्तन्तुरीपममुत्रभूयाच्छोचिरोहैश्शर्वा ब्रूहि पश्चाद्वृश्चेद्भूस्स पृथिवीं विच्छिन्द्यादाजिं यज्ञपतौ सप्रथा अङ्गैर्नवन्नग्नहुर्देवं भोजनꣳ सप्तरश्मिश्शृण्वे रश्मिरेषाꣳ सहमाने सहसे सहध्या ऊर्जयमाने वोचते मुञ्चते भूयिष्ठभाजोऽनागसो जहि कृधि कृत्वोत्तराभ्यः पूर्वमध । अन्यत्राथ ॥23॥
    अवसः - पितुर्यथाऽव॑सः । अधा॑ ते सुम्नम् (सं. 2-6-64)
    विक्षु - नूनꣳ सु॑वृजना॑सु विक्षु । अधा यथा॑ नः (सं. 2-6-68)
    [अरातीयन्तं - अरातीयन्तमध॑रं कृणोमि (सं. 3-1-14)]?
    तुरीपं - तन्न॑स्तुरीपमध॑ पोषयित्नु (सं. 3-1-35)
    अमुत्रभूयात् - अमुत्रभूयादध यद्यमस्य॑ (सं. 4-1-28)
    शोचिः - अनु॑ वाति शोचिरध॑ स्म ते (सं. 4-4-9)
    ओहैः - ऋध्यामा॑ त ओहैः । अधा ह्य॑ग्ने (सं. 4-4-16)
    [शर्वाः - शितिकण्ठाः शर्वा अधः ख्ष॑माचराः । (सं. 4-5-26)]?
    ब्रूहि - अधि॑ च देव ब्रूह्यधा॑ च नः शर्म॑ (सं. 4-5-23)
    [यत् - यदधः सादयेत् (सं. 5-6-36)]
    [(पश्चात्) वृश्चेत् - यद॑ख्षसङ्गव्वृँश्चेद॑धईषं यज॑मानस्य (सं. 6-3-16) पूर्वतने नास्ति ]।
    भूः - अभिक्रत्वेन्द्र भूरध ज्मन्न ते (सं. 7-4-41)
    [स पृथिवीं - स पृ॑थिवीमध आर्च्छत् । (ब्रा. 1-1-19)]
    [विच्छिन्द्यात् - प्राणान् विच्छि॑न्द्यात् । अधो॑ऽधः शिरो॑ हरति । (ब्रा. 1-1-41)]
    [आजिं - तस्मि॑न्नाजिम॑धावन्न् । (ब्रा. 1-3-9)]
    [यज्ञपतौ - आयु॑र्यज्ञप॑तावधात् । (ब्रा. 1-4-11)]?
    सप्रथाः - एवया उ॑ सप्रथाः । अधा॑ ते विष्णो (ब्रा. 2-4-29)
    [कृण्वन् - यज॑मानाय कृण्वन्न् । अधामृते॑न जरितार॑मङ्ग्धि । (ब्रा. 2-5-45)?]
    [अङ्गैः सं - आत्मानमङ्गैः सम॑धात्सर॑स्वती । (ब्रा. 2-6-19)]
    [नवं - पुराणेन नवम् । अधा॑तामूर्जम् (ब्रा. 2-6-46)]
    [नग्नहुः - नराशꣳसे॑न नग्नहुः॑ । अधा॑तामश्विना (ब्रा. 2-6-60/61)]
    देवं - धिषणा॑ धाति देवम् । अधा॑ वायुं नियुतः॑ (ब्रा. 2-8-1)
    भोजनं - मर्तभोज॑नमध॑रासतेन । (ब्रा. 2-8-41)
    [सप्तरश्मिः - वि सप्तर॑श्मिरधमत्तमाꣳ॑सि । (ब्रा. 2-8-13)]?
    शृण्वे - अयꣳ शृ॑ण्वे अध जय॑न्नुत घ्नन्न् । (ब्रा. 2-8-17)
    [रश्मिरेषां - वित॑तो रश्मिरे॑षाम् । अधः स्वि॑दासी(३)दुपरि॑ (ब्रा. 2-8-75)?]
    सहमाने - ?
    सहसे सहध्यै - विश्व॑स्मै सह॑से सह॑ध्यै । अधा होता न्य॑सीदः (ब्रा. 3-6-22)
    ऊर्जयमाने - तामूर्ज॑मूर्जय॑माने अधाताव्वँसुवने (ब्रा. 3-6-33)
    वोचते - ?
    मुञ्चते - ?
    भूयिष्ठभाजः - रुजासि॑ भूयिष्ठभाजो अध॑ ते स्याम । (आ. 7-93)
    अनागसः - अनागसो अधमित्सं क्षये॑म । (ब्रा. 3-7-115)?
    (^थं) जहि - अपेतः शपथं॑ जहि । अधा॑ नो अग्न आ व॑ह । (का. 1-13). [^थमिति किम्? अमुं जह्यथ॑ त्वा होष्यामीति॑ (सं. 6-4-25), द्रष्टव्या - भा.शि. 46]
    कृधि - ?
    कृत्वा - ?
    [उत्तराभ्यः - उत्तरेदुत्त॑राभ्यः । अ[था॑]धा॑? सपत्नी या (ए. 1-16)]?
    [अपि, मुखम् - हृदय॑ञ्चाप्यधोमु॑खम् । अधो॑ निष्ट्या वि॑तस्त्यान्तु (आ. 6-26)?]
    अन्यत्र, अथ - उद॑ग्रभीत् । अथा॑ सपत्नान्॑ (सं. 1-1-22,1-6-12,4-6-15), श्रथाय । अथा॑ वयमा॑दित्य (सं. 1-5-49,4-2-4), पूर्व्यैः । अथा॑ पितॄन् (सं. 1-8-8), अस्मे अथा॑ देवानाम् (सं. 3-1-36), उत वो रुहः॑ । अथा॑ शतक्रत्वः (सं. 4-2-24), आरो॑ह । अथा॑ नो वर्धया (ब्रा. 1-2-16,2-5-41), आरु॑हेम । अथा॑ देवैः स॑धमादम् (ब्रा. 2-4-17), सख्यं ते॑ अस्तु । अथेमा विश्वाः पृत॑ना जयासि । (ब्रा. 2-8-20), उत्त॑रः पख्षः । अथ यत्सव्वाँति॑ । (का. 2-38), साधुना॑ पथा । अथा॑ पितॄन् (आ. 4-6), [सहमाना - अहम॑स्मि सह॑मानाऽथ त्वम॑सि सासहिः । (ए. 1-16)?] ॥23॥

24. त्रीणि, विश्वकर्मा, प्राणः प्रथम,मजिगाꣳसन्न् । अन्यत्राजिघाꣳसन्न् ॥24॥
    त्रीणि - यज्ञमन्ववा॑जिगाꣳसन्तं नान्ववा॑यन्न् (सं. 3-2-6)
    विश्वकर्मा - सुवर्गं लोकम॑जिगाꣳसन्तेन पति॑तुं (सं. 5-5-25)
    प्राणः (प्रथमं) - सुवर्गं लोकम॑जिगाꣳसन्ते सु॑वर्गं (सं. 6-5-27). प्रथममिति किम्? देवा वै त्वष्टा॑रमजिघाꣳसन्थ्स पत्नीः (सं. 6-5-29)
    अन्यत्र, अथासु॑रा यज्ञम॑जिघाꣳसन्ते देवाः (सं. 2-6-5), तिरः सत्यानि॑ मरुतो जिघाꣳ॑सात् । (सं. 4-3-32), नमः॑ सृकाविभ्यो जिघाꣳ॑सद्भ्यो मुष्णतां (सं. 4-5-7), यज्ञꣳ रख्षाꣳ॑सि जिघाꣳसन्ति (सं. 5-1-14,5-2-40,6-1-48,56,6-2-46,49,6-6-9; आ. 8-86), स्वपन्तं वै दीख्षितꣳ रख्षाꣳ॑सि जिघाꣳसन्त्यग्निः (सं. 6-1-29), देवान््वै सु॑वर्गं लोकं यतो रख्षाꣳ॑स्यजिघाꣳसन्ते सोमे॑न (सं. 6-3-7), यो अर्व॑न्तं जिघाꣳ॑सति तम् (सं. 7-4-41; ब्रा. 3-8-13), मरुतो॑ यज्ञम॑जिघाꣳसन्प्रजाप॑तेः ।(ब्रा. 1-3-25), तꣳ सृष्टꣳ रख्षाꣳ॑स्यजिघाꣳसन्न् । (ब्रा. 1-7-5,3-8-56), वृको वारो जिघाꣳ॑सति । ताꣳस्त्वं (ब्रा. 2-6-1, आ. 2-6), पुरोडाशव्वाँ अधि॑श्रितꣳ रख्षाꣳ॑स्यजिघाꣳसन्न् । (ब्रा. 3-2-61), यज्ञꣳ रख्षाꣳ॑स्यजिघाꣳसन्न् । (ब्रा. 3-8-74) ॥24॥

25. वायु,र्यावत्यु,देनमपरं, प्रजापतिर््ऋतुभि,र्यो वै, विराड्विराजि । अन्यत्र विराड्विराजा* ॥25॥
    वायुः - विराडन्नं॑ विराड्विराज्येवान्नाद्ये (सं. 3-3-15)
    यावती - विराडन्नं॑ विराड्विराज्येवान्नाद्ये (सं. 5-2-20)
    उदेनं (अपरं) - विराडन्नं॑ विराड्विराज्येवान्नाद्ये (सं. 5-4-27). अपरमिति किम्? पूर्वं, दशाख्षरा विराड्विराजेमौ लोकौ (सं. 5-4-27) इत्यत्र न ।
    प्रजापतिर््ऋतुभिः - विराडन्नं॑ विराड्विराज्येवान्नाद्ये (सं. 5-6-41)
    यो वै - विराडन्नं॑ विराड्विराज्येवान्नाद्ये (सं. 7-5-40)
    अन्यत्र, विराडन्नं॑ विराड्विराजैवास्मा॑ अन्नाद्यम् (सं. 2-5-59), दशाख्षरा विराड्विराजैवान्नाद्यम् (सं. 2-6-2,6-1-64,67,6-2-24,6-4-17,6-6-18,7-3-13,19,7-4-14,17), अन्नं॑ विराट् । विराजैवान्नाद्य-मव॑ रुन्धे । (ब्रा. 1-6-22,1-8-4,3-8-40,83,3-9-62; आ. 8-69), [विराड्विराजम् - दशाख्षरा विराड्विराज॑मेवाप्त्वा (सं. 3-4-37), त्रिपदा॑, सव्वँथ्सरो, दशाक्षरा, त्रिꣳशद॑ख्षरा विराड्विराजम् (सं. 5-6-27,28,29),*]
    [एष विराज्यु॑भयतः प्रति॑ष्ठितः । विराजि हि वै (ब्रा. 1-2-37); विराज्येव प्रति॑तिष्ठति । (आ. 1-105)?] ॥25॥

26. क्रूरꣳ, रुद्रो,ऽग्न उदधे, समी,च्यपां ग्रहा,ननुमत्यै नार्तिमार्च्छत्यध्वर्युर्न यजमानः । अन्यत्र नार्तिमार्च्छति यजमानः ॥26॥
    क्रूरं - प्रति॑ष्ठापयति नार्तिमार्च्छ॑त्यध्वर्युर्न यज॑मानो वरु॑णः (सं. 5-1-29)
    रुद्रः - शमयति नार्तिमार्च्छ॑त्यध्वर्युर्न यज॑मानो यद्ग्राम्याणाम् (सं. 5-4-9)
    अग्न उदधे - शमयति नार्तिमार्च्छ॑त्यध्वर्युर्न यज॑मानो वाङ्म॑ आसन्न् (सं. 5-5-38)
    समीची - शमयति नार्तिमार्च्छ॑त्यध्वर्युर्न यज॑मानो हेतयो नाम॑ स्थ (सं. 5-5-44)
    अपां ग्रहान् - शमयति नार्तिमार्च्छ॑त्यध्वर्युर्न यज॑मानः शाम्य॑न्ति (सं. 5-6-8)
    अनुमत्यै - शमयति । नार्तिमार्च्छ॑त्यध्वर्युर्न यज॑मानः । एकोल्मुकेन॑ (ब्रा. 1-6-2)
    अन्यत्र, नार्तिमार्च्छ॑ति यज॑मानः (सं. 1-5-9,2-2-21,3-3-22,3-4-3,38,5-1-47,6-6-29; ब्रा. 1-3-65,2-1-56)
    [अपि तु, नार्तिमार्च्छ॑त्यग्निं चि॑क्यानः (सं. 5-3-39), नार्तिमार्च्छ॑त्येषा वै (5-5-7), नार्तिमार्च्छ॑ति सर्वम् (5-6-6), नार्तिमार्च्छत्यश्वौ, नार्तिमार्च्छ॑त्येतत् (5-7-2)?] ॥26॥

27. निवीतं प्रजापतिराज्यमादौ प्रजापतिष्षोडशधा आपो वै संततिर्यथा वै हविष आदावेकयूप आदौ युंजन्त्यंते ब्रह्म वै सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्यै ।
    एकविꣳशत्या स्वयमातृण्णामिन्द्राग्नी नाकसद्भिर्देवासुरास्तेन सुवर्गाय वा एते सुवर्गायर्तवो वै यथा वा ऋक्षा वा आदित्या अकामयन्त गावो वा आदावग्निना वै होत्रोत्तमस्तार्प्येण सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै । यावती पृथिव्यै त्वेति यज्ञेन प्राणो देवा वाश्वमे(धे)न वै लोकस्य प्रज्ञात्यै ।
    या.. सुवर्गाय वैसर्जनानि दाक्षिणानि लोकस्याभिनीत्यै । न वै प्रभूत्यै। संदिवो? अग्निना वै द्वितीयमभ्यूढ्यै सांग्रहण्यादौ लोकस्य गुप्त्यै । अम्भाꣳसि सन्नत्यै ।
    एकविꣳशत्या, स्वयमातृण्णा,मिन्द्राग्नी, नाकसद्भि,र्देवासुरास्तेन, सुवर्गाय*,र्तवो वै, यथा वा*, ऋक्षा वा, आदित्या अकामयन्त, गावो वा - सुवर्गस्य॑ लोकस्यानु॑ख्यात्यै (सं. 5-1-44,5-2-41,5-3-7,34,5-4-4,6-5-13,6-6-5,7-2-20,7-4-5,10,23,7-5-3)
    अग्निना वै होत्रा (उत्तमं) - सुवर्गस्य॑ लोकस्यानु॑ख्यात्यै । (ब्रा. 3-3-48). उत्तममिति किम्? प्रथम,तृतीययोः, सुवर्गस्य॑ लोकस्य सम॑ष्ट्यै । (3-3-41,46), द्वितीये, सुवर्गस्य॑ लोकस्याभ्यूढ्यै । (3-3-42)
    यथा वै हविषः - सुवर्गस्य॑ लोकस्यानु॑ख्यात्या इति॑ । (ब्रा. 3-8-30)* [अत्र तन्त्रेण ‘सुवर्गाय’ इत्येतत् संहितायां 6-5-4, 6-6-1 अनुवाकयोः, तथा ‘यथा वा’ इत्येतत् संहितायां 7-4-2, ब्राह्मणे 3-8-8 अनुवाकयोश्च ग्रहणार्थमिति ज्ञेयम् ।]
    तार्प्येण - सुवर्गस्य॑ लोकस्यानु॑ख्यात्यै । (ब्रा. 3-9-74॥
    [अन्यत्र, सुवर्गस्य॑ लोकस्याभिजि॑त्यै (सं. 2-5-61,2-6-16,6-6-39,7-1-20,7-5-6; ब्रा. 1-2-36,1-4-34,3-8-20,75,3-9-17), स्वर्गस्य॑ लोकस्याभिजि॑त्यै । (का. 3-29) । सू.15 अपि द्रष्टव्यम् ।)] ॥27॥

28. वि वै सन्ततिरप्रतिष्ठां तार्प्यं तृतीयचतुर्थे यस्य प्रातस्सवनेऽसुर्यमुत्तमं युञ्जन्ति तार्प्येणाश्वं प्रजापतिꣳ शुक्रं प्रथमꣳ समर्धयन्ति । पश्चात्पूर्वमर्धयन्ति ॥28॥
    वि वै - प्रजयैवैनं॑ पशुभिः सम॑र्धयन्ति । (सं. 5-2-24)
    सन्ततिः, अप्रतिष्ठां - अह॑रेव रूपेण सम॑र्धयन्ति । (ब्रा. 1-2-34,42)
    तार्प्यं (तृतीयचतुर्थं) - अन्नाद्ये॑नैवैनꣳ सम॑र्धयन्ति ।, साक्षादेवैन॑मन्नाद्ये॑न सम॑र्धयन्ति । (ब्रा. 1-3-45). तृतीयचतुर्थमिति किम्?
    प्रथमे, यज्ञेनैवैनꣳ सम॑र्धयति । (1-3-40), द्वितीये, सर्वा॑भिरेवैनं॑ देवता॑भिः सम॑र्धयति (1-3-42).
    यस्य प्रातस्सवने - तेनैवैनं कामे॑न, पुष्ट्यैवैनꣳ सम॑र्धयन्ति । (ब्रा. 1-4-30,31)
    असुर्यं (उत्तमं) - प्रिययैवैनं॑ तनुवा सम॑र्धयन्ति । (ब्रा. 1-4-43). उत्तममिति किम्? पूर्वं तु, प्रिययैवैनं॑ तनुवा सम॑र्धयति । (ब्रा. 1-4-43) ।
    युञ्जन्ति - स्वयैवैन॑न्देवत॑या सम॑र्धयन्ति । (ब्रा. 3-9-16)
    तार्प्येणाश्वं - यज्ञेनैवैनꣳ सम॑र्धयन्ति । (ब्रा. 3-9-73)
    प्रजापतिꣳ शुक्रं (प्रथमं) - पय॑साऽन्नाद्ये॑न सम॑र्धयन्ति । (आ. 8-95). प्रथममिति किम्? उत्तरत्र, तेज॑सैव तेजस्सम॑र्धयति । (आ. 8-96)
    पश्चात्पूर्वमर्धयन्ति - वि वा ए॑नमेतद॑र्धयन्ति । यत्पश्चात्प्रवृज्य॑ (आ. 8-65) ॥28॥

29. आदित्यमुत्क्राम पुरुषमात्रेण देवासुरा मिथ आयुर्वै साध्याः कुसुरुबिन्दः प्रजापतिः क्षुधं नवरात्रमृतव एष वै प्रभृत्यष्टानुवाके बृहस्पतिः श्रदादि सप्तानुवाके ज्योतिष्टोमं गावस्समान्यो देवानामर्क्येण सन्ततिरप्रतिष्ठां प्रतिपूरुषं प्रजापतिरग्निमसृजतान्तो वै देवस्य स्फ्यं धिष्णिया द्वितीयꣳ साकञ्जानां ब्रह्मन् प्रचरिष्यामो द्वितीयं तृतीयं प्रतितिष्ठन्ति ॥29॥
    आदित्यं - अस्यामेव पूर्वे प्रति॑तिष्ठन्ति वैश्वानरं (सं. 2-2-30)
    उत्क्राम - ओष॑धयः, पशवोऽनु प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 5-1-11)
    पुरुषमात्रेण - कृष्टे ह्योष॑धयः प्रतितिष्ठ॑न्त्यनुसीतं (सं. 5-2-29)
    देवासुरा मिथः - अस्मिल्लोँके प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 6-2-13)
    आयुर्वै - प्रजाः प्र॑तितिष्ठ॑न्ति माꣳसेन॑ (सं. 6-5-7)
    साध्याः - सव्वँथ्सर एव, आयु॑ष्येवेन्द्रिये प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 7-2-2,4)
    कुसुरुबिन्दः - अनयो॑रेव प्रति॑तिष्ठन्ति (सं 7-2-7)
    प्रजापतिः क्षुधं नवरात्रं - एष्वे॑व लोकेषु प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 7-2-11)
    ऋतवः - सव्वँथ्सर एव, इन्द्रिये प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 7-2-20,21)
    एष वै प्रभृत्यष्टानुवाके - अन्नाद्ये, अन्नाद्ये॑ च, अनयो॑रेव, दिक्ष्वे॑व, पशुषु, अनयो॑रेव, दिक्ष्वे॑व, सव्वँथ्सरे, पशुषु, नाना, अनयो॑रेव, लोके, उभयतः, य॑थापूर्वं, प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 7-3-7,8,13,15,19,20,21,23,24,26,27,29)
    बृहस्पतिः श्रदादि सप्तानुवाके - पशुषु, अनयो॑रेव, लोके, पशुषु, अनयो॑रेव, लोके, सव्वँथ्सर एव, लोके, देवतास्वेव, लोकेषु, अनयो॑रेव, सव्वँथ्सरे, लोकेषु, ऋतुष्वेव, दिक्ष्वे॑व, पशुषु, सव्वँथ्सर एव, ऋतुष्वेव, प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 7-4-2,3,7,8,11,12,13,17,19,20,23,24,26,27,)
    ज्योतिष्टोमं - लोके, तेन॑, लोके प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 7-4-34)
    गावः - सव्वँथ्सरे प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 7-5-4)
    समान्यः - अस्यामेव प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 7-5-12)
    देवानां - दिक्ष्वे॑व, यथापूर्वं प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 7-5-26,27)
    अर्क्येण - इन्द्रिये प्रति॑तिष्ठन्ति (सं. 7-5-29)
    सन्ततिः - अस्यामेव, अस्यामन्येन॑, उभयोर्लोकयोः प्रति॑तिष्ठन्ति । (ब्रा. 1-2-36)
    अप्रतिष्ठां - द्यावा॑पृथिव्योरेव, अस्यामेव प्रति॑तिष्ठन्ति । (ब्रा. 1-2-41)
    प्रतिपूरुषं - अस्यामेव प्रति॑तिष्ठन्ति । (ब्रा. 1-6-75)
    प्रजापतिरग्निमसृजत - अह्ना प्रति॑तिष्ठन्ति । (ब्रा. 2-1-10)
    अन्तो वै - अस्यामेव प्रति॑तिष्ठन्ति । (ब्रा. 2-2-35)
    देवस्य स्फ्यं - चतुरङ्गुले ह्योष॑धयः प्रतितिष्ठ॑न्ति । (ब्रा. 3-2-78)
    धिष्णियाः (द्वितीयं) - अस्थ्नाऽन्याः प्रजाः प्र॑तितिष्ठ॑न्ति । (ब्रा. 3-2-55). द्वितीयमिति किम्? दिक्ष्वे॑व प्रति॑तिष्ठति (3-2-54) इत्यत्र प्रथमत्वात् न ।
    साकञ्जानां - याः प्रति॑तिष्ठन्ति । सव्वँथ्सरे ताः प्रति॑तिष्ठन्ति । (आ. 1-11)
    ब्रह्मन्प्रचरिष्यामः (द्वितीयं,तृतीयं) - ऋतुष्वेव, दिक्ष्वे॑व प्रति॑तिष्ठन्ति । (आ. 8-41,42). द्वितीयंतृतीयमिति किम्? प्रथमे, अस्यामेव प्रति॑तिष्ठत्यनु॑न्मादाय । (8-37) इत्यत्र न ॥29॥

30. यां वै, पर्यग्नि करोति, स्फ्येन वेदिं, घर्म या ते दिवि शुगिति, भ्रातृव्यापनुत्त््यै । तेषां भ्रातृव्यपराणुत्त्यै । अन्यत्र भ्रातृव्याभिभूत्यै ॥30॥
    यां वै - अपेन्द्र द्विषतो मन इत्या॑ह भ्रातृ॑व्यापनुत्त्यै (सं. 3-5-27)
    पर्यग्नि करोति - अनर्वा प्रेहीत्या॑ह भ्रातृ॑व्यो वा अर्वा भ्रातृ॑व्यापनुत्त्यै (सं. 6-3-44)
    स्फ्येन वेदिं - यद्द॑क्षिणत उ॑पशय उ॑पशये भ्रातृ॑व्यापनुत्त्यै (सं. 6-6-17)
    घर्म या ते दिवि शुक् - अप द्वेषो अप ह्वर इत्या॑ह भ्रातृ॑व्यापनुत्त्यै । (आ. 8-89)
    तेषां - यदु॑पसद॑ उपसद्यन्ते भ्रातृ॑व्यपराणुत्त्यै (सं. 6-2-16).
    अन्यत्र, वर्म यज॑मानाय भ्रातृ॑व्याभिभूत्यै (सं. 2-6-5), अन्यथो॑पदधा॑ति भ्रातृ॑व्याभिभूत्यै (सं. 5-3-11), अधस्ता॑दुपदधा॑ति भ्रातृ॑व्याभिभूत्यै (सं. 5-6-5), समवद्यति, अवान्तरदीक्षामुपैति, तदूर्जं॑ धत्ते, भ्रातृ॑व्याभि-भूत्यै (सं. 6-2-9,14,28), पञ्चदशो वज्रो, ब्रूहीत्या॑ह, समवद्यति भ्रातृ॑व्याभिभूत्यै (सं. 6-2-54,6-3-18,36,56), द्युमद्व॑दत वयꣳ स॑ङ्घातं जेष्मेत्या॑ह भ्रातृ॑व्याभिभूत्यै । (ब्रा. 3-2-43), अग्नये॑ समिध्यमा॑नायानु॑ ब्रूहीत्या॑ह भ्रातृ॑व्याभिभूत्यै । (ब्रा. 3-3-38), यथ्स्वि॑ष्टकृद्भ्यो लोहि॑तं जुहोति भ्रातृ॑व्याभिभूत्यै । (ब्रा. 3-9-44) ॥30॥

31. कत्कटश्शित्पुटः उद्रो मद्गुर्बद्बधानो मीवत्को नैवत्को नचिन्वत्को नपात्को यत्को वत्को यद्बꣳहिष्ठन्नाति-रेफलकारं वर्जयित्वा । परिमिताकूत्यै पथ्यां पञ्च । ब्रह्मवादिन आपतयेऽख्ष्णया पञ्च । देवस्य ग्रावाणं पञ्चपञ्च । त्रिवृदसत्रं त्रीणि पदपञ्चाक्षरा ॥31॥
    कत्कटः - धातुः क॑त्कटः (सं. 5-5-53)
    शित्पुटः - बृहस्पत॑ये शित्पुटः (सं. 5-5-55)
    उद्रः, मद्गुः - अलज आन्तरिख्ष उद्रो मद्गुः प्लवः (सं. 5-5-58)
    बद्बधानः - आ वाꣳ रथो रोद॑सी बद्बधानः (ब्रा. 2-8-54)
    मीवत्क - नम॑ आमीवत्केभ्यः॑ । (सं. 4-5-20)
    नैवत्कः - ?
    नचिन्वत्क - नमो॑ विचिन्वत्केभ्यः॑ (सं. 4-5-20)?
    नपात्कः - चिनुते नपात्को वै नाम (सं. 5-)यत्कः - ?
    वत्कः - एजत्का जो॑वत्काः । (का. 1-4) [कया॑नश्चित्र आ भु॑वत्को अद्य यु॑ङ्क्ते । (सं. 4-4-37)?]
    यद्बꣳहिष्ठन्नाति - यद्बꣳहि॑ष्ठन्नाति विदे॑सुदानू । (ब्रा. 2-8-46) [पड्बीश - यच्च पड्बी॑शमर्व॑तः, सन्दानमर्व॑न्तं पड्बी॑शं प्रिया (सं. 4-6-43,44), एष वा अ॑ग्नीनां पड्बी॑शो नाम॑ (ब्रा. 1-6-73)?]
    रेफलकारं वर्जयित्वा - ?
    परिमित - पञ्च कृत्व आङ्क्ते पञ्चाख्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्धे परि॑मितमाङ्क्ते (सं. 6-1-6)
    आकूत्यै - पञ्चमीं पञ्चाख्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्ध आकूत्यै प्रयुजे (सं. 6-1-10)
    पथ्यां - अथो पञ्चाख्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्धे पथ्याꣳ॑ स्वस्तिं (सं. 6-1-35)
    पञ्च - पञ्च कृत्वो यजु॑षा मिमीते पञ्चाख्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्धे पञ्च कृत्वः॑ (सं. 6-1-63)
    ब्रह्मवादिनः - पञ्च कृत्वो॑ गृह्णाति पञ्चाख्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ यज्ञो यज्ञमेवाव॑रुन्धे ब्रह्मवादिनो॑ वदन्ति (सं. 6-2-3)
    आपतये - पञ्च कृत्वोऽव॑ द्यति.. अथो पञ्चाख्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्ध आप॑तये त्वा (सं. 6-2-9)
    अख्ष्णया - पञ्च कृत्वो व्याघा॑रयति पञ्चाख्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्धेऽख्ष्णया व्याघा॑रयति (सं. 6-2-41)
    पञ्च - पञ्च कृत्वो यजु॑षा मिमीते पञ्चाख्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्धे पञ्च कृत्वः॑ (सं. 6-4-17)
    देवस्य ग्रावाणं - पञ्चप़ञ्च ?
    त्रिवृत् - अथो पञ्चाख्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्धे त्रिवृद॑ग्निष्टोमः (सं. 7-1-39)
    असत्त्रं - अथो पञ्चाख्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्धतेऽस॑त्त्रं वा एतत् (सं. 7-3-20)
    त्रीणि - अथो पञ्चाख्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्धते त्रीण्याश्विनानि॑ (सं. 7-4-19)
    [पवयति पञ्चाख्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ यज्ञो यज्ञायैवैनं॑ पवयति (सं. 6-1-8), नमेदिति पञ्चाख्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ यज्ञ उपै॑नम् (सं. 6-3-17)?] ॥31॥

32. वागिन्द्रस्त्रिवृत्प्रतिष्ठापयन्ति । अन्यत्र प्रतिष्ठापयति ॥32॥
    वाक् - तामृत्विजो यज॑माने प्रति॑ष्ठापयन्ति (सं. 6-1-26)
    इन्द्रः - पशुष्वेव पशून्प्रति॑ष्ठापयन्ति ॥ (सं. 6-5-35)
    त्रिवृत् - यज॑मान एव पशून्प्रति॑ष्ठापयन्ति ॥ (ब्रा. 1-6-28)
    अन्यत्र, यज्ञं, स्तोमे, लोकेषु, पशून्, गर्दभं, एवैनं, एवैनां, यज्ञं, एवैनां, एवैनं, यज्ञं, लोकेषु, तनुवां, पशून्, अस्यां, यज्ञं, रय्यां, प्रति॑ष्ठापयति (सं. 2-4-31,2-5-57,58,3-4-12,3-5-18,5-1-5,29,30,34,41, 47,5-2-38,47,5-3-30,5-7-12,6-3-49,6-4-4,6-6-8,7-1-30), प्रजाप॑तावेव यज्ञं प्रति॑ष्ठापयति । (ब्रा. 1-3-26), साकमेधैः प्रति॑ष्ठापयति । (ब्रा. 1-6-52), वीर्ये, क्षत्रं, प्रति॑ष्ठापयति । (ब्रा. 1-7-11, 23,44), अस्यां, चतु॑ष्पदः प्रति॑ष्ठापयति । (ब्रा. 2-1-14,24), एवैनत्, पशून्, एवैनत्, प्रति॑ष्ठापयति । (ब्रा. 3-2-20,21,85), पृथिव्यां,प्रजासु, पृथिव्यां, पशून्, प्रजासु, तदे॑नं, प्रति॑ष्ठापयति । (ब्रा. 3-3-29, 34,50,55,71), यज्ञं, एवैनत्, प्रति॑ष्ठापयति । (ब्रा. 3-7-10,11,23), एवैनं, एवैनाः, योनौ, प्रति॑ष्ठाप-यति । (ब्रा. 3-8-12,22,46,80), एष्वे॑वैन॑ल्लोँकेषु, दिक्ष्वे॑वैनं, ब्रह्म॑न्नेवैनं, अमृत॑ एवैनं, स्वयैवैनय्योँनौ, प्रति॑ष्ठापयति । (आ. 8-72,73,76,88,97) ॥32॥

33. रुन्धते, दधते, तिष्ठन्ते, जायन्ते प्रजननमङ्गिरसो,ऽत्रि,र्जमदग्नि,स्सव्वँथ्सरः, कुसुरुबिन्दस्सप्तरात्रं, बृहस्पतिरष्टरात्रं, प्रजापतिस्ताः क्षुधं नवरात्रं, प्रजापतिरकामयत दशहोतारं वर्जयित्वा ॥33॥

• आस्य चत्वारो वीरा जायन्त ऐषान्द्व्यनीका प्रजा जायन्ते इति वर्जयित्वा । प्रजापतिन्वरात्रन्तिष्ठन्ति । संवथ्सरो नैकविंशस्साध्या न पञ्चविंशः कुसुरुबिन्दो न त्रयस्त्रिंशो बृहस्पतिस्सर्वं । कुसुरुबिन्दो अन्तिमोव न यन्ति । अंबे प्रथमन्नयति । साध्या ऋतव ऋक्षा वसिष्ठष्षड्वा ऋतवष्षट्पृष्ठानि । ऋतव आदित्या गावो ज्योतिर्ज्योतिः प्रथममेकस्मै द्वाभ्यां शताभ्यां द्वाभ्यामष्टानवत्यै चतुर्भ्यष्षण्णवत्यै पञ्चभ्यःपञ्चनवत्यै षट्प्रजायै परिगृहीत्यै चपचप परिगृहीत्यै षडिन्द्रियस्य परिगृहीत्यै । षट् सुवर्गस्य लोकस्य परिगृहीत्यै सप्तेन्द्रियस्य वीर्यस्य प्रजायै पशूनां परिगृहीत्यै अष्ट त्रि सप्तान्नाद्यस्य परिगृहीत्यै नव ब्रह्मवर्चसस्यान्नाद्यस्य परिगृहीत्यै दश प्र द्वितीयो ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्यै । प्रपसनवप्रद्विच बृहद्रथन्तराभ्यां प्रसनव यदन्यतः यत्र यत्र बृहद्रथन्तराभ्यान्तत्र तत्र पराञ्चः । साध्या बृहस्पतिः पराञ्चवर्जम् । षडष्टे प्रथम द्वितीये पुनःषष्ठेसत्त्रम् सा विराडूर्ध्वं त्र्यहा भवन्ति । वसिष्ठस्तैः । क्षुत्सदृङ्ङेषु । अम्बे + यथा वै षडहं । त्रिवृतोधि प्रजापतिर्नवरात्रं । इन्द्रो वै सदृङ्ङेषु प्रजापतिर्येन येन पराचो द्वात्रिंशदेता ये द्वे ।

अत्रोक्ताः वर्ज्याः अनुवाकाः - 7-1-1,4,8,9,10,7-2-2,3,4,5.
सात्रायणे (सप्तमकाण्डे) यत्रैषां प्रचुरप्रयोगः (ये एवं विद्वांसः सत्त्रम्/एता रात्रीः आसते इति रूपेण) यत्र चैषां संभावना, तादृशस्थलेषु मध्ये एष्वनुवाकेषु बहुवचनप्रयोगः नास्तीति मन्तव्यम् ।
रुन्धते - साध्याः प्रश्ने प्रथम, षष्ठानुवाकयोः, प्रजवं प्रश्ने षष्ठ, सप्तम, अष्टमानुवाकेषु, बृहस्पतिः प्रश्ने आदितः अनुवाकषट्के एकादशानुवाके च तथा गावः प्रश्ने तृतीयाद्यनुवाकचतुष्के, अष्टमादित्रये च अस्य प्रयोगः दृश्यते । [अन्यत्रापि, य एव तत्र॑ सोमपीथस्तमेवाव॑ रुन्धत उत्तरवेद्यां निव॑पति (6-5-35)?]
दधते - साध्याः प्रश्ने प्रथम, षष्ठानुवाकयोः, प्रजवं प्रश्ने पञ्चम, सप्तम, नवमानुवाकेषु, बृहस्पतिः प्रश्ने प्रथम, तृतीय, षष्ठ, सप्तमानुवाकेषु तथा गावः प्रश्ने प्रथम, अष्टमानुवाकयोः च अस्य प्रयोगः दृश्यते ।
[अन्यत्रापि, नास्येष्टाय श्रद्द॑धते (सं. 1-6-25), पुर ए॑नं दधते । (सं. 2-1-15), तत्रेदिन्द्रो॑ दधते पृथ्सु तुर्याम् । (सं. 2-2-67)?]
तिष्ठन्ते - सात्रायणे न कुत्रापि लभ्यते । अन्यत्र संहितायां बहुत्र च ।
जायन्ते - सात्रायणे, प्रजननं प्रश्ने अष्टमानुवाके, आऽस्य॑ चत्वारो॑ वीरा जा॑यन्ते सुहो॑ता (सं. 7-1-33) इति, साध्याः प्रश्ने प्रथम, सप्तमानुवाकयोः, बृहस्पतिः प्रश्ने तृतीये, सप्तमे च तथा गावः प्रश्ने अष्टमानुवाके च अस्य प्रयोगः दृश्यते ॥ अन्यत्र संहितायां बहुत्र च । एषां ब्राह्मणे तु बहुलमुपलम्भः । सन्देहाभावः तेषामसङ्ग्रहे हेतुरिति ज्ञेयम् ॥33॥
अग्नयेदित्या अनुमत्यै (सं. 7-5-38) । अग्नयेꣳहोमुचेनुमत्यै द्यावापृथिवीभ्याम् (सं. 7-5-49) । KUML 16408
अनुमत्यै चरुरित्यस्यानन्तरं पर्यायान्तराभावः प्रथमे अग्नये गायत्रायेत्यत्र, द्यावापृथिवीभ्यामिति पर्यायः द्वितीये इति च ॥
उपोत्थाय नाभिर्विराज्येव (सं. 7-5-40) ।
यो वा अग्नावित्यनुवाके सन्देहनिरासार्थमेतत् ।
अंगिरसः - सुवर्गं लोकमि॑यावेति॑ (सं. 7-1-11) ।
आदित्या अकामयन्त - सुवर्गं लोकमि॑यामेति॑ (सं. 7-4-22) ।
सुवर्गं - लोकम॑यामेति॑ (सं. 7-4-31) ।
[यथा वै पुत्रः - अयानीति॑ (सं. 5-7-19,20,21,22); वसवः - परी॑यामेति॑ (ब्रा. 3-1-49)] ।
अत्रिरास्य चत्वारः जमदग्नि पुरोडाशिन्यः । सहस्रतम्या प्रतिष्ठापयति तामग्नीधे वा । KUML 16408
अत्र अत्रिर्जमदग्निरित्यनुवाकद्वयेऽपि य एवं विद्वाꣳश्च॑तूरात्रेण यज॑ते इत्यस्यानन्तरं सन्देहनिरासार्थमिदं सूत्रम् ।
अत्रिः - आस्य॑ चत्वारः॑ (सं. 7-1-33).
जमदग्निः - पुरोडाशिन्यः॑ (सं. 7-1-) ।
सहस्रतम्या प्रतिष्ठापयति तामग्नीधे वा ।
सहस्रतम्येत्यनुवाके (सं. 7-1-30) सन्देहनिरासकोऽयम् ।
अग्नये तृतीयं वायवे पूष्णवर्जितम् (सं. 7-1-43) ।
अग्नयेष्टौ वायवे पूष्ण पञ्चमम् (सं. 7-1-45) ।
अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति प्रारम्भवतोः अनुवाकयोः मध्ये, प्रथमे, वायवे स्वाहेति तृतीयः पर्यायः, अस्मिन्ननुवाके पूष्णे स्वाहेति नास्ति इत्यर्थः ।
एवमेव द्वितीये, वायवे स्वाहेति अष्टमः पर्यायः, अस्मिन्ननुवाके पूष्णे स्वाहेति पञ्चमः पर्यायः इति चार्थः ॥

सा विराडूर्ध्वन्त्र्यहा भवन्त्यभिपूर्वन्त्र्यहा भवन्ति । यथा वै प्रत्यङ्ख्षडहस्त्रिवृतोऽधि ।
प्रजापतिर्येन येन पराचो द्वात्रिंशदेता ये द्वे । 2262 प्रजापतिर्येन येन पराचो द्वात्रिंशद्ये द्वे । 988
चतुर्दशैताः पञ्चदशैतास्त्रिंशदेता द्वात्रिंशदेताः । 2938

34. भुवत्पुन,स्त्वावतो, यज्ञेन, सुप्रतूर्ति, भुवो देवता, पितृणाꣳ, सहस्रेषु तुवी, पितरो ये, विद्म, पितृभ्यः स्वाहा, चनो, वसु, वलꣳ, सोम, सुरेतसं, कृधि, मत्स्यं, पूर्वं मघ । वकारपरश्च ।
    तेषां मखं वैष्णवमिति वर्जयित्वा । अन्यत्र मख ॥34॥
    भुवत्पुनः - स सूनुर्भु॑वथ्स भु॑वत्पुन॑र्मघः । (सं. 2-2-64; ब्रा. 3-5-11)
    त्वावतः-स्तोता स्यात्त्वाव॑तो मघोनः॑ । (सं. 2-2-71)
    यज्ञेन - यज्ञेन॑ मघवान्दख्षि॑णया (सं. 4-4-24)
    सुप्रतूर्ति - सुप्रतूर्तिर्मघोनी जुष्टि॑रसि (सं. 1-6-9,1-7-4)
    भुवो - ?
    देवता - सर्पा देवता॑ मघा नख्ष॑त्रं (सं. 4-4-26)
    सहस्रेषु तुवी - सहस्रे॑षु तुवीमघ । (ब्रा. 2-4-41)
    पितृणां - पितृणां मघाः । (ब्रा. 1-5-2)
    वसु, वलं - आ शुक्रमा॑सुराद्वसु । मघमिन्द्रा॑य .. स बि॑भेद वलं मघम् । (ब्रा. 2-6-64)
    सोम - ? [त्वꣳ सो॑म महे भगम् । (ब्रा. 2-4-46,2-6-75)?]
    पितरो ये - उप॑हूताः पितरो ये मघासु॑ । (ब्रा. 3-1-6)
    विद्म - उ च न प्र॑ विद्म । मघासु॑ यज्ञं (ब्रा. 3-1-7)
    पितृभ्यः, स्वाहा - पितृभ्यो॑ मघाभ्यः॑ पुरोडाशम्, पितृभ्यः स्वाहा॑ मघाभ्यः॑ । (ब्रा. 3-1-34) [अत्र तन्त्रेण पितृभ्यः इति, तत्पूर्वक स्वाहा इति पदं च ग्राह्यम् ।]
    सुरतसं - पुरुरूपꣳ॑ सुरेत॑सं मघोनिम् । (ब्रा. 2-6-37)
    च नः - रख्षा॑ च नो मघोनः॑ पाहि सूरीन् । (ब्रा. 2-6-43)
    कृधि - बृहत्कृ॑धि मघोनाम् । नृवद॑मृत (ब्रा. 2-7-12)
    मत्स्यं - ? [अपास्मत्स्य॑न्दतामघम् । (आ. 4-26)?]
    वकारपरश्च - मघवन्न् (सं. 1-4-4,23,46,1-5-24,1-8-7,4-6-19,6-4-28,29; ब्रा. 1-4-7,2-8-12,37,78,3-7-114,; ए. 1-15) मघवा (सं. 1-6-50,2-6-65,4-2-13,4-6-11; ब्रा. 2-5-8,13,2-8-21,34; आ. 7-59; ए. 1-7), मघवान् (ब्रा. 2-6-40), मघवानम् - (सं. 1-4-52; ब्रा. 2-4-36,2-5-42,2-7-54), मघवद्भ्यः (सं. 4-5-24), मघवत्सु (सं. 1-5-48) । तेषां मखं वैष्णवं यश॑ आर्च्छत् । (आ. 8-2) इति वर्जयित्वा ।
    अन्यत्र, अग्नीषोमाभ्यां मखस्य शिरो॑ऽसि (सं. 1-1-12..), रेज॑ते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः॑ । (सं. 4-1-46; ब्रा. 2-8-35), मखस्य शिरः॑ । (आ. 7-3).. ॥34॥

35. अग्निहोत्रं, बर््हिषो द्वितीयं, प्रजापतिस्तास्तृतीयं, सर्वाणि, यत्पुण्यं, प्रजापतिः पशून्, प्रजापतिः पशूनसृजत । अन्यत्र प्रजापतिः प्रजा असृजत ॥35॥
    ..जवै ब्रह्म क्षत्रमग्निश्छंदकॢप्ताः होतानूर्ध्वमसतोधि पूर्वमसृज्यत । अन्यत्र सृजत । वाजो नो मा सृजामि ।
    सुवर्गाय नमस्करोम्युद्धन्यमानं मिताश्चतुर्ध्यात्माजीदोम च ।
    पकायं येपाः .. बहूनां परस्समनश्शब्दश्च । वस्व्यस्यूर्ध्वा यज्ञस्य .. श्चेशमकारः ।? Adyar 115
    अग्निहोत्रं - प्रजापतिः पशूनसृजत (सं. 1-5-42)
    बर््हिषः (द्वितीयं) - प्रजाप॑तिः पशून॑सृजत (सं. 1-7-15). द्वितीयमिति किम्? प्रथमे, प्रजाप॑तिः प्रजा अ॑सृजत (सं. 1-7-15)
    प्रजापतिस्ताः (तृतीयं[-उत्तरं*]) - प्रजाप॑तिः पशून॑सृजत (सं. 2-4-13). तृतीयमिति किम्? प्रथम,द्वितीययोः, प्रजाप॑तिः प्रजा अ॑सृजत (सं. 2-1-7,2-2-1[,2-4-12*])
    * - अत्र संहितायामादितः द्वितीयकाण्डचतुर्थप्रश्नचतुर्थानुवाकस्य -प्रजापतिस्ताः- इत्यनुवाकस्य तृतीयत्वेऽपि, तस्मिन्नेवानुवाके आरम्भे, प्रजाप॑तिः प्रजा अ॑सृजत इति सत्त्वात्,
    प्रजापतिस्तास्तृतीयोत्तरमिति ज्ञेयम् । अस्य (उत्तरमित्यस्य) कण्ठोक्त्या निर्देशस्य प्रसक्तिः प्रजापतिस्ता इति ग्रहणेनैव प्रतिषिध्यत इति ।
    सर्वाणि - प्रजाप॑तिः पशूनसृ॑जत (सं. 2-4-33) [प्रजाप॑तिः खलु वै पशून॑सृजत (सं. 2-4-33) इत्यपि ।]
    यत्पुण्यं - प्रजाप॑तिः पशून॑सृजत । (ब्रा. 1-5-9)
    प्रजापतिः पशून् - प्रजाप॑तिः पशून॑सृजत । (ब्रा. 2-7-46)
    अन्यत्र, प्रजाप॑तिः प्रजा अ॑सृजत (सं. 1-7-15,2-1-7,2-2-1,2-4-12,5-1-41,5-2-36,5-3-26,6-4-1,6-6-18,20,7-1-2,7-2-10, 7-4-21,7-5-12,25,28; ब्रा. 1-1-18,28,38,75,1-6-12, 21,52,2-2-3,38,59,2-7-25,3-1-28; आ. 8-56), …. असृ॑जत (सं. 5-1-46,5-4-35,6-1-16; ब्रा. 2-2-2,3).
    [पदान्तरव्यवहिताः - वायव्यं - स प्रजाः पशून॑सृजत (सं. 2-1-4), इन्द्रं वृत्रं - प्रजाप॑तिः पशून॑ब्रवीत् (सं. 2-5-17); प्रजाप॑तिः सविता भूत्वा प्रजा अ॑सृजत । (ब्रा. 1-6-29),
    ततो वै स प्रजा अ॑सृजत । (सं. 3-1-1; ब्रा. 2-2-1), स प्रजन॑नादेव प्रजा अ॑सृजत । .. प्रजन॑नाद्ध्ये॑ना असृ॑जत । (ब्रा. 2-2-55), तेन॑ प्रजा अ॑सृजत । (आ. 8.105)] ॥35॥

असृज्यत - यज्ञः पूर्वं (सं. 3-3-19), [यज्ञान्, यज्ञं पूर्वं (सं. 1-6-29, 6-1-13) चेत् असृजत एव ।]
ब्रह्म पूर्वं (सं. 4-3-18), क्षत्रं पूर्वं (सं. 4-3-19), (अग्निः, इन्द्रः, छन्दः, कॢप्तः) अनु पूर्वं (सं. 7-1-4,6), अत्र अन्विति सामान्येनोक्तस्य अग्निर्देवतानु, इन्द्रो देवतानु, अनुष्टुप्छन्दोनु, अनवकॢप्तो न हि देवता अनु इत्यादयः व्यावर्तकाः ज्ञेयाः ।
ऊर्ध्वं पूर्वं (ब्रा. 1-1-75), होता (अनु) पूर्वं (ब्रा. 2-2-52), असतोऽधि पूर्वं (ब्रा. 2-2-59). अन्यत्र असृजत ॥
(सं) मा॑ सृजामि - वाजो नः (सं. 4-7-22). [वि पाजसा - सꣳ सृ॑जामि (सं. 4-1-19)].

सुवर्गाय - नम॑स्करोमि (सं. 5-5-31, 32). [अपितु, न प्रथमः - नम॑स्करोति (सं. 5-5-30)].
अन्यत्र, नम॑स्करोति (सं. 2-6-56, 5-5-22, 6-3-44; ब्रा. 1-3-30,63; 3-3-43).

[शमीगर्भात् (ब्रा. 1-1-68)].
उद्धन्यमानं - (सं)मिताः (ब्रा. 1-2-8). [सम्मि॑ताः - यदुभौ (सं. 6-2-4), शमीगर्भात् (ब्रा. 1-1-69)].
अन्यत्र, (सं)मिताम् (सं. 2-6-22, 5-1-34; ब्रा. 3-2-78). [पृथिव्यै त्वेति - सम्मि॑ता (सं. 6-3-21)].
प्रजाप॑तिना यज्ञमुखेनेत्यस्योपरि संमिताः, संमितां वा इति सन्देहनिरासकमेतत् ।

36. भुवनम,स्याकूत्या, आ दद ऋतस्य, यो वै, वाजस्येमं, वैश्वानर,मग्निं वै, देवा वै नर्चि न प्रथम,मग्नीधे, प्रजापतिरकामयतै,ष ते गायत्रः, प्राजापत्या द्वितीयं, यो वै, पूर्णाष्टनव, सर्वाभ्यो, नृषदे, यदेकेन पञ्चमं, चित्तिं, वाग्वै, वारुणो वै नोत्तमं, यदुभौ, बद्ध,मिषे, पर्यग्नि, पशोर्द्वितीयं, तृतीयं, देवा वा आग्रयणाग्रा, नैन्द्रवायवाग्रान्, प्रजव,मृक्षा वै, सव्वँथ्सराया,ऽक्रा,नारभ्यारभते । प्र वो, यद्धस्तेन, स एन,मृध्नो,त्यक्ष्णया ,ऽग्नि,स्सप्त, मुष्टी, पत्न्ये,त,द्वपाश्रपण्य,स्मि,न्न, दतो, या, अथो, अभिधाः परꣳ रभते । अनुपूर्वमारभते । अन्यत्रालभ्यालभते ॥36॥
    भुवनमसि - वीर्या॑णि समारभ्योर्ध्वः (सं.1-1-21)
    आकूत्यै - ते वामा र॑भे ते मा (सं. 1-2-3), यज्ञं वातादा र॑भे । (सं. 1-2-5)
    आ दद ऋतस्य - पाशेना र॑भे धर््ष॑ (सं. 1-3-14)
    यो वै - श्रद्धामना॑रभ्य यज्ञेन॑ .. श्रद्धामेवारभ्य॑ यज्ञेन॑ (सं. 1-6-25)
    वाजस्येमं - वरु॑णमग्निमन्वार॑भामहे । (सं. 1-7-42)
    वैश्वानरं - देवता॑ एवान्वारभ्य॑ सुवर्गं (सं. 2-2-27)
    अग्निं वै - ब्रह्मणो हस्त॑मन्वारभ्य पर्या॑हुः (सं. 2-3-44)
    [देवासुरा अब्रुवन् - अनु॑ समार॑भामहै (सं. 2-4-5)?]
    देवा वे नर्चि न (प्रथमं) - प्रजाप॑तिमा र॑भते प्र वो वाजाः (सं. 2-5-41). प्रथममिति किम्? द्वितीये, उत्त॑रमर्धर्चमा ल॑भेत प्राणेन॑ (सं. 2-5-42)
    अग्नीधे - प्रजापतिरकामयत - एष ते गायत्रः - चमसं वाऽन॑न्वारभ्याश्रावयेत् .. तस्मा॑दन्वारभ्याश्राव्यम् (सं. 3-1-8)
    प्राजापत्या (द्वितीयं) - यत्पशुस्तय्यँद॑न्वारभे॑त (सं. 3-1-15). द्वितीयमिति किम्? प्रथमे, प्रतिप्रोच्याल॑भत आत्मनः॑ (सं. 3-1-15)
    यो वै - अनु त्वाऽऽर॑भे स्वस्ति (सं. 3-2-1)
    पूर्णा (अष्ट नव) -यज्ञमेवारभ्य प्र त॑नुते .. साक्षादा र॑भत ऋध्नोत्याभ्यां (सं.3-5-4). अष्ट, नवेति किम्?
    आद्यसप्तके, आऽल॑भन्त, आलभ॑मानः, आ ल॑भते, आ ल॑भेत यः, आ ल॑भेत प्रतिलोमम्, आ ल॑भेतामुम् (सं. 3-5-3), आ ल॑भते (सं. 3-5-4) लकार एव ।
    सर्वाभ्यः - ता एवान्वारभ्य॑ सुवर्गं लोकमे॑ति । (सं. 5-3-39)
    नृषदे - यदेकेन (पञ्चमं) - पञ्चममिति किम्? प्रथमचतुष्टये - अग्निभ्य॑ आलभ्यन्ते, तूपरमा ल॑भते, एष आल॑भ्यते (सं. 5-5-1), पशूनां प्रत्याल॑भ्यते (सं. 5-5-2) लकार एव ।
    चित्तिं - वाग्वै (नोत्तमं?) - वातादा र॑भ इत्या॑ह, साक्षादा र॑भते (सं. 6-1-26,27). नोत्तममिति किम्? स एवैनं॑ व्रतमा ल॑म्भयति देवः (6-1-30) इत्यत्र उत्तमत्वात् लकार एव ।
    वारुणो वै(नोत्तमं) - देवता॑ एवान्वारभ्योत्ति॑ष्ठति (सं. 6-1-71), आत्मान॑मारभ्य॑ चरति (सं. 6-1-76). नोत्तममिति किम्? पशुमालभ॑त आत्मनिष्क्रय॑णः, पशुमालभ॑ते वार्त्र॑घ्नः (सं. 6-1-76).
    यदुभौ - [सुवर्गं - देवा हस्तान्थ्सꣳरभ्यैच्छन्न् (सं.6-2-21)?]
    बद्धं - यज्ञस्यान्वारम्भोऽन॑वच्छित्त्यै (सं. 6-2-46)
    इषे - पाशेना र॑भ इत्या॑ह (सं. 6-3-34), यो मेधा॑यारभ्यते स्वात्तं (सं. 6-3-35)
    पर्यग्नि - अन्वारभ्यः॑ पशू(३)र्नान्वारभ्या (३) इति॑ .. यद॑न्वारभे॑त! प्रमायु॑कः (सं. 6-3-41), यन्नान्वारभे॑त! .. नेवान्वार॑ब्धं नेवान॑न्वारब्धम् (सं. 6-3-42)
    पशोः (द्वितीयं, तृतीयं) - द्वितीयं तृतीयमिति किम्? प्रथमे, पशोर्वा आल॑ब्धस्य प्राणान् (सं. 6-3-45)
    [देवा वै यज्ञं - यज्ञमेवारभ्य॑ गृहीत्वा (सं. 6-4-6), पशूनेवारभ्य॑ गृहीत्वा (सं. 6-4-7)] तन्त्रेण द्वितीय, अन्तिमानुवाकयोः ग्रहणम् ।
    देवा वा आग्रयणाग्रान् - यज्ञमारभ्य वाचम् (सं. 6-4-50)
    ऐन्द्रवायवाग्रान् - प्रजवं - तमेवान्वारभ्य सम॑श्ञुते (सं. 7-3-1)
    ऋख्षा वै - एवार॑भन्ते प्रति॑ष्ठित्यै (सं. 7-4-11)
    सव्वँथ्सराय - सव्वँथ्सरमारभ्य॑ दीख्षन्ते (सं. 7-4-28,29)
    आऽक्रान् - अनु त्वाऽऽर॑भे स्वस्ति (सं. 7-5-45,46)
    [वैश्वदेवेन - अना॑रभ्योप॑ मन्थति । (ब्रा. 1-6-56)
    अग्निष्टोमं - यज्ञमुखमेवारभ्य॑ सवमा(ब्रा. 1-8-27)
    पूर्वेद्युः - यज्ञमेवारभ्य॑ गृहीत्वोप॑ वसति । (ब्रा. 3-2-16), अन्वारभ्य वाच॑य्यँच्छति । (3-2-21), अवा॑चय्यँमोऽन॑न्वारभ्योत्त॑राः । (3-3-23)
    कर्मणे वां - श्रद्धां, यज्ञम्, देवता॑ एवारभ्य॑ प्रणीय प्रच॑रति । (ब्रा. 3-2-28,29,30)
    अग्निना वै - समारभ्योर्ध्वो अ॑ध्वरः (ब्रा. 3-3-45)
    धिष्णियाः - तस्माथ्साऽन्वारभ्या । (ब्रा. 3-3-52)
    सर्वान् वै - पय॑ एवारभ्य॑ गृहीत्वोप॑ वसति । (ब्रा. 3-7-6)
    याः पुरस्तात् - श्रद्धां यज्ञमा र॑भे । देवाः (3-7-24)
    सख्षेदं - भूरार॑भे । श्रद्धां (3-7-80)]
    प्र वः - प्रजाप॑तिमा र॑भते प्र वो वाजाः (सं. 2-5-41) {देवा वै नर्चि न प्रथमं}
    यद्धस्तेन - एवैनमा र॑भते यद्धस्ते॑न प्रमीवेत् (सं. 2-6-50) {अग्नीधे}. हस्तेनेति किम्? निष्क्रीया ल॑भते यद्वायुः (सं. 3-4-7), प्रत्या ल॑भ्यते यच्छ्म॑श्रुणः (सं. 5-5-2), पुरस्ताथ्सव्वँथ्सर आल॑भ्यते । यत्प्रजाप॑तिः (ब्रा. 3-9-79), श्रोत्रे हृद॑यमालभ्य यत्त्रिः (आ. 2-14)
    स एनं - एवान्वार॑भते स ए॑नꣳ सम्पा॑रयति (सं. 3-1-4)^{प्रजापतिरकामयत}
    ऋध्नोति - साक्षादा र॑भत ऋध्नोत्याभ्यां (सं. 3-5-4) {पूर्णा (अष्ट, नव)}
    अक्ष्णया - यज्ञमुखमा र॑भतेऽक्ष्णया व्याघा॑रयति (सं. 5-4-19), {नृषदे} ऋतेना र॑भतेऽक्ष्णया (सं. 6-3-34) {इषे}
    अग्निः - यज्ञं चा र॑भतेऽग्निर॑वमः (सं. 5-5-4) {यदेकेन (पञ्चमं)}
    सप्त - यज्ञमुखमा र॑भते सप्त ते (सं. 5-7-13) {चित्तिं}
    मुष्टी - साक्षादा र॑भते मुष्टी क॑रोति (सं. 6-1-27) {वाग्वै}
    पत्नी - पत्न्यन्वार॑भते पत्नी हि (सं. 6-2-1)^ {यदुभौ}
    तत् - वपाश्रप॑णीभ्यामन्वार॑भते तन्नेव॑ (सं. 6-3-42)^ {पर्यग्नि}
    वपाश्रपणी, अस्मिन्न् - नीयमा॑नमन्वारभ॑ते# वपाश्रप॑णी पुन॑रन्वार॑भतेऽस्मिन्नेव (सं. 6-3-48)^ {पशोः (द्वितीयं, तृतीयं)}
    न (ततः?) - एवान्तमा र॑भते न ततः॑ (सं. 7-2-24) {ऐन्द्रवायवाग्रान्}
    याः - ताभिरा र॑भते यास्तृतीयाः (सं. 7-2-39/40)
    अथो - यज्ञमा र॑भते । अथो यदेतत् (ब्रा. 3-2-9), मुखत आ र॑भते । अथो प्रजाप॑तिः (ब्रा. 3-3-40)
    अभिधाः - ऋतेना र॑भते । अभिधा असीत्या॑ह । (ब्रा. 3-8-10)
    अनुपूर्वमारभते - सोऽन्वार॑भते । राष्ट्रमेव .. त्रिष्टुभाऽन्वार॑भते । इन्द्रियं (ब्रा. 1-7-54),
    [वरु॑णमग्निमन्वार॑भामहे । (सं. 1-7-42), अनु॑ समार॑भामहै (2-4-5), वातं॑ प्राणं मन॑साऽन्वार॑भामहे (ब्रा. 3-7-80), पुच्छ॑मन्वार॑भन्ते । सुवर्गस्य॑ (3-8-87), अनड्वाह॑मन्वार॑भामहे (आ. 4-23) ?]
    ^अन्वार॑भते, #अन्वारभ॑ते !अन्वारभे॑त इत्येषां समस्तत्वेन एकपदत्वात् ते पूर्वमेव उत्तरपदानुबन्धेन सङ्गृहीताः । व्यस्तपदानि तु इयन्त्येव ?।
    [अभि सꣳर॑भन्ताम् । (ब्रा. 1-2-19), दिवि ज्येति॑रजरमार॑भेताम् । (ब्रा. 3-7-53), आर॑भेथामनु सꣳ र॑भेथाꣳ समानं .. जाया॑पती सꣳर॑भेथाम् (आ. 2-9)?]
    अन्यत्र, आलभ्यालभते - व्रतमा ल॑भते बर््हिषा (सं. 1-6-22) .. (18 स्थलेषु), पशुमा ल॑भन्ते (सं. 7-5-17,22), श्वेतमा ल॑भेत (सं. 2-1-1) .. (78 स्थलेषु),
    तावालभ्येष्ट॑काः (सं. 5-7-2), पशुमालभ्याग्निं, पुरोडाशं (सं. 6-3-28,29,51), सद॑ आलभ्याव॑ (सं. 6-5-5), ऐन्द्रमालभ्य॑ मारुतं (सं. 6-6-22),
    तानालभ्य॑ परिगृह्य॑ (सं.7-4-32) .. ॥36॥

37. आप उन्दन्तू,दायुषा, युञ्जते,ऽयं वां,देवासुरा, इन्द्र,न्देवस्याह,मग्नाविष्णू, इन्द्रꣳ, हिरण्यगर्भो, मारुत, न्नवोनवो, निवीत,मुशन्तस्त्वा, निग्राभ्यास्स्था,ऽग्निना रयि,मुपयामगृहीतोऽसि, समितं, मा नो हिꣳसी,न्नमो ज्येष्ठाय, द्रापे,ऽग्नाविष्णू, बलाय, वाज,महः, प्राचीनवꣳशꣳ, सोमो वा, ईङ्काराया,ऽर्वाङ्श्रु । शुपूर्वश्च । नणकारपरः । यच्छ्मश्रुणस्तदिति वर्जयित्वा । असि, ततो, गण, ऋषिꣳ, हृदयेन, देवाश्च परः स्वाहापरः श्रुतेति श्रु ॥37॥ अन्यत्र श्र ॥
    आप उन्दन्तु - मैनꣳ॑ हिꣳसीर्देवश्रूरेतानि॑ (सं. 1-2-1)
    उदायुषा - धूर््षाहावनश्रू अवी॑रहणौ (सं. 1-2-16)
    युञ्जते - आ व॑द देवश्रुतौ॑ देवेष्वा (सं. 1-2-25)
    अयं वां - ममेदिह श्रु॑तꣳ हवम् । (सं. 1-4-6)
    देवासुराः - यदश्र्वशी॑यत तद्र॑जतꣳ हिर॑ण्यमदक्षिण्यम॑श्रुजꣳ हि (सं. 1-5-1,2)
    इन्द्रं - ऋषि॑र््ह दीर्घश्रुत्त॑मः (सं. 1-6-47; आ. 1-33)
    देवस्याहं - अर्व॑न्तो हवनश्रुतो हवं विश्वे॑ शृण्वन्तु (सं. 1-7-35)
    अग्नाविष्णू - श्रवयतं युवाना श्रुतं मे॑ मित्रावरुणा (सं. 1-8-40; ब्रा. 2-7-54,2-8-47)
    इन्द्रं - इमं मे॑ वरुण श्रुधी हवम् (सं. 2-1-65) [श्रुधि ब्रह्म॑ वावृधस्वोत गीर्भिः । (ब्रा. 2-5-44)]
    हिरण्यगर्भः - दुरो न वाज श्रुत्या अपा॑वृधि । (सं. 2-2-69), प्रेदु॑ हरिवः श्रुतस्य॑ । (2-2-71)
    मारुतं - अयम॑वृषादिति॑ श्रुतरावृत् (सं. 2-4-20)
    नवोनवः - ऋतुभि॑र््हवनश्रुतः॑ । (सं. 2-4-48)
    निवीतं - तिष्ठन्न् ह्याश्रु॑ततरं वद॑ति (सं. 2-5-61)
    उशन्तस्त्वा - त इह श्रु॑वन्त्वधि॑ ब्रुवन्तु (सं. 2-6-67)
    निग्राभ्यास्स्थ - निग्राभ्यास्स्थ देवश्रुत आयु॑र्मे (सं. 3-1-23)
    अग्निना रयिं - सुभरो॑ वयोधाः श्रुष्टी वीरो जा॑यते (सं. 3-1-36), [श्रुष्टीवानं॑ धितावा॑नम् । (ब्रा. 2-4-16)]
    उपयामगृहीतोऽसि - उपयामगृ॑हीतोऽसि श्रुतसद॑सि (सं. 3-2-42)
    समितं - गिरा च॑ श्रुष्टिः सभ॑रा अस॑न्नः (सं. 4-2-23), [श्रुष्टी नो॑ अस्य हविषो॑ जुषाणः । (ब्रा. 2-5-8)]
    मा नो हिꣳसीत् - श्रुत्क॑र्णꣳ सप्रथ॑स्तमं त्वा (सं. 4-2-31), [श्रुधि श्रु॑त्कर्ण वह्नि॑भिः । (ब्रा. 2-7-39)]
    नमो ज्येष्ठाय - नमः॑ श्रुताय॑ च श्रुतसेनाय॑ च । (सं. 4-5-14)
    द्रापे - स्तुहि श्रुतं ग॑र्तसदं युवा॑नं (सं. 4-5-24)
    अग्नाविष्णू - श्रावश्च॑ मे श्रुति॑श्च मे (सं. 4-7-1)
    बलाय - त्वाष्ट्राः प्र॑तिश्रुत्का॑यै वाहसः । (सं. 5-5-52) [प्रतिश्रुत्का॑या ऋतुलम् । (ब्रा. 3-4-13)]
    वाजं - आदित्याञ्छ्मश्रु॑भिरुपयामं (सं. 5-7-44)
    अहः - ह्रादुनिमश्रु॑भिः पृष्वान्दिवम् (सं. 5-7-52)
    प्राचीनवꣳशं - अभिजि॑त्यै केशश्मश्रु व॑पते .. यत्के॑शश्मश्रु मृतामेव (सं. 6-1-2; ब्रा. 3-8-2)
    सोमो वै - प्रिये प्रेय॑सि महि विश्रु॑त्येतानि॑ ते (सं. 7-1-28)
    ईङ्काराय - शृण्वते स्वाहा श्रुताय स्वाहा (सं. 7-1-50)
    अर्वाङ् - आज्य॑भागावाश्रु॑तं प्रत्याश्रु॑तमा शृ॑णामि ते । (सं. 7-3-31)
    शुपूर्वश्च - गतश्रि॑यः शुश्रुवान्ग्रा॑मणीः (सं. 2-5-26), यच्छु॑श्रुवाꣳसः॑ कविशस्त इत्या॑ह कवयो ह्ये॑ते यच्छु॑श्रुवाꣳसः॑ (सं. 2-5-52), वाच॑मुद्यासꣳ शुश्रूषेण्याम्मनुष्येभ्यः (सं. 3-3-4; आ. 7-1), दक्षिणतः शु॑श्रुवाꣳसो वै (सं. 5-3-16), ऋषि॑रार््षेयो यश्शु॑श्रुवान्तस्मात् (सं. 6-6-5), शुश्रू॑षमाणाय स्वाहा॑ शृण्वते (सं. 7-1-50), तस्माच्छुश्रूषुः पुत्राणाꣳ हृद्य॑तमः । (ब्रा. 2-3-50), शुश्रुवाꣳसो वै कवयः॑ । (ब्रा. 3-2-9), नृचक्षाः सोम॑ उत शुश्रुग॑स्तु । (ब्रा. 3-7-123). नणकारपरः, यच्छ्म॑श्रुणस्तत् (सं. 2-1-5,5-5-2) इति वर्जयित्वा ।
    अथ श्मश्रू॑णि । (ब्रा. 1-5-25,26), स श्मश्रूण्यग्रे (ब्रा. 1-5-27), मुखे श्मश्रू॑णि न व्याघ्रलोमम् । (ब्रा. 2-6-18), त्विषिः केशा॑श्च श्मश्रू॑णि । (ब्रा. 2-6-23),
    प्रजाप॑तेर्वा एतानि श्मश्रू॑णि । (ब्रा. 3-3-70).
    असि - उपाशृ॑णोः सुश्रवा वै श्रुतो॑ऽसि । (ब्रा. 1-2-6)
    ततः - (तमः?) - दीर्घश्रु॑त्तमो भव॑ति । .. ऋषि॑र््ह दीर्घश्रुत्त॑मः । (आ. 1-32,33); (तपः?) - सत्यन्तपः॑ श्रुतन्तपः॑ (आ. 6-18)
    गणः - श्रुतो गण आ त्वा॑ विशन्तु । (ब्रा. 2-4-30,3-7-101), इन्द्रो नाम॑ श्रुतो गणे । (ब्रा. 3-7-100)
    ऋषिं - श्रुतर््षि॑मुग्रम॑भिमातिषाहम् । (ब्रा. 2-5-25)हृदयेन - यः श्रुतेन हृद॑येनेष्णता च॑ । (ब्रा. 3-7-59)
    देवाश्च परः - ?
    स्वाहापरः - श्लोका॑य स्वाहा श्रुताय स्वाहेति॑ । (ब्रा. 3-1-48), श्रोत्रा॑य स्वाहा श्रुत्यै स्वाहेति॑ । (ब्रा. 3-1-54), वाता॑पेर््हवनश्रुतः स्वाहा । (आ. 3-3)
    [श्रुतं मे॑ मित्रावरुणा (ब्रा. 2-7-54,2-8-47), हावनश्रूर्नो॑ रुद्रेह बो॑धि । .. स्तुहि श्रुतम् । मीढु॑ष्टम (ब्रा. 2-8-48), कर्ण॑योः श्रुतं मा च्योढ्वं (आ. 6-17), सत्यन्तपः॑ श्रुतन्तपः॑ (आ. 6-18), व्रत श्रुतञ्च मेऽश्रु॑त़ञ्च मे तन्म॑ उभयं॑ व्रतं (ए. 2-5)?]
    अन्यत्र च, कर्णाभ्यां भूरि विश्रु॑वम् । (आ. 5-7), आर्जी॑कीये श्रुणुह्या सुषोम॑या । (आ. 6-8), आश्रु॑तिरुत्तरतः । (आ. 7-14), सम्राज्ञी श्वश्रुवां भ॑व । (ए. 1-6) ॥37॥

38. पशुर्वृष्टिसनीर्देवासुरास्तेनपूर्वं छन्दश्चितं यथा वै तृतीयं ता उपाधत्त । यथा वै शेषन्तामुपाधत्त । अन्यत्र ता उपादधत ॥38॥
    पशुः - अपस्या॑ अपश्यत्ता उपा॑धत्त ततो वा इमां (सं. 5-2-56)
    वृष्टिसनीः - स एता य॑शोदा अ॑पश्यत्ता उपा॑धत्त ताभिर्वै सः (सं. 5-3-43)
    देवासुरास्ते न (पूर्वं) - सएता इन्द्र॑स्तनूर॑पश्यत्ता उपा॑धत्त ताभिर्वै सः (सं. 5-4-1). पूर्वमिति किम्? उत्तरत्र, त एता य॑ज्ञतनूर॑पश्यन्ता उपा॑दधत ताभिर्वै ते (5-4-2).
    छन्दश्चितं - स एता जमद॑ग्निर्विहव्या॑ अपश्यत्ता उपा॑धत्त ताभिर्वै सः (सं. 5-4-54)
    यथा वै (तृतीयं) - तं दिश्या॑भिरुपैत्ता उपा॑धत्त ता दिशः॑ (सं. 5-7-20). तृतीयमिति किम्? यथा वै शेषं तामुपाधत्त - प्रथमे, प्रजाप॑तिः प्रथमां चिति॑मपश्यत्तामुपा॑धत्त तदियम् (5-7-19) इति, द्वितीये, स एतान्द्वितीयां चिति॑मपश्यत्तामुपा॑धत्त तदन्तरि॑ख्षम् (5-7-20) इति च ।
    पुनः चतुर्थे, स एतां तृतीयाञ्चिति॑मपश्यत्तामुपा॑धत्ततदसाव॑भवत् (सं. 5-4-21) इति ।
    अन्यत्र, ता उपादधत - द्वे पुरस्ताथ्समीची उपा॑दधत द्वे (सं. 5-2-17), उत्त॑रलक्ष्माणं देवा उपा॑दधताध॑र-लक्ष्माणमसु॑राः (सं. 5-2-43), दिश्या॑ अपश्यन्ता उपा॑दधत ताभिर्वै (सं. 5-3-7), अन्यथानूच्यान्यथोपा॑-दधत तदसु॑राः(सं. 5-3-11), व्यु॑ष्टीरपश्यन्ता उपा॑दधत ततो वै (सं. 5-3-22), वरि॑वश्छन्द इति ता उपा॑दधत ताभिर्वै (सं. 5-3-26), इष्ट॑का अपश्यन्ता उपा॑दधत भूयस्कृत् (सं. 5-3-44), यज्ञतनूर॑पश्यन्ता उपा॑दधत ताभिर्वै (5-4-2), चत॑स्रः स्वयमातृण्णा अ॑पश्यन्ता दिक्षूपा॑दधत तेन॑ सर्वत॑श्चक्षुषा (सं. 5-5-25)
    [प्रजापतिः प्रेणा - इमामेवेष्ट॑कां कृत्वोपा॑धत्ताऽन॑तिदाहाय (5-5-11), कृत्तिकासु - स इन्द्रो ब्राह्मणोब्रुवा॑ण इष्ट॑कामुपा॑धत्त । (ब्रा. 1-1-10)?] ॥38॥

39. याऽग्नेरग्निर्हिरण्य वान्देव मन्द्रयोत्सादेन तेन* सरस्वतीमुप मा सप्ताऽथ तद्यद्यज्ञस्य शुचि सवने सां वैपूर्वो जिह्वा । पवित्रं मे शुचयो मन्मान्यसि सन्धानं देवानां गुरुपरश्च । अन्यत्र जुह्वा । तपूꣳष्यग्न इति वर्जयित्वा ॥39॥
    पूर्वानुबन्धाः –
    या - धाम या जिह्वा जा॑तवेदः (सं. 5-7-33)
    अग्नेः - विनै॑दग्नेर्जिह्वाऽसि॑ (सं. 1-1-18), अध्वरं नोऽग्नेर्जिह्वामभि गृ॑णीतम् । (सं. 4-1-30)
    अग्नि - ये अ॑ग्निजिह्वा उत वा यज॑त्राः (सं. 2-4-48; ब्रा. 2-8-44), देवेभ्योऽग्निजिह्वेभ्य॑स्त्वा (सं. 3-5-25,27), अग्निजि॑ह्वा असश्च॑त । (आ. 1-15)
    हिरण्य - हिर॑ण्यजिह्वस्सुविताय नव्य॑से (सं. 1-4-25; ब्रा. 2-4-40)
    वां - प्रति॑ वाञ्जिह्वा घृतं (सं. 1-8-38)
    मन्द्रया - मन्द्रया॑ देव जिह्वया । (सं. 1-3-31,1-5-19,4-6-2), मन्द्र॑जिह्वाम॑र्त्यस्य ते (सं. 1-6-5)
    उत्सादेन, सरस्वतीं - शर्क॑रामुत्सादेन॑ जिह्वाम॑वक्रन्देन तालुꣳ सर॑स्वतीं जिह्वाग्रेण॑ । (सं. 5-7-43)
    ते - प्रति॑ ते जिह्वा घृतमुच्च॑रण्येत् (सं. 1-4-50), तिस्रस्ते॑ जिह्वा ऋ॑तजात पूर्वीः । (सं. 3-2-44)
    उप - यदत्त्यु॑पजिह्वि॑का यद्वम्रः (सं. 4-1-38)
    सप्त - समिध॑स्सप्त जिह्वाः (सं. 1-5-8,11,15,4-6-25,5-4-34,5-7-13; आ. 6-2; का. 2-29,58)
    अथ, तत्, यत् - अथ॑ जिह्वाया अथ वक्ष॑सः .. तज्जिह्वया॑ वदति यज्जिह्वया वद॑ति (सं. 6-3-54)
    यज्ञस्य - यज्ञस्य॑ जिह्वाम॑विदाम गुह्याम् । (सं. 1-3-25)
    शुचि - सहस्रंभरः शुचि॑जिह्वो अग्निः । (सं. 3-5-33,4-1-12)
    सवने, वै - अधिषव॑णे जिह्वा चर्म॑, खलु वै जिह्वया॑ दथ्स्वधि॑ (सं. 6-2-59)
    सां - सुवर््षाञ्जिह्वाम॑ग्ने चकृषे (सं. 4-4-10; ब्रा. 3-5-10)
    परगतानुबन्धाः –
    पवित्रं - जिह्वा पवित्र॑मश्विना (ब्रा. 2-6-17)
    मे - जिह्वा मे॑ भद्रम् । (ब्रा. 2-6-23), जिह्वा मे मधु॑मत्तमा । (आ. 5-7)
    शुचयः - त्वाञ्जिह्वाꣳ शुच॑यश्चक्रिरे कवे । (ब्रा. 2-7-40)
    मन्मानि - मध्वा॑ समञ्जन्थ्स्व॑दया सुजिह्व । मन्मा॑नि (ब्रा. 3-6-6)
    असि - अग्नेर्जिह्वाऽसि॑ सुभूर्देवानामित्या॑ह । (ब्रा. 3-3-18)
    सन्धानं - जिह्वा॑ सन्धानम् । इत्यध्यात्मम् । (आ. 5-6)
    देवानां - गुह्यय्यँदस्ति॑ जिह्वा देवाना॑ममृत॑स्य नाभिः॑ । (आ. 6-22)
    {गुरु - यद्वो॑ देवाश्चकृम जिह्वया॑ गुरुमन॑सो वा (आ. 10-78 आन्ध्रपाठे?}
    [तमजि॑ह्वा असश्च॑त । (आ. 1-52), सोऽजि॑ह्वो असश्च॑त । (आ. 1-54), चक्षुःश्रोत्रजिह्वाघ्राणरेतः (आ. 6-52),
    मस्तिष्काज्जिह्वाया वि वृ॑हामि ते । (ए. 1-18), अव॑जिह्वक निजिह्वकाव॑ त्वा (ए. 2-21)]
    अन्यत्र, जुह्वा - तपूꣳ॑ष्यग्ने जुह्वा॑ पतङ्गान् (सं. 1-2-28) हव्यवाड्जुह्वास्यः । (सं. 1-4-54,3-5-36; ब्रा. 2-7-37), इमा जुह्वा॑ना युष्मदा नमो॑भिः । (ब्रा. 2-4-51), सम॑ग्रासो जुह्वो॑ जातवेदः । (2-5-7), दुर्मद आ हि जुह्वे । (2-5-14), इमा जुह्वा॑ना यस्ते स्तनः॑ । (2-8-14), चतुर्जुह्वाङ्गृ॑ह्णाति । गृह्णन्, यज्जुह्वां (ब्रा. 3-3-24,25,26), जुह्वामु॑पभृतम् । (ब्रा. 3-3-66), हव्या जुह्वा॑न आसनि॑ । (3-6-17), उप॑ क्षरन्ति जुह्वो॑ घृतेन॑ । (3-7-124), अच्छि॑द्रया जुह्वा । (आ. 3-4) ॥
    [आजुह्वान - आजुह्वा॑नस्य मीढुषः॑, सर्पिषः॑ (सं. 4-4-14,17), आजुह्वा॑नः सुप्रती॑कः (सं. 4-6-23; ब्रा. 3-7-88), आजुह्वा॑नमम॑र्त्यम् । (2-6-34), आजुह्वा॑नो हविषा शर्ध॑मानः । (2-6-39), इडेडित आजुह्वा॑नस्सर॑स्वतीम् । (2-6-52), आजुह्वा॑ना सर॑स्वती । (2-6-61), आजुह्वा॑न ईड्यो वन्द्य॑श्च । (3-6-7)] ॥39॥

40. कवचतपरस्रु । सृकꣳ सꣳशाय, सृकावन्तः सृकाविभ्य इति वर्जयित्वा ॥40॥ सपउपप्रविसिशवाज-पूर्वः ॥ सपउपप्रविशवाजपूर्वः ॥
    कपरः स्रु - बर््हिर॑सि स्रुग्भ्यस्त्वा (सं. 1-1-19; ब्रा. 3-3-29),स्रुग्वा अ॑स्य स्वम् (सं. 3-1-7), स्रुग्वै विराट् (सं. 5-2-40),
    स्रुग्घ्ये॑षा । (ब्रा. 1-6-73,3-3-5), तस्य चित्तिः स्रुगासीत् । (ब्रा. 2-2-21; आ. 3-1), अया॑मि स्रुग्घृतव॑ती सुवृक्तिः । (ब्रा. 2-4-22), स्रुक्षु (3-3-61), स्रुख्संमार्ज॑नानि (ब्रा. 3-3-6,9) इत्यादिषु सन्धि/समासवशात् कवर्गपरत्वमिति ज्ञेयम् ।
    वपरः स्रु - यस्य॑ खादिरः स्रुवो भव॑ति (सं. 3-5-22), औदु॑म्बरेण स्रुवेण॑ जुहोति (सं. 5-4-44; ब्रा. 1-3-49), स्रुवेण चत॑स्रो जुहोति (सं. 6-1-10), स्रुवेणा॑घारमा घा॑रयति (सं. 6-2-17), स्रुवेणा॑घारमाघार्य॑, स्रुवेणो॑पसदम् (1-5-40,41), पर्णमये॑न स्रुवेण॑ जुहोति । (ब्रा. 1-7-9), स्रुवञ्च स्रुच॑श्च सम्मृ॑ड्डि । (3-2-81), स्रुवमग्रे । (ब्रा. 3-3-1), प्राणो वै स्रुवः । (ब्रा. 3-3-5), वेदेनो॑पयत्य॑ स्रुवेण॑ प्राजापत्यम् (3-3-40), स्रुवस्य बुध्ने॑नाभि निद॑ध्यात् । (ब्रा. 3-7-16), वेत्वाज्य॑स्य स्वाहेति॑स्रुवेणो॑पहत्या॑हवनीये॑ जुहुयात् । (का. 2-57)
    चपरः स्रु - अध्वर्यो स्रुचमास्य॑स्व (सं. 2-5-56; ब्रा. 3-5-7), आग्नेय्या स्रुचो॑ वायव्य॑या (सं. 3-1-17), एतद्वै स्रुचाꣳ रूपं यस्यैवꣳरू॑पाः स्रुचो भव॑न्ति (सं. 3-5-24), अग्नि स्रुचो॑ अध्वरेषु॑ (4-1-29), ईड॑ते स्रुचा देवम् (सं. 4-3-36), स्रुचेव ता हविषः॑ (सं. 4-6-45), धिष्णि॑याश्च मे स्रुच॑श्च मे (4-7-15), स्रुचावुप॑दधाति (5-2-38), यत्स्रुचा॑वुपदधा॑ति (5-2-40), आज्य॑स्य पूर्णाꣳ स्रुच॑ञ्जुहोति (5-5-48), परिधिना स्रुचा वेद्या॑ च (सं. 5-7-31), दीक्षितत्वाय॑ स्रुचा प॑ञ्चमीं (सं. 6-1-10), भूतेभ्यस्त्वेति स्रुचमुद्गृ॑ह्णाति (6-2-41), मे प्र स्रुचोऽह॑रन्न्, प्रस्तर स्रुचान्निष्क्रय॑णम् (6-3-27), मेद॑सा स्रुचौ प्रोर्णो॑ति (6-3-57), स्रुचीव॑ घृतं (ब्रा. 1-4-7), स्रुचा जु॑होति । (ब्रा. 1-6-25), स्रुचाऽऽज्ये॑न जुह्व॑तः । (ब्रा. 2-4-42), ब्रह्म स्रुचो॑ घृतव॑तीः । (ब्रा. 2-4-72), स्रुचा जु॑हुत नो हविः । (ब्रा. 2-5-35), स्रुवञ्च स्रुच॑श्च सम्मृ॑ड्डि । (3-2-81), स्रुचः सम्मार्ष्टि । (ब्रा. 3-3-1), इमे वै लोकाः स्रुचः॑ । (3-3-2,61), गौर्वै स्रुचः॑ । (3-3-25), यज॑मानः स्रुचः॑ । .. अथ तत॑स्सह स्रुचा पुरस्तात् (ब्रा. 3-3-29), अथ स्रुचा॑वनुष्टुग्भ्याम् (3-3-60), स्रुचौ सम्प्रस्रा॑वयति । (3-3-66), तस्मिन्थ्स्रुचो अध्यासा॑दयामि । (3-7-62), इध्मः प॑रिधयः स्रुचः॑ । (3-7-72).
    तपरः स्रु - पुनातु॑ ते परिस्रुतम् (सं. 1-8-37; ब्रा. 1-8-19,2-6-2,), नमः स्रुत्या॑य च पथ्या॑य च (सं. 4-5-15), यज्ञस्याञ्जसाय॑नी स्रुती ताभ्या॑मेव (7-2-27,7-3-13,18,24,7-4-3,7,17), द्वे स्रुती अ॑शृणवं (ब्रा. 1-4-9,2-6-13), अन्नात्, दृष्ट्वा प॑रिस्रुतो रसम् । (ब्रा. 2-6-7,8), रसं॑ परिस्रुता न रोहि॑तम् । (2-6-15), परिस्रुता पय॑सा सारघं मधु॑ । (2-6-19), पयस्सोमः॑ परिस्रुता॑ घृतं मधु॑ । (2-6-50 to 57,59), सोमꣳ॑ शुक्रं प॑रिस्रुता । (2-6-61), तीव्रं प॑रिस्रुता सोमम् । (2-6-63), लोकस्याञ्जसाय॑निः स्रुतिः । (का. 3-23), आ त्वा॑ परिस्रुतः॑ कुम्भाः (ए. 2-15) ।
    सृकꣳ सꣳशाय॑ (सं. 1-6-50), सृकाव॑न्तो निषङ्गिणः॑ । (4-5-27), सृकाविभ्यो जिघाꣳ॑सद्भ्यः (4-5-7) इति वर्जयित्वा ॥
    [सम॑सृक्ष्महि (सं. 1-4-51,53; ए. 2-6), मा सꣳसृ॑क्षाथां (ब्रा. 1-4-8,2-6-4), याः पूर्वाः प्रजा असृ॑क्षि । (1-6-15), विश्वसृक्ते॑जोदाः (आ. 6-78), स्रुख्षु प्र॑स्तरम॑नक्ति । (ब्रा. 3-3-61), वाजꣳ॑ ससृवाꣳसः॑, ..सम् । (सं. 1-7-37; ब्रा. 3-7-71), प्र बाहवा॑ सिसृतं (सं. 1-8-40; ब्रा. 2-7-54), उप॑सृतः (सं. 2-1-26), वाजसृते (2-2-19), वाजसृत्, वाजसृतम् (2-2-20), द्वाभ्यामसृद्द्वाभ्याम् (7-4-31), वाजसृद्भ्यः॑, वाजसृतः॑ (ब्रा. 1-3-50), पूर्वे॑णोपसृत्याः, पूर्वोपसृतस्य॑ (1-4-32), सव्यः प्रसृ॑तः । (1-6-30), सꣳसृद्भिः॑, सꣳसृपाꣳ॑ सꣳसृत्त्वम् । (1-8-1), सृत्वेव काम॑स्य (2-4-56), जातमतिसृत्प्र सृꣳ॑सते । (2-8-32,46), इमाम॑नुविसृत्य॑ । (3-2-57), प्रसृ॑तेन, नप्रसृ॑तेन, प्रसृ॑तः, अप्र॑सृतः, प्रसृ॑त्यै (आ. 2-1), मृगस्य॑ सृतम॑क्ष्णया (ए. 1-14)] ॥40॥

41. ङमुक्षद्धरष्टषपरक्रु ॥ अकृष्टाः कृष्टजाः कृष्टय कृष्टे कृष्टिषिष्टुत क्रुष्टापि ।[पच्यहवृष्टशब्दे टकारः । पुरुषमा.. उकारः । ?]
    क्रु इति कृ इत्यस्मात् व्यावृत्तिज्ञानार्थमुच्यते । तथाहि -
    ङपरक्रु - क्रुङ्ङाङ्गिरसो धिया । (ब्रा. 2-6-7)
    मुपरक्रु - क्रुमुकम् (सं. 5-1-49), क्रुमुकमपि॑ । .. यत्क्रु॑मुकः । (ब्रा. 1-4-41)
    क्षपरक्रु - अक्रु॑क्षदिति॑ (ब्रा. 2-5-24)
    द्धपरक्रु - क्रुद्धः (सं. 1-5-11,14; 5-5-32), अक्रुद्धस्य (आ. 1-13).
    रपरक्रु - पुरा क्रूरस्य॑ विसृपः॑ (सं. 1-1-15), यत्ते क्रूरय्यँत् (1-3-16), क्रूर आसञ्जुहोमि॑ (4-2-20), अक्रू॑रङ्काराय (5-1-35), रुद्रो वै क्रूरः (6-1-52, 6-2-16), क्रूरेव वै .. क्रूर इ॑व (6-2-26), क्रूरकृता॑मिव (ब्रा. 1-4-36), क्रूरम् । .. क्रूरेण॑ (2-2-7), अक्रू॑रेणेव (2-4-64), क्रूरम् (आ. 4-23, 6-8; ए. 1-1,18; 2-15), वाचः॑ क्रूराणि । (आ. 7-68).
    ष्टपरक्रु - अति॑क्रुष्टाय (ब्रा. 3-4-1). अपितु, अकृष्टा ये च कृष्ट॑जाः । (आ. 1-118), अकृष्टपच्यस्य॑,
    अकृष्टपच्यम् (सं. 2-4-14, 4-7-10; ब्रा. 1-6-11), कृष्टपच्यम् (सं. 4-7-9), अकृष्टपच्याः (सं. 6-1-23), कृष्टीनाम् (सं. 1-3-25; ब्रा. 2-4-31; ए. 2-2), कृष्टीः (सं. 1-5-50, 3-4-45; ब्रा. 2-7-15, 2-8-10, 3-7-13), कृष्टयः॑ (सं. 2-6-62), कृष्टम्, अकृ॑ष्टम् (सं. 5-2-26,27), कृष्टे (सं. 5-2-29), विश्वकृ॑ष्टयः (ब्रा. 2-7-37; आ. 1-121)
    षपरक्रु - अप मत्क्रूरं चक्रुषः॑ पशवः॑ क्रमिष्यन्तीति॑ (सं. 6-4-35). अपितु, चकृषे (सं. 4-4-10; ब्रा. 3-5-10).

42. ध्रुव इत्यैन्द्रमेकादशकपालꣳ सर्वाणि देवा वै नर्चि न निवीतमग्नीधे राष्ट्रकामायाऽग्निना देवेन पुरुष-मात्रेणोथ्सन्नयज्ञो नृषदे वड्विश्वकर्माऽग्न उदधे समीची तेभ्य उत्तरवेदिरिषे त्वेत्यग्निना वै होत्रा देवा वा इन्द्रियं वीर्यमसावादित्योऽर्क्येणैवैनान् । दिग्भ्य एवैनां प्रोख्षतीति वर्जयित्वा । अन्यत्रैभ्य एवैनाम् ॥42॥
    ध्रुव इति - ध्रुवानेवैनान्कुरुते (सं. 1-6-33)
    ऐन्द्रमेकादशकपालं - भागधेये॑नैवैनान्॑ यथायथं (2-2-60)
    सर्वाणि - तस्मा॑देवैनान्थ्सृजत उपै॑नं (2-4-33)
    देवा वै नर्चि न - तत॑ एवैनान्प्र यु॑ङ्क्ते (2-5-39)
    निवीतं - पुनात्येवैनान्त्रिर्म॑ध्यमं (2-5-65)
    अग्नीधे - पुनात्येवैनान्थ्सकृथ्स॑कृत् (2-6-49)
    राष्ट्रकामाय - गृहाः स्व एवैना॑नायत॑ने शमयति (3-4-25)
    अग्निना देवेन - अध॑रान्पादयाम्यवै॑नान्बाधे (3-5-10)*
    पुरुषमात्रेण - तामेवैनाननूथ्सृ॑जति (5-2-28)
    उथ्सन्नयज्ञः - प्र ज॑नयत्येवैना॑नेष वै (5-3-2)
    नृषदे वट् - अप॑रिवर्गमेवैनान्प्रीणाति (5-4-21)
    विश्वकर्मा - करोति नैनान्॑ हिनस्ति (5-5-23)*
    अग्न उदधे - भागधेये॑नैवैनाञ्छमयति (5-5-38)
    समीची - भागधेये॑नैवैनाञ्छमयति (5-5-44), भागधेये॑नैवैनान्प्रीणाति (5-5-45), अप॑रिवर्गमेवैनान्प्रीणाति (5-5-47)
    तेभ्य उत्तरवेदिः - वित्ता ह्ये॑नानाव॑त् (6-2-35)*
    इषे त्वेति - स्वदय॑त्येवैनान्देव॑ त्वष्टः (6-3-33)
    अग्निना वै होत्रा - पुनात्येवैनान्त्रिस्त्रिस्सं (6-3-37)
    देवा वा इन्द्रियं वीर्यं - समाव॑द्वीर्यानेनान्कुरुत एतान् वै (6-6-33)* [*चिह्नितेषु स्थलेषु ‘एनान्’ इत्येतावदेव ग्राह्यम् ।]
    असावादित्यः - सुवर्ग एवैनाल्लोँक उ॑भयतः॑ (7-3-26)
    अर्क्येण - पुनात्येवैनान्थ्स यः (7-5-30)
    ‘दिग्भ्य एवैनां प्रोख्ष॑ती’ (6-2-37)ति वर्जयित्वा - तेभ्य उत्तरवेदिरित्यनेन प्राप्तिः । [वस्तुतः तत्रापि एवैनानिति नास्तीति * चिह्नेन प्रदर्शितम् ।]
    अन्यत्र, एभ्य एवैनाम् - इत्या॑हैभ्य एवैनां लोकेभ्यः॑ (6-2-50) । [‘एवैनामि’ति तु बहुषु स्थलेषु दृश्यते ।] ॥42॥

43. पशुर््ऋतव्याः पूर्वं यस्यैता उपधीयान्तै य उ चैना एवं वेददिति । अग्नेर्यस्यैषा विधा विधीयते य उ चैनामेवं वेद । छन्दाꣳस्यपान्देवेभ्य उत्तमं य उ चैना एवं वेद ।
    अपां परं यस्यैष उपधीयते य उ चैनमेवं वेद । सावित्रं देवस्य रशनां मेध्यानेवैनान् करोति । अन्यत्र मेध्यामेवैनां करोति ॥43॥
    पशुः - ब्रह्मणान्नं यस्यैता उ॑पधीयान्तै य उ॑ चैना एवं वेददिति॑ प्राणभृतः॑ (सं. 5-2-56)
    ऋतव्याः (पूर्वं) - ब्रह्मणान्नं यस्यैता उ॑पधीयान्तै य उ॑ चैना एवं वेददिति॑ सव्वँथ्सरः (सं. 5-4-6). पूर्वमिति किम्? अधि॑पत्नीर्नामेष्ट॑का यस्यैता उ॑पधीयन्तेऽधि॑पतिरेव (5-4-7) इत्युत्तरत्र न ।
    अग्नेः - आस्यान्नादो जा॑यते यस्यैषा विधा वि॑धीयते य उ॑ चैनामेवं वेद सृष्टीरुप॑ दधाति (5-3-22)
    छन्दाꣳसि - गृहे दृ॑श्यते यस्यैता उ॑पधीयन्ते य उ॑ चैना एवंवेदान्नं वा आपः॑ (5-3-37)
    अपां - सर्वमायु॑रेति यस्यैता उ॑पधीयन्ते य उ॑ चैना एवं वेदान्नं वा आपः॑, पशुमान्भ॑वति यस्यैता उ॑पधीयन्ते य उ॑ चैना एवं वेद द्वाद॑श भवन्ति (5-6-6),
    पात्रान्न छि॑द्यते यस्यैता उ॑पधीयन्ते य उ॑ चैना एवं वेद॑ कुम्भाश्च॑ (5-6-7), मिथुनैर्जा॑यतेयस्यैता उ॑पधीयन्ते य उ॑ चैना एवं वेद शुग्वा अग्निः (5-6-7/8)
    देवेभ्यः (उत्तमं) - य उ॑ चैना एवं वेद॑ । तास्व॑न्विष्टि । (का. 3-10,21). उत्तममिति किम्? पूर्वत्र सर्वत्र, य उ॑ चैनदेवं वेद॑ । सोऽत्र॑ जुहोति । (का. 3-3 to 9, 3-16 to 20)
    अपां (परं) - ब्रह्मवर्चसी भ॑वति यस्यैष उ॑पधीयते य उ॑ चैनमेवं वेद॑ । (5-6-10). परमिति किम्? पूर्वत्र, य उ॑ चैना एवं वेद॑ (5-6-6,7,8)
    सावित्रं - मेध्या॑नेवैनान्करोति । (ब्रा. 1-3-29,30)
    देवस्य रशनां - मेध्या॑नेवैनान्करोति । (आ. 8-61)
    अन्यत्र, मेध्या॑मेवैनां करोति - (सं. 2-6-24; ब्रा. 1-6-35), मेध्या॑मेवैनां देवयज॑नीं करोति । (ब्रा. 3-2-70,75)*, मेध्या॑मेवैनां केव॑लीं कृत्वा । (3-3-12)* ।
    * चिह्नितेषु स्थलेषु ‘मेध्यामेवैनाम्’ इति इयदेव ग्राह्यम् । [मेध्य॑मेवैन॑त्करोति (सं. 2-6-24)?] ॥43॥

विदुषो हविषा पूर्वो य उ चैनदेवं वेद ॥ यजते चिनुते य उ चैनमेवं वेद । अन्यत्र य उ चैनामेवं वेद ॥ 4421, 10268, 2567, 4159, 991, 144, 10266, 9387, 1141, 6063, 10265, 2346, 1456, 992, 2262, 115
विदुषः पूर्वं - एनदेवं (ब्रा. 2-1-53,59).
हविषा (यजते) पूर्वं - एनदेवं (ब्रा. 3-1-27 to 40, 42 to 55, 57 to 62; का. 3-3 to 9, 16 to 20).
अत्र यजते हविषापूर्वमिति निर्देशः, यजते इति इष्टिभिःपूर्वं चेत्, य उ॑ चैना एवं वेद॑ (का. 3-10,21) इत्यर्थम् ।
यजते - एनमेवं (सं. 5-3-48; ब्रा. 1-5-59, 2-7-12,14,25,33,34,62,64,66; 3-8-74, 3-9-37,75,81,82; आ. 1-102).
अत्र हविषा इति पूर्वत्र न स्याच्चेदिति ज्ञेयम् ।
चिनुते - एनमेवं (का. 2-41,47,51,53,55,56,60,62; आ. 1-102, 112).
अन्यत्र, एनामेवं (सं. 5-3-22). ॥

{योनिर्यजै यजामहै वहै महस्तस्माद्गर्भस्थ एष पूर्व ऋत्वियः । अन्यत्र ऋत्विजः ॥41॥
योनिः - अयन्ते योनि॑र््ऋत्वियः॑ (सं. 1-5-18,26,3-4-39,4-2-16,4-7-28; ब्रा. 1-2-16,2-5-41)
यजै - यज्ञं यथा यजै । ऋत्वि॑यवती स्थः (ब्रा. 1-2-14)
वृणामहै - वरं॑ वृणामहा ऋत्वि॑यात्प्रजां (सं. 2-5-5)
तस्मात् - संभ॑वामेति तस्मादृत्वि॑यात्स्त्रियः॑ (सं. 2-5-5)
गर्भः - अयं वो गर्भ॑ ऋत्वियः॑ (सं. 4-1-17,5-1-30)
स्थः - यज्ञस्य हि स्थ ऋत्वियौ । (ब्रा. 3-7-95)
यः - य ऋत्वियः प्र ते॑ वन्वे । (ब्रा. 2-4-30,3-7-101), एष ब्रह्मा य ऋत्वियः॑ । (ब्रा. 3-7-100)
तनूं- स्वायां तनूꣳऋत्विये नाथ॑मानाम् । (ए. 1-11)
अन्यत्र, ऋत्विजः - देवा ऋत्विजो॑ मार्जयन्तां (सं. 1-6-15,1-7-23), एते यदृत्विजः॑ (1-7-12), दधात्यृत्विजः पर्या॑हुर्याव॑न्त एवर्त्विजस्त ए॑नं (2-3-44), अध्वर्युर्वा ऋत्विजां प्रथमो यु॑ज्यते (3-1-33), प्रबाहुग्वा ऋत्विजा॑मुद्गीथाः (3-2-39), यज्ञस्य॑ देवमृत्विजम् । (4-3-31), ये दैव्या॑ ऋत्विजस्तेभि॑रग्ने । (सं. 4-3-32; ब्रा. 3-5-14,3-6-30), युक्ता यज्ञं वह॑न्त्यृत्विजः॑ । (5-7-32), तामृत्विजो यज॑माने (6-1-26), ऋत्विजो वा अ॑स्य सखा॑यः (6-2-12), ऋत्विजो॑ दुहन्ति (6-2-59), ऋत्विजो वै वह्न॑य उशिजः॑ (6-3-32), ऋत्विजो॑ वृणीते (6-3-40), अति॑रिक्त उन्नेतर्त्विजाम् (7-1-19), प्रथमेनाह्नर्त्विजां यज॑मानः (7-3-5), इष्टर्गो वा ऋत्विजा॑मध्वर्युः । (ब्रा. 1-4-35), य एवर्त्विजो॑ वृताः स्युः ।(1-4-45), चत्वार॑ ऋत्विजः॑ । (2-3-24,3-8-16), पञ्चर्त्विजः॑ । (2-3-25), ऋत्विजो ये ह॑विष्कृतः॑ । (2-4-73), चत्वारो ह्ये॑ते ह॑विर्यज्ञस्यर्त्विजः॑ । (3-3-55), मर्त्विजो मो इमाः प्रजाः । (3-7-95), स महर्त्वि॑जः प्रावि॑शत् । (3-8-6), सप्तर्त्विजः सूर्याः, सप्तहोता॑र ऋत्विजः॑ । (आ. 1-23,24), एते वाव त ऋत्विजः॑ । (आ. 8-35), ऋत्विजोऽवेख्षन्ते । (आ. 8-55) [आर्त्वि॑जीनः (1-3-14), आर्त्वि॑ज्यात् (2-3-4), आर्त्वि॑ज्यं (3-7-56)] ॥41॥

44. उपहोमाच्छिद्रारण्यकाठकमानुषीणाम् । अन्यत्र मानुषाणाम् ॥44॥
    जुष्टो दमूनाः, प्राणो रक्षतीति प्रश्नयोरुपहोम इति संज्ञा । भद्रञ्च सह संज्ञानं लोकस्तुभ्यमिति क्रमात् । एते काठकसंज्ञाः स्युः पञ्च प्रश्ना न चेतरे ॥
    उपहोम (जुष्टः) - वृषास्यंशुः - प्रियो विशामति॑थिर्मानु॑षीणाम् । ब्रह्म॑ज्येष्ठा (ब्रा. 2-4-72), स प्रत्नवत् - अग्निर्विशां मानु॑षीणाम् । तूर्णी रथः॑ (2-4-75) [, येनानुकं मानु॑षी भोज॑ते विट् । (2-5-43)?]
    अच्छिद्र(ाश्वमेध) - ? [दैवीश्च मानु॑षीश्च । (ब्रा. 3-7-49), अन्तर्दूतश्च॑रति मानु॑षीषु । (3-7-58)?]
    आरण्य (हरिं हरन्तं) - यः प्रजाना॑मेकराण्मानु॑षीणाम् । मृत्युं (आ. 3-46), आरण्य (अपश्यं गोपां) - विश्वा॑सां मानु॑षीणाम् । शतं (आ. 7-26)[, इति मानुषीस्समाज्ञाः । (5-42)?]
    काठक - ? [पर्जन्यः॑ पुरुषीणाम् । (ब्रा. 2-4-49; आ. 1-121)?]
    अन्यत्र, मानुषाणां - उप॑ यज्ञं च मानु॑षाणाम् । (सं. 1-4-39), सꣳ हव्या मानु॑षाणाम् । (2-1-63), विश्वे॑षामति॑थिर्मानु॑षाणाम् । (ब्रा. 2-7-39), हव्यवाह॑मरतिं मानु॑षाणाम् । (2-8-10), श्रेष्ठो॑ देवाना॑मुत मानु॑षाणाम् । (3-1-21), पिता माता सदमिन्मानु॑षाणाम् । (3-6-23).
    [त्वाम॑ग्ने मानु॑षीरीडते (सं. 3-3-33), प्रजाभ्यो मानु॑षीभ्यस्त्वम॑ङ्गिरः । (4-1-16,5-1-26), प्रमुञ्चन्मानु॑षी-र्भियः (4-1-27), दैवीश्च विशो मानु॑षीश्च (4-6-26), कल्पय॑तं मानु॑षीः । (ब्रा. 1-1-4), दैवी॑षु च मानु॑षीषु च । (ब्रा. 1-6-5), सप्त च मानु॑षीरिमाः (ए. 2-17)?] ॥44॥

अग्ने जनामिपरो विचर््षणे ॥
जातवेदः परं अग्ने जनामिपरश्चेत् विचर्षणे । अन्यत्र विरोचसे । इति ज्ञापनार्थमेतत् सूत्रम् । यथा -
विच॑र््षणे । अग्ने जना॑मि (सं. 1-3-28).
वि रो॑चसे । त्वं घृतेभिः॑, । रक्षोहा, । अग्ने तत्ते (सं. 1-3-28, 1-4-53; ब्रा. 2-4-79).}

संहितायां वाक्यान्ताः(/अर्धान्ताः) पञ्चाशतः
उभा वाꣳ होतर्दोषाऽगन्म सुवस्सं ज्योतिषा सोमाय पितृमते सुवानस्सोमो वर्धन्तु त्वा राजन्दिवोऽस्य जगतो रराणो वीहि कव्यवाहन पितॄन् कर्मण्यः स्वधायै नमो मन्यासै शं प्र देवꣳ
सन्ते वायुरग्ने यं क्षये पाथा ध्रुवक्षितिरपामतिं व्रतमेकाऽस्य सुमतावग्निर्वृत्राणि चर््षणीनां य इमा वीरश्शतमन्युः पयसा महीङ्गाꣳ सुहिरण्ये सुशिल्पे शुक्रास्ताः पुष्टं पशु मन्यते त्रिꣳशत् ॥30॥

1. उभा वां - (1-1-25) - इन्द्राग्नी वृत्रहणा जुषेथाम् ।
2. होतर्दोषा - (1-3-26) - अग्ने द्युमन्तमा भ॑र ।
3. अगन्म सुवः - (1-6-17) - निर्भ॑जामि निर्भ॑क्तस्स यं द्विष्मः ।*
4. सञ्ज्योतिषा - (1-6-18) - अस्मे वर्च॑स्सुवीर्यम् ।*
5. सोमाय पितृमते - (1-8-7) - योजान्वि॑न्द्र ते हरी ।
6. सुवानस्सोमः - (2-2-67) - तन्मे॑ जुषस्य शिपिविष्ट हव्यम् ।*
7. वर्धन्तु त्वा - (2-2-68) - यदन्यरू॑पस्समिथे बभूथ॑ ।*
8. राजन्दिवः - (2-3-54)- सोम॑स्य ता मद इन्द्र॑श्चकार ।
9. अस्य जगतः - (2-4-46) - यन्ते॑ सुषाव॑ हर्यश्वाद्रिः॑ ।
10. रराणो वीहि - (2-5-73) - इयख्षवे॑ पूरवे प्रत्न राजन्न् ।
11. कव्यवाहन पितॄन् - (2-6-69) - स्वाहाऽन्ये स्वधयाऽन्ये म॑दन्ति ।
12. कर्मण्यः - (3-1-36) - धुख्षीमहि॑ प्रजामिषम् ।
13. स्वधायै नमः - (3-2-21) - विश्वा॑ जातानि परि ता ब॑भूव ।
14. मन्यासै शं - (3-3-35) - सा नो॑ देवी सुहवा शर्म॑ यच्छतु ।
15. प्र देवं - (3-5-32) - अग्ने॑ हव्याय वोढ॑वे ।
16. सन्ते वायुः - (4-1-14) - आऽग्ने॑ याहि सुशस्तिभिः॑ ।
17. अग्ने यं - (4-1-43) - दीनैर्दख्षैः प्रभू॑ती पूरुषत्वता ।
18. ख्षयो पाथ - (4-2-47) - कया शचि॑ष्ठया वृता ।
19. ध्रुवक्षितिः - (4-3-7) - रयिं नो॑ वर्ध बहुलꣳ सुवीरम् ।*
20. अपामतिं - (4-3-8) - विष्टम्भ॑नी दिशामधि॑पत्नी भुव॑नानाम् ।*
21. व्रतमेका - (4-3-22) - समानं केतुं प्र॑तिमुञ्चमा॑नाः ।
22. अस्य सुमतौ - (4-3-24) - समानमूर्ध्नीरभि लोकमेकम् ।
23. अग्निर्वृत्राणि - (4-3-29) - उपाक आ रोच॑ते सूर्य॑स्य ।
24. चर््षणीनां - (4-3-34)-अनर्वाणꣳ॑ रथेशुभम् ।
25. य इमा - (4-6-6) - यो न॑स्सतो अभ्या सज्जजान॑ ।
26. वीरश्शतमन्युः - (4-6-18) - अस्माकं या इष॑वस्ता ज॑यन्तु ।
27. पयसा महीङ्गाम् - (4-6-25) - सत्यश्च॑र्तपाश्चात्यꣳ॑हाः ।
28. सुहिरण्ये सुशिल्पे - (5-1-58) - त्वष्टुरर्वा॑जायत आशुरश्वः॑ ।
29. शुक्रास्ताः - (5-6-2) - ताश्शीभꣳ॑ समव॑ल्गत ।
30. पुष्टं पशु मन्यते - (7-4-49) - अग्रं॑ वृख्षस्य॑ रोहतः ॥ *चिह्निताः अनन्तराः पञ्चाशतः ॥

अथ पूर्वदीर्घिणः ॥

वशान्नायाकवारिं महेन्द्राय म(ा?)हेन्द्रस्यैतुमैतोरष्टाश्रिरष्टाक्षरेणाष्टाक्षरामष्टापद्यष्टाक्षराण्यष्टाक्षराऽऽजेदेयाता-मार्पयन्ति याज्यानुवाक्ये याज्यानुवाक्ययोर्याज्यानुवाक्याभ्यां याज्यानुवाक्याः परेत्य परोच्यः परोवप पराऽपतत्पराऽवधीद्दूर्वेष्टकामाऽन्तमाराग्रामाराग्राञ्जनमा़ञ्जत आञ्जीतऽजावयो जिह्वाग्रेण यथोदितमेत्याऽयनाय विश्वाहाऽञ्जसायनी आर्तोर्महेन्द्रमित्येते पूर्वदीर्घिणः ॥
वशान्नायेति॑ वशा-अन्नाय (1-3-30)
अक॑वारिमित्यक॑वा-अरिम् (1-4-18)
महेन्द्रायेति॑ महा-इन्द्राय॑ (1-4-21,22,5-5-59)
महेन्द्रस्येति॑ महा-इन्द्रस्य॑ (1-6-7,12,45,6-5-17)
ऐतुमित्या-एतुम् (2-5-10)* एष उभयदीर्घी ।
ऐतोरित्या-एतोः (1-5-43)* एष उभयदीर्घी ।
अष्टाश्रिरित्यष्टा-अश्रिः (6-3-18)
अष्टाक्ष॑रेणेत्यष्टा-अक्षरेण (1-7-43)
अष्टाक्षरेत्यष्टा-अक्षरा (2-2-27)
अष्टापदीत्यष्टा-पदी (3-3-31,3-4-4)* उत्तरपदादिः हलिति न युज्यतेऽत्र पठितुम् ।
अष्टाक्ष॑राणीत्यष्टा-अक्षराणि (6-1-15)
अष्टाक्ष॑रामित्यष्टा-अक्षराम् (7-3-6)
आजेदित्या-अजेत् (2-2-34)एयेतामित्या-इयाता॑म् (2-5-69)
आर्पयन्तीत्या-अर्पय॑न्ति (3-2-13)
याज्यानुवाक्ये॑ इति॑ याज्या-अनुवाक्ये (2-2-8,…)
याज्यानुवाक्य॑योरिति॑ याज्या-अनुवाक्य॑योः (1-6-26)
याज्यानुवाक्याभ्यामिति॑ याज्या-अनुवाक्याभ्याम् (7-3-31)
याज्यानुवाक्या॑ इति॑ याज्या-अनुवाक्याः (1-5-5)
परेत्येति॑ परा-इत्य॑ (6-2-59,7-1-27)
परोच्य इति॑ परा-उच्यः॑ (2-5-69)
परोवपेति॑ परा-उवप॑ (1-5-11,14)
पराप॑तदिति॑ परा-अप॑तत् (2-1-41,42,5-5-18)
पराव॑धीदिति॑ परा-अव॑धीत् (7-4-48)
दूर्वेष्टकामिति॑ दूर्वा-इष्टकाम् (5-2-43)
आन्तमित्या-अन्तम् (6-2-53,6-3-21,6-6-16)
आराग्रामित्यारा-अग्राम् (6-2-19)
आराग्रेत्यारा-अग्रा (6-2-19)
आञ्जनमित्या-अञ्जनम् (6-1-5)
आञ्जत इत्या-अञ्जते (6-1-6)
आञ्जीतेत्या-अञ्जीत (6-1-6)
अजावय इत्य॑जा-अवयः॑ (6-5-36)
जिह्वाग्रेणेति॑ जिह्वा-अग्रेण॑ (5-7-43)
यथोदितमिति॑ यथा-उदितम् (6-6-12)
एत्येत्या-इत्य॑ (2-3-47)
आय॑नायेत्या-अय॑नाय (7-1-42)
विश्वाहेति॑ विश्वा-अहा (4-6-29)
अञ्जसाय॑नी इत्य॑ञ्जसा-अय॑नी (7-2-2,…)
आर्तोरित्या-अर्तोः (2-2-21)
महेन्द्रत्वमिति॑ महेन्द्र-त्वम् (6-5-17)
माहेन्द्रमिति॑ माहा-इन्द्रम्, माहेन्द्र इति॑ माहा-इन्द्रः (6-5-17,4-7-14) ॥
[उक्थउ॑क्थ इत्युक्थे-उक्थे (1-4-52,4-2-9), आङ्क्त इत्या-अङ्क्ते (2-5-7,6-1-5), महेन्द्रमिति॑ महा-इन्द्रम्, महेन्द्र इति॑ महा-इन्द्रः (2-5-25), गवि॑ष्टय इति गो-इष्टये (2-6-63), दूरेअ॑मित्रः (4-6-26), गोअश्वेभ्यः॑, गोअश्वान् (5-2-51), अष्टाव॑ष्टौ (5-4-55,6-4-21), अन्येन्ये (5-4-57), अया॑तयाम्नियाऽयातयाम्निया (6-1-63), गोअर्घं (6-1-66)] ॥

अथ उत्तरदीर्घिणः ॥
उपायवो विश्वायुरदब्धायो तिग्मायुधा वृद्धायुꣳ शतायुस्सत्यायुस्सर्वायुश्चित्रायुर्यज्ञायुधान्युपाप्नोति साऽशीर्केणो-पावर्तेतामक्षावापस्य यवाचितं प्राप्नुयात्प्राप्तुं प्राप्नोति प्रेरते पुरुषाहुतिर्घृताहवनो मध्यमेषायां प्राचीनावीतमुपा-वर्तन्त उपाकरोत्युपाकुर्यादप्राप्य साशिरमुपाकृतं वैश्वदेवाग्निमारुते उपागुः पुरीषायतनः[ꣳ] सायतनꣳ शृतातङ्क्येन सात्मा यजमानायतनमुपावर्तते यत्राकूतायापात्मानꣳ सात्मानमुपाववर्तीत्युपाकृत्योपायन्ति तूषाधानꣳ हस्तादाना अपाकृतमुपाकृतमुपागामुपाकरोति निष्कृताहावमुपावृतश्शतायुषमुपावर्थ्स्यत्युपावर्थ्स्य-तोऽप्रतीक्षं वीक्षिष्यते वीक्षमाणाय वीक्षिताय मृगाखर इत्येते उत्तरदीर्घिणः ॥
व्या - अत्र ऐदम्पर्येण अवर्णगतोदाहरणानि, सवर्णदीर्घस्थलानि च अधिकतया उपात्तानि । अपितु अन्ये बहवः सन्ति । अतः केवलं सवर्णदीर्घोदाहरणान्येव न ग्राह्यानि ।
प्रेरते, मध्यमेषायां, इतिवत् अन्यान्यपि वक्तव्यानि । अप्रतीक्षं, वीक्षिष्यते, वीक्षमाणाय, वीक्षिताय इत्यादिषु इवर्णगतसवर्णदीर्घे गृहीतेऽपि, समग्रतया अत्र अकारादिक्रमेण सङ्गृह्यते । उदा -

अनु॑पौष्येत्यनु॑प-ओष्य (3-3-24)
अन॑न्वारब्धमित्यन॑नु-आरब्धम् (6-3-42)
अन॑न्वारभ्येत्यन॑नु-आरभ्य (3-1-8)
अन्वे॑तवा इत्यनु॑-एतवै (1-4-49)
अपात्मानमित्यप॑-आत्मानम्, अपात्मेत्यप॑-आत्मा (5-5-36)
अप्राप्येत्यप्र॑-आप्य (6-1-40)
अप्र॑तीख्षमित्यप्र॑ति-ईख्षम् (5-2-24)
अव्या॑कृतेत्यवि॑-आकृता (6-4-33)
अव्या॑वृत्तमित्यवि॑-आवृत्तम् (5-3-22)
अख्षावापस्येत्य॑ख्ष-आवापस्य॑ (1-8-16)
अग्न्याधेयेनेत्य॑ग्नि-आधेये॑न (5-4-50)
अञ्ज्येतायेत्य॑ञ्जि-एताय॑ (7-3-39)
अत्याक्रम्येत्य॑ति-आक्रम्य॑ (6-2-17)
अत्यासारिणीत्य॑ति-आसारिणी (2-6-27)
अत्येतीत्य॑ति-एति॑ (6-6-6)
अदब्धायो इत्य॑दब्ध-आयो (1-1-24)
अध्याहेत्य॑धि-आह॑ (2-5-69)
अध्येतीत्य॑धि-एति॑ (2-3-47)
अन्वाक्र॑मतेत्य॑नु-आक्र॑मत (6-5-20)
अन्वाग्मन्नित्य॑नु-आग्मन्न्॑ (7-3-11)
अन्वाताꣳ॑सीदित्य॑नु-आताꣳ॑सीत् (4-7-28)
अन्वाभ॑जतीत्य॑नु-आभ॑जति (6-1-64)
अन्वाभ॑जदित्य॑नु-आभ॑जत् (6-4-29)
अन्वाभ॑विष्यन्तीत्य॑नु-आभ॑विष्यन्ति (6-3-25)
अन्वाय॑त्तमित्य॑नु-आय॑त्तम्, अन्वाय॑त्त इत्य॑नु-आय॑त्तः (1-6-39)
अन्वायन्तीत्य॑नु-आय॑न्ति (6-5-4)
अन्वार॑ब्धमित्य॑नु-आर॑ब्धम् (6-3-42)
अन्वार॑भत इत्य॑नु-आर॑भते (3-1-4)
अन्वार॑भामह इत्य॑नु-आर॑भामहे (1-7-42)
अन्वार॑म्भयतीत्य॑नु-आर॑म्भयति (2-6-12)
अन्वारो॑हयेदित्य॑नु-आरो॑हयेत् (3-4-39)
अन्वारो॑हतीत्य॑नु-आरो॑हति (5-4-48)
अन्वारो॑हन्तीत्य॑नु-आरो॑हन्ति (7-2-2)
अन्वाव॑र्त इत्य॑नु-आव॑र्ते (1-6-18)
अन्वाह॑रतीत्य॑नु-आह॑रति (1-7-12)
अन्वाह॑रन्तेत्य॑नु-आह॑रन्त (1-7-13)
अन्वाहेत्य॑नु-आह॑ (1-5-33)
अन्वागन्तेत्य॑नु-आगन्ता (5-7-30)
अन्वारभ॑त इत्य॑नु-आरभ॑ते (6-3-48)
अन्वारभेतेत्य॑नु-आरभे॑त (3-1-15)
अन्वारभ्य इत्य॑नु-आरभ्यः॑, अन्वारभ्या(३) इत्य॑नु-आरभ्या(३)ः (6-3-41)
अन्वारभ्येत्य॑नु-आरभ्य॑ (2-2-27)
अन्वारम्भ इत्य॑नु-आरम्भः (6-1-75)
अन्वारोहेदित्य॑नु-आरोहेत्, अन्वारोह इत्य॑नु-आरोहः (5-6-30)
अन्वारोहा इत्य॑नु-आरोहाः (3-2-2)
अन्वारोहानित्य॑नु-आरोहान् (3-2-1)
अन्वाहार्य॑ इत्य॑नु-आहार्यः॑ (1-7-12)
अन्वाहार्य॑मित्य॑नु-आहार्यम् (1-7-11)
अन्वाहार्य॑स्येत्य॑नु-आहार्य॑स्य (1-7-12)
अन्वाहार्ये॑णेत्य॑नु-आहार्ये॑ण (1-7-11)
अन्वीख्षेतेत्य॑नु-ईख्षे॑त, अन्वीख्ष्य इत्य॑नु-ईख्ष्यः॑ (6-5-22)
अपाकृ॑तमित्य॑प-आकृ॑तम् (6-4-51)
अपाकरोतीत्य॑प-आकरोति॑ (2-5-31)
अपोर्ण्वीतेत्य॑प-ऊर्ण्वीत (6-1-19)
अप्येतीत्य॑पि-एति॑ (3-1-33)
अभ्यात॑नुत इत्य॑भि-आत॑नुते (3-4-18)
अभ्यात॑नक्तीत्य॑भि-आत॑नक्ति (2-5-20)
अभ्यात॑न्वतेत्य॑भि-आत॑न्वत (3-4-17)
अभ्यारू॑ढ इत्य॑भि-आरू॑ढः (1-5-40)
अभ्यारो॑हतीत्य॑भि-आरो॑हति (2-5-31)
अभ्यारो॑हन्तीत्य॑भि-आरो॑हन्ति (7-2-1)
अभ्याव॑र्तध्वमित्य॑भि-आव॑र्तध्वम् (5-7-16)
अभ्याव॑र्तस्वेत्य॑भि-आव॑र्तस्व (4-2-29)
अभ्याव॑वृथ्स्वेत्य॑भि-आव॑वृथ्स्व (4-2-23)
अभ्याताना इत्य॑भि-आतानाः (3-4-17)
अभ्यातानानामित्य॑भि-आतानानाम् (3-4-18)
अभ्यातानानित्य॑भि-आतानान् (3-4-17)
अभ्यातानैरित्य॑भि-आतानैः (3-4-18)
अभ्यादध्यादित्य॑भि-आदध्यात् (2-2-57)
अभ्यारुह्येत्य॑भि-आरुह्य॑ (7-4-15)
अभ्यारोह॑न्त इत्य॑भि-आरोह॑न्तः (7-5-6)
अभ्यारोहतीत्य॑भि-आरोह॑ति (2-5-32)
अभ्यावृत्येत्य॑भि-आवृत्य॑ (6-2-29)
अभ्यावर्तिन्नित्य॑भि-आवर्तिन्न् (4-2-2)
अभ्याह्वय॑त इत्य॑भि-आह्वय॑ते (3-2-35)
अभ्यैख्षन्तेत्य॑भि-ऐख्ष॑न्त (3-1-12)
अभ्यैख्षे॑तामित्य॑भि-ऐख्षे॑ताम् (4-1-33)
अरुणैता इत्य॑रुण-एताः (5-6-49)
अरुणैतायेत्य॑रुण-एताय॑ (7-3-39)
अवैतीत्य॑व-एति॑ (3-3-22)
अवैर्यतेत्य॑व-ऐर्य॑त (7-1-17)
अवैष्यन्नित्य॑व-एष्यन्न् (3-3-22)
उपाकु॑र्यादित्यु॑प-आकु॑र्यात् (3-1-8)
उपाकृ॑तायेत्यु॑प-आकृ॑ताय (5-7-52)
उपाकृ॑तमित्यु॑प-आकृ॑तम् (3-1-13)
उपाक॑रोतीत्यु॑प-आक॑रोति (3-1-15)
उपागामित्यु॑प-आगाम् (5-7-4)
उपागुरित्यु॑प-आगुः॑ (4-7-33)
उपागहीत्यु॑प-आग॑हि (3-3-36)
उपायन्तीत्यु॑प-आय॑न्ति (6-6-13)
उपायन्नित्यु॑प-आयन्न्॑ (5-7-23)
उपाव॑र्तत इत्यु॑प-आव॑र्तते (5-4-28)
उपाव॑र्तन्त इत्यु॑प-आव॑र्तन्ते (5-2-24)
उपाव॑र्ततेत्यु॑प-आव॑र्तत (1-7-3)
उपाव॑र्तन्तेत्यु॑प-आव॑र्तन्त (2-4-12)
उपाव॑र्तेतामित्यु॑प-आव॑र्तेताम् (6-1-17)
उपाव॑र्तेतेत्यु॑प-आव॑र्तेत (5-4-44)
उपाव॑र्थ्स्यन्तीत्यु॑प-आव॑र्थ्स्यन्ति (2-4-12)
उपाव॑वर्तीत्यु॑प-आव॑वर्ति (6-2-37)
उपास॑त इत्यु॑प-आस॑ते (4-1-32)
उपाकुर्यादित्यु॑प-आकुर्यात् (3-2-2)
उपाकुर्वन्नित्यु॑प-आकुर्वन्न् (3-3-3)
उपाकृत्येत्यु॑प-आकृत्य॑ (3-1-15)
उपाकरोतीत्यु॑प-आकरोति॑ (3-1-8)
उपाप्नोतीत्यु॑प-आप्नोति॑ (1-6-29)
उपायव इत्यु॑प-आयवः॑ (1-1-1)
उपावृत इत्यु॑प-आवृतः॑ (4-2-3)
उपावर्थ्स्यतीत्यु॑प-आवर्थ्स्यति॑ (2-4-9)
उपावर्थ्स्यत इत्यु॑प-आवर्थ्स्यतः (6-1-17)
उपाव्याध इत्यु॑प-आव्याधः (2-2-47)
उपेतनेत्यु॑प-एत॑न (3-1-13)
उपैतीत्यु॑प-एति॑ (5-7-28)
उपैदित्यु॑प-ऐत् (5-7-20)
उपैष्यथेत्यु॑प-ऐष्य॑थ (5-7-23)
उपैष्यसीत्यु॑प-ऐष्य॑सि (5-7-20)
उपैष्यन्नित्यु॑प-एष्यन्न् (1-6-22)
उपैष्यामीत्यु॑प-एष्यामि॑ (2-3-24)
उभयत॑एनीत्यु॑भयतः॑-एनी (7-1-20)
कृष्णैता इति॑ कृष्ण-एताः (5-6-49)
कृष्णैतायेति॑ कृष्ण-एताय॑ (7-3-39)
घृताह॑वन इति॑ घृत-आहवनः, घृताहुतिरिति॑ घृत-आहुतिः (2-5-52)
चित्रायुरिति॑ चित्र-आयुः (4-1-44)
चित्रोत॑य इति॑ चित्र-ऊतयः (4-2-31)
जुह्वास्य इति॑ जुहु-आस्यः (1-4-54)
तिग्मायु॑धा इति॑ तिग्म-आयुधाः (1-2-34)
तूषाधानमिति॑ तूष-आधानम् (6-1-3)
त्र्या॑वृदिति त्रि-आवृत् (6-3-37)
त्र्यालिखितेति॑ त्रि-आलिखिता (5-2-43)
दार्वाघाट इति॑ दारु-आघातः (5-5-53)
निष्कृ॑ताहावमिति निष्कृ॑त-आहावम् (4-2-22)
नस्योता इति॑ नसि-ओताः (2-1-2)
न्याग॑च्छदिति॑ नि-आग॑च्छत् (7-1-21)
न्यायमिति॑ नि-आयम् (2-2-41)
न्यू॑नयेति नि-ऊनया, न्यू॑नादिति नि-ऊनात् (5-1-46)
न्येतीति॑ नि-एति॑ (7-3-1)
पर्याप्तुमिति परि॑-आप्तुम् (7-3-4)
पर्याप्त्या इति परि॑-आप्त्यै (5-1-15)
पुरी॑षायतन इति पुरी॑ष-आयतनः (5-1-8)
पुरुषाहुतिरिति॑ पुरुष-आहुतिः (2-2-10)
पर्याग॑त इति॑ परि-आग॑ते (1-6-35)
पर्याचि॑कीऱ्षन्निति॑ परि-आचि॑कीर््षन्न् (6-5-7)
पर्यान॑ह्यतीति॑ परि-आन॑ह्यति (6-1-72)
पर्याल॑भ्यन्त इति॑ परि-आल॑भ्यन्ते (2-1-12)
पर्याव॑र्तत इति॑ परि-आव॑र्तते (1-7-27)
पर्याव॑र्तन्त इति॑ परि-आव॑र्तन्ते (5-2-28)
पर्याव॑र्तयतीति॑ परि-आव॑र्तयति (2-5-1)
पर्याव॑र्ततेति॑ परि-आव॑र्तत (2-5-48)
पर्याव॑र्तेते इति॑ परि-आव॑र्तेते (3-2-4)
पर्याणीयेति॑ परि-आनीय॑ (7-1-26)
पर्याप्लाव इति॑ परि-आप्लावे (7-5-20)
पर्यावर्त॑त इति॑ परि-आवर्त॑ते (2-4-28)
पर्यावर्तयेदिति॑ परि-आवर्तयेत् (6-4-1)
प्राप्तुमिति प्र-आप्तुम् (2-1-30)
प्राचीनावीतमिति॑ प्राचीन-आवीतम् (2-5-61)
प्राप्नुयादिति॑ प्र-आप्नुयात् (2-1-30)
प्राप्नोतीति॑ प्र-आप्नोति॑ (2-1-32)
प्रतीख्ष॑त इति॑ प्रति-ईख्ष॑ते (3-2-39)
प्रत्यान॑ह्यतीति॑ प्रति-आन॑ह्यति (6-1-74)
प्रत्याव॑र्तयेति॑ प्रति-आव॑र्तय (4-6-33)
प्रत्याश्रु॑तमिति॑ प्रति-आश्रु॑तम् (7-3-31)
प्रत्याह्व॑यतइति॑ प्रति-आह्व॑यते (3-2-39)
प्रत्याख्यायमिति॑ प्रति-आख्यायम् (3-1-10)
प्रत्यासाभ्यामिति॑ प्रति-आसाभ्याम् (5-7-51)
प्रत्योषतीति॑ प्रति-ओष॑ति (1-5-42)
प्रेफ्सतीति॑ प्र-ईफ्सति॑ (5-4-9)
प्रेफ्सन्त इति॑ प्र-ईफ्सन्तः॑ (2-3-4)
प्रेफ्सन्निति॑ प्र-ईफ्सन्न् (6-4-25)
प्रेरत इति॑ प्र-ईरते (2-2-8)
प्रैषमिति॑ प्र-एषम् (2-5-20)
प्रैषानिति॑ प्र-एषान् (7-3-31)
ब्रह्मौदनमिति॑ ब्रह्म-ओदनम् (3-4-28)
मृगाखर इिति॑ मृग-आखरे (7-5-48)
मध्यमेषायामिति॑ मध्यम-ईषायाम् (2-3-5)
यजमानायतनमिति॑ यजमान-आयतनम् (5-3-31)
यज्ञायुधानीति॑ यज्ञ-आयुधानि॑ (1-6-26)
यत्राकूतायेति॑ यत्र-आकूताय॑ (5-4-47)
यवाचितमिति॑ यव-आचितम् (1-8-34)
रथौ॑जा इति रथ॑-ओजाः (4-4-7)
रोहितैता इति॑ रोहित-एताः (5-6-49)
रोहितैतायेति॑ रोहित-एताय॑ (7-3-39)
लोहितोर्णीति॑ लोहित-ऊर्णी (5-6-43)
विश्वायुरिति॑ विश्व-आयुः (1-1-4)
वीख्षि॑तायेति वि-ईख्षिताय, वीख्ष॑माणायेति॑ वि-ईख्ष॑माणाय (7-1-51)
वीख्षिष्यत इति॑ वि-ईख्षिष्यते (7-1-50)
वृद्धायुमिति॑ वृद्ध-आयुम् (1-3-2)
वैश्वदेवाग्निमारुते इति॑ वैश्वदेव-आग्निमारुते (4-4-6)
व्याकुर्विति॑ वि-आकु॑रु, व्याक॑रोदिति॑ वि-आक॑रोत्, व्याकृतेति॑ वि-आकृ॑ता (6-4-33)
व्याघा॑रयतीति॑ वि-आघा॑रयति (5-2-40)
व्याघा॑रयन्तीति॑ वि-आघा॑रयन्ति (6-2-34)
व्याच॑ष्ट इति॑ वि-आच॑ष्टे (2-3-42)
व्यात्तमिति॑ वि-आत्तम् (7-5-53)
व्यादि॑शदिति॑ वि-आदि॑शत् (1-7-12)
व्यान॑यतीति॑ वि-आन॑यति (6-4-15)
व्यानडिति॑ वि-आन॑ट् (4-2-45)
व्याय॑च्छन्त इति॑ वि-आय॑च्छन्ते (3-1-21)
व्याय॑च्छेतामिति॑ वि-आय॑च्छेताम् (7-1-18)
व्याय॑च्छेते इति॑ वि-आय॑च्छेते (7-5-30)
व्यावृ॑त्त इति॑ वि-आवृ॑त्ते, व्यावृ॑त्तमिति॑ वि-आवृ॑त्तम् (6-2-33)
व्यावृ॑त्त्या इति॑ वि-आवृ॑त्त्यै (2-6-26)
व्याव॑र्तन्त इति॑ वि-आव॑र्तन्ते (5-3-2)
व्याव॑र्तयतीति॑ वि-आव॑र्तयति (6-1-20)
व्याव॑र्तन्तेति॑ वि-आव॑र्तन्त (7-1-36)
व्याहृ॑तय इति॑ वि-आहृ॑तयः (1-6-34)
व्याहृ॑तीरिति॑ वि-आहृ॑तीः (1-6-36)
व्याहेति॑ वि-आह॑ (7-3-1)
व्याघारयतीति॑ वि-आघारय॑ति (5-2-40)
व्यानशुरिति॑ वि-आनशुः (5-7-32)
व्यावृतमिति॑ वि-आवृतम् (2-2-44)
व्यूषुषीति॑ वि-ऊषुषी (4-3-25)
व्येतीति॑ वि-एति॑ (4-1-33)
व्यो॑मन इति वि-ओमने (3-3-11)
व्यो॑मन्निति वि-ओमन्न् (4-2-43)
व्यो॑मेति वि-ओम (3-3-14)
व्यौच्छदिति॑ वि-औच्छ॑त् (4-3-21)
शित्योष्ठायेति॑ शिति-ओष्ठा॑य (7-3-39)
शित्योष्ठ इति॑ शिति-ओष्ठः॑ (5-6-45)
शतायु॑धायेति॑ शत-आयुधाय (5-7-6)
शतायु॑षमिति॑ शत-आयुषम् (4-2-42)
शतायुरिति॑ शत-आयुः (1-5-6)
शतोत॑य इति॑ शत-ऊतये (5-7-6)
सत्यौ॑जसेति सत्य॑-ओजसा (4-7-34)
सात्मा॑नमिति स-आत्मानम्, सात्मेति स-आत्मा (5-3-24)
साय॑तनमिति स-आयतनम् (5-1-8)
साशि॑रमिति स-आशिरम् (6-1-67)
साशीर्केणेति स-आशीर्केण (1-6-36)
सत्यायुरिति॑ सत्य-आयुः, सत्यौजा इति॑ सत्य-ओजाः (1-6-1)
सर्वायुरिति॑ सर्व-आयुः (2-4-10)
सोमैन्द्रा इति॑ सोम-ऐन्द्राः (5-6-46)
स्वायुरिति॑ सु-आयुः॑ (4-1-26)
स्वा॑हुत इति सु-आहुतः (4-4-13)
स्वाग्रयण इति सु-आग्रयणः (1-4-11)
स्वायुषेति॑ सु-आयुषा (1-2-15)
स्वायुधायेति॑ सु-आयुधाय॑ (4-5-15)
स्वावेश इति॑ सु-आवेशः (1-3-10)
स्वासस्थमिति॑ सु-आसस्थम् (1-1-19)
स्वासस्थेति॑ सु-आसस्था (4-3-7)
स्वे॑तव्यमिति सु-एतव्यम् (6-1-1)
स्वौपशेति॑ सु-औपशा (4-1-20)
हस्ता॑दाना इति हस्त॑-आदानाः (6-4-26)
हृदयौपशाभ्यामिति॑ हृदय-औपशाभ्याम् (5-7-48) ॥

उक्षान्नायोपावहरन्नुपावहरेदनवानं परार्धायेत्येते उभयह्रस्विणः ॥
[अत्रापि बहूनामुदाहरणानां अपेक्षा विद्यते । पूर्वोक्तवत् अत्रापि सवर्णदीर्घ, गुण, यण् सन्धिविषयाः दृष्टान्ताः प्रदर्श्यन्ते । पूर्वदीर्घिणां उभयदीर्घिणामेव पट्टिका मूले सम्पूर्णप्रायाऽस्तीति ज्ञेयम् ।] ॥
अग्नीदित्यग्नि॑-इत् (6-3-2)
अच्छे॑त इत्यच्छ॑-इतः (4-4-25)
अत्यꣳ॑हा इत्यति॑-अꣳहाः (1-8-26)
अत्य॑ग्रमित्यति॑-अग्रम् (2-6-27)
अत्रात्रेत्यत्र॑-अत्र (5-6-11)
अदा॑यादीरित्यदा॑य-अदीः (6-5-27)
अध्य॑ख्षाभ्यामित्यधि॑-अख्षाभ्याम्(3-2-42)
अध्य॑ख्षायेत्यधि॑-अख्षाय (1-2-10)
अध्य॑ख्षमित्यधि॑-अख्षम् (1-6-1)
अध्य॑ख्षेणेत्यधि॑-अख्षेण (4-7-29)
अनु॑पाक्त इत्यनु॑प-अक्तः (2-6-16)
अनु॑पोप्त इत्यनु॑प-उप्ते (6-5-7)
अन॑न्ववचारायेत्यन॑नु-अवचाराय (1-6-28)
अन॑पेता इत्यन॑प-इताः (5-7-32)
अन॑पोब्ध इत्यन॑प-उब्धः (2-4-43)
अन॑भ्यक्ता इत्यन॑भि-अक्ताः (7-1-3)
अन॑वानमित्यन॑व-अनम् (6-6-37)
अन॑वेतावित्यन॑व-इतौ (2-6-18)
अन॑वेत इत्यन॑व-इतः (2-6-18)
अन्त्य॑मित्र इत्यन्ति॑-अमित्रः (4-6-26)
अन्न॑स्यान्नस्येत्यन्न॑स्य-अन्नस्य (5-2-29)
अन्वि॑तिरित्यनु॑-इतिः (3-5-6)
अन्वृ॑जव इत्यनु॑-ऋजवे, अन्वृ॑जुमित्यनु॑-ऋजुम्(2-2-40)
अपोब्ध इत्यप॑-उब्धः (2-4-43)
अप्रा॑णत इत्यप्र॑-अनते (7-5-35)
अप्र॑तीत्तमित्यप्र॑ति-इत्तम् (3-3-23)
अप्रो॑दितामित्यप्र॑-उदिताम् (2-2-50)
अब्राह्मणोक्त इत्यब्राह्मण-उक्तः (2-6-57)
अवेष्टा इत्यव॑-इष्टाः (1-8-27)
अव्यु॑ष्ट्या इत्यवि॑-उष्ट्यै (1-5-29)
अव्य॑र्धुक इत्यवि॑-अर्धुकः (5-3-30)
अव्य॑वच्छिन्नानीत्यवि॑-अवच्छिन्नानि (7-1-17)
अश्वा॑जनीत्यश्व॑-अजनि (1-7-34)
अग्धादित्य॑ग्ध-अत् (3-3-23)
अग्निहोत्रोच्छेषणमित्य॑ग्निहोत्र-उच्छेषणम् (2-5-20)
अग्नीदित्य॑ग्नि-इत् (6-5-30)
अग्नीध इत्य॑ग्नि-इधे (1-8-34)
अग्नीदित्य॑ग्नि-इत् (2-6-29)
अतीयादित्य॑ति-इयात् (6-4-8)
अत्यशि॑ष्यतेत्य॑ति-अशि॑ष्यत (2-4-36)
अध्यति॑ष्ठदित्य॑धि-अति॑ष्ठत् (4-6-10)
अध्यव॑साययतीत्य॑धि-अव॑साययति (5-2-14)
अध्यव॑स्यतीत्य॑धि-अव॑स्यति (5-2-7)
अध्यवसायेत्य॑धि-अवसाय॑ (6-1-34)
अध्यवसाययतीत्य॑धि-अवसायय॑ति (5-2-14)
अध्यस्थादित्य॑धि-अस्थात् (2-1-8)
अनूच्यानीत्य॑नु-उच्या॑नि (2-4-30)
अनूच्यमित्य॑नु-उच्यम् (2-5-61)
अनूच्येत्य॑नु-उच्य॑ (2-1-14)
अनूचीनाहमित्य॑नूचीन-अहम् (7-1-17)
अनूच्यत इत्य॑नु-उच्यते (2-5-47)
अनूच्यमा॑न इत्य॑नु-उच्यमा॑ने (2-2-29)
अनूत्थायेत्य॑नु-उत्थाय॑ (3-4-38)
अनूद्धृत्य इत्य॑नु-उद्धृत्यः॑ (2-2-21)
अनूपदध्यादित्य॑नु-उपदध्यात् (5-2-37)
अनूपयन्तीत्य॑नु-उपयन्ति॑ (1-7-24)
अन्धाहेरित्य॑न्ध-अहेः (5-7-49)
अन्नाद॑नमित्य॑न्न-अद॑नम् (2-5-1)
अन्नाद्यादित्य॑न्न-अद्यात् (1-6-17)
अन्नाद्यायेत्य॑न्न-अद्या॑य (1-5-10)
अन्नाद्य इत्य॑न्न-अद्ये (2-2-37)
अन्नाद्यमित्य॑न्न-अद्यम् (1-5-13)
अन्नाद्यस्येत्य॑न्न-अद्य॑स्य (1-5-14)
अन्नाद्येनेत्य॑न्न-अद्ये॑न (2-6-33)
अन्नाद इत्य॑न्न-अदः (1-6-6)
अन्नादमित्य॑न्न-अदम् (1-5-10)
अन्नादा इत्य॑न्न-अदाः (7-3-20)
अन्नादायेत्य॑न्न-अदाय॑ (2-2-15)
अन्यस्यान्यस्येत्यन्यस्य॑-अन्यस्य (6-3-60)
अन्वति॑ष्ठतेत्य॑नु-अति॑ष्ठत (2-4-42)
अन्वत॑प्यन्तेत्य॑नु-अत॑प्यन्त (3-2-31)
अन्वप॑श्यदित्य॑नु-अप॑श्यत् (5-1-19)
अन्वर्जे॑युरित्य॑नु-अर्जे॑युः (7-5-10)
अन्ववा॑जिगाꣳसन्नित्य॑नु-अवा॑जिगाꣳसन्न्, अन्ववा॑यन्नित्य॑नु-अवा॑यन्न् (3-2-6)
अन्ववास्यतीत्य॑नु-अवास्यति (6-6-29)
अन्वव॑सृजेदित्य॑नु-अव॑सृजेत् (6-5-22)
अन्वव॑स्रावयतीत्य॑नु-अव॑स्रावयति (5-6-12)
अन्ववै॑तामित्य॑नु-अवै॑ताम् (2-4-12)
अन्ववैतीत्य॑नु-अवै॑ति (6-6-9)
अन्वस्यतीत्य॑नु-अस्य॑ति(7-2-11)
अन्वित्येत्य॑नु-इत्य॑ (6-2-46)
अन्ववायन्नित्य॑नु-अवायन्न्॑ (6-3-2)
अन्ववसृजतीत्य॑नु-अवसृजति॑ (6-5-30)
अन्वहमित्य॑नु-अहम् (2-4-27)
अपाघ्नन्नित्य॑प-अघ्नन्न्॑, अपाकृ॑न्तन्नित्य॑प-अकृ॑न्तन्न् (2-1-8)
अपाव॑पदित्य॑प-अव॑पत् (3-3-21)
अपान इत्य॑प-अनः (1-3-18)
अपान इत्य॑प-अने (6-3-5)
अपानमित्य॑प-अनम् (1-1-10)
अपानस्येत्य॑प-अनस्य॑ (6-4-29)
अपाना इत्य॑प-अनाः (4-6-23)
अपानायेत्य॑प-अनाय॑ (1-1-9)
अपानतीत्य॑प-अनती (1-5-10)
अपानतीरित्य॑प-अनतीः (5-3-29)
अपानेनेत्य॑प-अनेन॑ (1-7-7)
अपराह्ण इत्य॑पर-अह्ने (2-1-11)
अपोम्भ॑नादित्य॑प-उम्भ॑नात् (2-4-43)
अप्राशित्रिय इत्य॑प्र-अशित्रियः (2-6-46)
अभीत्व॑रीरित्य॑भि-इत्व॑रीः (4-1-39)
अभीद्धेत्यभि-इद्धा (5-1-37)
अभीष्टा इत्यभि-इष्टाः (2-4-29)
अभ्यज्येत्य॑भि-अज्य॑ (2-6-17)
अभ्यञ्ज॑नमित्य॑भि-अञ्ज॑नम् (2-5-6)
अभ्यति॑रिच्यत इत्य॑भि-अति॑रिच्यते (7-1-19)
अभ्यनू॑वाचेत्य॑भि-अनू॑वाच (5-6-25)
अभ्यनूच्यत इत्य॑भि-अनूच्यते (7-1-18)
अभ्यर्तीत्य॑भि-अर्ति॑ (2-3-56)
अभ्यव॑र्तन्तेत्य॑भि-अव॑र्तन्त (1-6-51)
अभ्यषि॑ञ्चन्नित्य॑भि-असि॑ञ्चन्न् (1-8-20)
अभ्युथ्स॑र्जेदित्य॑भि-उथ्स॑र्जेत् (6-2-45)
अभ्युद्धरे॑युरित्य॑भि-उद्धरे॑युः (2-2-20)
अभ्यङ्क्त इत्य॑भि-अङ्क्ते (2-5-7)
अभ्यनक्तीत्य॑भि-अनक्ति॑ (5-2-46)
अभ्यर्ध इत्य॑भि-अर्धः (2-3-29)
अभ्यवायन्नित्य॑भि-अवायन्न्॑ (2-6-15)
अभ्यवेत्यमित्य॑भि-अवेत्यम् (3-1-31)
अभ्यवेत्येत्य॑भि-अवेत्य॑ (1-5-16)
अभ्यश्ञुत इत्य॑भि-अश्ञुते (7-1-2)
अर्काश्वमेधयोरित्य॑र्क-अश्वमेधयोः (5-7-19)
अर्काश्वमेधावित्य॑र्क-अश्वमेधौ (2-2-39)
अर्काश्वमेधीत्य॑र्क-अश्वमेधी (5-7-19)
अर्थेत इत्य॑र्थ-इतः॑ (1-8-20)
अर्धर्च इत्य॑र्ध-ऋचः (6-3-59)
अर्धर्च इत्य॑र्ध-ऋचे (1-6-37)
अर्धर्चमित्य॑र्ध-ऋचम् (2-5-42)
अर्धर्चादित्य॑र्ध-ऋचात् (3-2-39)
अर्धर्चावित्य॑र्ध-ऋचौ (2-5-43)
अर्धर्चेनेत्य॑र्ध-ऋचेन॑ (5-1-16)
अर्धेन्द्राणीत्य॑र्ध-इन्द्राणि॑ (5-4-39)
अवारु॑न्धतेत्य॑व-अरु॑न्धत(3-3-16)
अवार्च्छतीत्य॑व-ऋच्छ॑ति (2-6-17)
अवास्येत्य॑व-अस्य॑ (3-2-4)
अवान्तरमित्य॑व-अन्तरम् (7-4-20)
अवोख्षतीत्य॑व-उख्ष॑ति (5-4-20)
अश्वाभिधानीमित्य॑श्व-अभिधानीम् (5-1-5)
अहुतादित्य॑हुत-अत् (3-3-23)
अहुताद इत्य॑हुत-अदः॑ (4-6-4)
आग्नीध्रादित्याग्नि॑-इध्रात् (4-4-25)
आग्नीध्र इत्याग्नि॑-इध्रे (3-1-10)
आग्नीध्रमित्याग्नि॑-इध्रम् (3-1-17)
आहि॑ताग्निरित्याहि॑त-अग्निः (1-7-31)
आहि॑ताग्नेरित्याहि॑त-अग्नेः (1-5-42)
आग्नीध्रीय इत्याग्नि-इध्रीयः॑ (6-3-3)
आग्रयणाग्रानित्याग्रयण-अग्रान्, आग्रयणाग्रा इत्याग्रयण-अग्राः (6-4-48)
आत्मेष्टका इत्यात्म-इष्टकाः (5-5-36)
आदित्येष्टका इत्या॑दित्य-इष्टकाः (5-3-41)
आप्तेष्ट॑कमित्याप्त-इष्टकम्(5-3-41)
आमादमित्या॑म-अदम् (1-1-10)
आश्वश्वि॑यमित्या॑शु-अश्वि॑यम् (1-8-41)
आश्विनाग्रानित्याश्विन-अग्रान् (7-2-23)
आहुतीष्टकाइत्या॑हुति-इष्टकाः (3-4-36)
इन्द्राग्नी इतीन्द्र॑-अग्नी (1-1-25)
इन्द्रे॑षिता इतीन्द्र॑-इषिताः (1-6-51)
इतासुरितीत-असुः (2-1-4)
इन्द्राग्नियोरितीन्द्र-अग्नियोः (1-3-21)
इन्द्राग्नी इतीन्द्र-अग्नी (1-1-22)
इन्द्राग्नी इतीन्द्र-अग्नी (1-1-25)
इष्वग्रेणेती॑षु-अग्रेण॑ (5-2-14)
इहेहेतीह-इह (1-8-37)
ईर्मान्ता॑स इतीर्म-अन्तासः (4-6-37)
उपोत्त इत्युप॑-उत्तः (4-4-25)
उपोप्त इत्युप॑-उप्ते (6-5-7)
उपोपेत्युप॑-उप (1-4-23)
उक्थ्याग्रानित्युक्थ्य-अग्रान् (7-2-25)
उख्षान्नायेत्युख्ष-अन्नाय (1-3-30)
उत्तरार्धादित्यु॑त्तर-अर्धात् (2-6-34)
उत्तरार्ध इत्यु॑त्तर-अर्धे (2-6-8)
उत्तरार्ध्य॑मित्यु॑त्तर-अर्ध्यम् (2-5-66)
उपर्यु॑परीत्युपरि॑-उपरि (6-2-21)
उपाजी॑विष्मेत्यु॑प-अजी॑विष्म (7-3-11)
उपाद॑धादित्यु॑प-अद॑धात् (5-6-17)
उपाम॑न्त्रयन्तेत्यु॑प-अम॑न्त्रयन्त (2-6-34)
उपावा॑रोहन्नित्यु॑प-अवा॑रोहन्न् (7-3-25)
उपावास्रागित्यु॑प-अवास्राक् (1-6-41)
उपाव॑यन्तीत्यु॑प-अव॑यन्ति (6-5-40)
उपाव॑रोहन्तीत्यु॑प-अव॑रोहन्ति (7-3-26)
उपाव॑रोहन्त्वित्यु॑प-अव॑रोहन्तु (1-3-22)
उपाव॑रोहेत्यु॑प-अव॑रोह (1-3-22)
उपाव॑सृजतीत्यु॑प-अव॑सृजति (1-7-3)
उपाव॑हरतीत्यु॑प-अव॑हरति (5-1-30)
उपासी॑दन्नित्यु॑प-असी॑दन्न् (6-2-17)
उपास्येत्यु॑प-अस्य॑ (5-1-12)
उपान्त इत्यु॑प-अन्ते (6-6-16)
उपावसृजतीत्यु॑प-अवसृजति॑ (1-6-31)
उपावस्यतीत्यु॑प-अवस्यति॑ (2-6-54)
उपावहरन्नित्यु॑प-अवहरन्न्॑ उपावहरेदित्यु॑प-अवहरेत् (6-4-12)
उपावह्रियमा॑ण इत्यु॑प-अवह्रियमा॑णः (4-4-25)
उपाꣳशावित्यु॑प-अꣳशौ (6-4-27)
उपाꣳशुमित्यु॑प-अꣳशुम् (3-2-4)
उपाꣳशुरित्यु॑प-अꣳशुः (4-3-2)
उपाꣳशोरित्यु॑प-अꣳशोः (2-3-39)
उपाꣳश्वित्यु॑प-अꣳशु (1-5-7)
उपाꣳश्व॑ग्रा इत्यु॑पाꣳशु-अग्राः (6-4-20)
उपाꣳश्वन्तर्यामयोरित्यु॑पाꣳशु-अन्तर्यामयोः (6-5-41)
उपाꣳश्वन्तर्यामावित्यु॑पाꣳशु-अन्तर्यामौ (6-4-30)
उपेत्येत्यु॑प-इत्य॑ (7-2-17)
उपेयादित्यु॑प-इयात् (2-5-36)
उपेयुरित्यु॑प-इयुः (7-2-6)
उपोत्थायेत्यु॑प-उत्थाय॑ (7-1-28)
ऊनातिरिक्ता इत्यू॑न-अतिरिक्ता (5-1-42)
एका॑दशाख्षरामित्येका॑दश-अख्षराम् (7-3-6)
एका॑दशाख्षरेणेत्येका॑दश-अख्षरेण (1-7-44)
एका॑दशाख्षरेत्येका॑दश-अख्षरा (2-2-51)
एका॑दशारत्निमित्येका॑दश-अरत्निम् (6-3-18)
एकाख्षरेणेत्येक॑-अख्षरेण (1-7-43)
एक॑विꣳशत्यरत्निमित्येक॑विꣳशति-अरत्निम् (6-3-18)
एकोन्नत इत्येक॑-उन्नते, एकोन्नतादित्येक॑-उन्नतात्, एकोन्नतमित्येक॑-उन्नतम् (6-2-31)
एत्येत्या-इत्य॑ (2-3-47)
एकाष्टकामित्ये॑क-अष्टकाम् (7-4-29)
एकाष्टकायामित्ये॑क-अष्टकायाम् (3-3-25)
एकाष्टकेत्ये॑क-अष्टका (4-3-23)
ऐन्द्राग्न इत्यैन्द्र-अग्नः (4-7-14)
ऐन्द्राग्नमित्यैन्द्र-अग्नम् (1-8-2)
ऐन्द्राग्नीत्यैन्द्र-अग्नी (5-5-27)
ऐन्द्राग्नेनेत्यैन्द्र-अग्नेन॑ (6-6-21)
ऐन्द्रवायवाग्रा इत्यैन्द्रवायव-अग्राः (6-4-31)
ऐन्द्रवायवाग्रानित्यैन्द्रवायव-अग्रान् (7-2-22)
औपो॑दितिमित्यौप॑-उदितिम् (1-7-7)
कृशा॑नविति कृश॑-अनो (1-2-14)
कृशानुरिति॑ कृश-अनुः (1-3-5)
कृष्णाजिन इति॑ कृष्ण-अजिने (2-4-24)
कृष्णाजिनमिति॑ कृष्ण-अजिनम् (1-6-27)
कृष्णाजिनस्येति॑ कृष्ण-अजिनस्य॑ (5-1-32)
कृष्णाजिनेनेति॑ कृष्ण-अजिनेन॑ (5-1-17)
क्रव्यादमिति॑ क्रव्य-अदम् (1-1-10)
गन्धर्वाफ्सरस इति॑ गन्धर्व-अफ्सरसः॑, गन्धर्वाफ्सरसामिति॑ गन्धर्व-अफ्सरसाम् (3-4-25)
घृतानुषिक्तामिति॑ घृत-अनुषिक्ताम् (5-2-11)
घृतेष्टका॑ इति घृत-इष्टकाः (5-3-42)
चतु॑रख्षरमिति चतुः॑-अख्षरम् (1-6-39)
चतु॑रख्षरेणेति चतुः॑-अख्षरेण (1-7-43)
चतु॑रख्षरेति चतुः॑-अख्षरा (6-1-41)
चतु॑र्दशाख्षरेणेति चतु॑र्दश-अख्षरे (1-7-44)
चतु॑र्दशाख्षरेति चतु॑र्दश-अख्षरा (6-1-40)
चतु॑र्विꣳशत्यख्षरेति चतु॑र्विꣳशति-अख्षरा (2-5-59)
चन्द्राग्रा इति॑ चन्द्र-अग्राः (1-1-26)
चमसाध्वर्यविति॑ चमस-अध्वर्यो (6-4-14)
जघनार्धस्येति॑ जघन-अर्धस्य॑ (6-3-56)
जघनार्धादिति॑ जघन-अर्धात् (6-4-1)
जघनार्धेनेति॑ जघन-अर्धेन॑ (2-6-10)
तिक्तायनीति॑ तिक्त-अय॑नी (1-2-22)
तीख्ष्णेष॑व इति॑ तीख्ष्ण-इष॑वे (4-5-15)
त्रयो॑दशाख्षरेणेति त्रयो॑दश-अख्षरेण (1-7-44)
त्रयो॑दशाख्षरेति त्रयो॑दश-अख्षरा (6-1-40)
त्र्यविरिति॑ त्रि-अविः॑ (4-3-5)
त्र्यव्य इति॑ त्रि-अव्य॑ः (5-6-46)
त्र्यु॑द्धिमिति त्रि-उद्धिम् (5-1-34)
त्र्यु॑न्नत इति त्रि-उन्नते, त्र्यु॑न्नतादिति त्रि-उन्नतात् (6-2-31)
त्र्यु॑न्नतमिति त्रि-उन्नतम्(6-2-32)
त्र्य॑ख्षरेणेति त्रि-अख्षरेण (1-7-43)
त्र्य॑तिरात्र इति त्रि-अतिरात्रः (7-3-7)
त्र्य॑म्बकानिति त्रि-अम्बकान् (3-2-6)
त्र्य॑म्बकमिति त्रि-अम्बकम् (1-8-11)
त्र्यङ्गाणामिति॑ त्रि-अङ्गानाम् (6-3-56)
त्र्यवीति॑ त्रि-अवी (4-7-17)
त्र्यह इति॑ त्रि-अहः (7-3-12)
त्र्यहमिति॑ त्रि-अहम् (5-5-13)
त्र्यहा इति॑ त्रि-अहाः (7-3-23)
त्र्यहानिति॑ त्रि-अहान् (7-4-17)
त्र्यहाभ्यामिति॑ त्रि-अहाभ्याम् (7-3-11)
दश॑ऱ्षभामिति दश॑-ऋषभाम् (2-1-21)
दशाख्षर इति दश॑-अख्षरः (5-6-41)
दशाख्षरामिति दश॑-अख्षराम् (7-3-6)
दशाख्षरेणेति दश॑-अख्षरेण (1-7-44)
दशाख्षरेति दश॑-अख्षरा (2-6-2)
दख्षिणार्ध इति॑ दख्षिण-अर्धे (2-6-8)
दख्षिणार्धमिति॑ दख्षिण-अर्धम् (3-2-15)
दख्षिणार्ध्य॑मिति॑ दख्षिण-अर्ध्यम् (2-5-65)
दशर्चमिति॑ दश-ऋचम् (5-4-27)
देवेद्धेति देव॑-इद्ध (1-6-5)
देवावीरिति॑ देव-अवीः (3-5-33)
देवाश्वा इति॑ देव-अश्वाः (1-7-17)
देवाश्वैरिति॑ देव-अश्वैः (1-7-18)
देवासुरा इति॑ देव-असुराः (1-5-1)
देवासुरानिति॑ देव-असुरान् (3-3-19)
देवेद्ध इति॑ देव-इद्धः (2-5-51)
द्र्व॑न्न इति द्रु-अन्नः (4-1-36)
द्वाद॑शाख्षरामिति द्वाद॑श-अख्षराम् (7-3-6)
द्वाद॑शाख्षरेणेति द्वाद॑श-अख्षरेण (1-7-44)
द्वाद॑शाख्षरेति द्वाद॑श-अख्षरा (2-2-51)
द्वाद॑शोद्याममिति द्वाद॑श-उद्यामम् (5-1-55)
द्वादशाह इति॑ द्वादश-अहः (7-3-7)
द्वादशाह इति॑ द्वादश-अहे (7-2-40)
द्वादशाहमिति॑ द्वादश-अहम् (5-5-14)
द्वादशाहस्येति॑ द्वादश-अहस्य॑ (7-3-5)
द्वादशाहेनेति॑ द्वादश-अहेन॑ (7-2-37)
द्व्य॑ख्षरमिति द्वि-अख्षरम् (1-6-39)
द्व्य॑ख्षरेणेति द्वि-अख्षरेण (1-7-43)
द्व्यख्षर इति॑ द्वि-अख्षरः (1-6-39)
द्व्यनीका इति॑ द्वि-अनीकाः, द्व्यनीकेति॑ द्वि-अनीका (7-4-21)
धनार्घ इति॑ धन-अर्घः (2-2-33)
नवा॑रत्निमिति नव॑-अरत्निम्(6-3-18)
नवा॑वसानमिति नव॑-अवसानम् (1-6-23)
नवा॑शीत्या इति नव॑-अशीत्यै (7-2-41)
नवाख्षरेणेति नव॑-अख्षरेण (1-7-43)
नवाश्रिमिति नव॑-अश्रिम् (5-1-34)
नख्षत्रेष्टका इति॑ नख्षत्र-इष्टकाः (5-4-3)
न्यक्रा॑मदिति॑ नि-अक्रा॑मत् (2-6-36)
न्यधायीति॑ नि-अधा॑यि (2-2-66)
न्यमे॑हदिति॑ नि-अमे॑हत् (2-2-41)
न्यय॑नमिति॑ नि-अय॑नम् (4-6-3)
न्यष॑दामेति॑ नि-अस॑दाम (7-5-7)
न्य॑क्त इति नि-अक्तः (3-3-28)
न्य॑क्तमिति नि-अक्तम् (1-5-8)
न्य॑र्बुदायेति नि-अर्बुदाय (7-2-50)
न्य॑र्बुदमिति नि-अर्बुदम् (4-4-32)
न्यङ्काविति॑ नि-अङ्कौ (1-7-33)
न्यर्थादिति॑ नि-अर्थात् (4-7-31)
पञ्चा॑रत्निमिति पञ्च॑-अरत्निम् (6-3-17)
पञ्चा॑विरिति पञ्च॑-अविः (4-3-10)
पञ्चा॑वीरिति पञ्च॑-अवीः (5-6-47)
पञ्चाख्षरामिति पञ्च॑-अख्षराम् (7-3-5)
पञ्चाख्षरमिति पञ्च॑-अख्षरम्(1-6-39)
पञ्चाख्षरेणेति पञ्च॑-अख्षरेण (1-7-43)पञ्चाख्षरेति पञ्च॑-अख्षरा (6-1-6)
पञ्च॑दशाख्षरेणेति पञ्च॑दश-अख्षरेण (1-7-44)
पञ्च॑दशारत्निमिति पञ्च॑दश-अरत्निम् (6-3-18)
पञ्चेष्टक इति पञ्च॑-इष्टकः (5-6-18)
पर्य॑ग्नाविति परि॑-अग्नौ (3-4-11)
पर्यग्नीति परि॑-अग्नि (6-3-41)
पापावहीयमिति॑ पाप-अवहीयम् (7-3-1)
पिङ्गाख्ष्येति॑ पिङ्ग-अख्ष्या (6-1-45)
पुर्वणीकेति॑ पुरु-अनीक (1-3-25)
पूर्वापरा इति॑ पूर्व-अपराः (2-2-10)
पूर्वार्ध इति॑ पूर्व-अर्धे (2-6-8)
पूर्वार्धमिति॑ पूर्व-अर्धम् (5-6-39)
पूर्वार्धस्येति॑ पूर्व-अर्धस्य॑ (6-3-56)
पूर्वार्धेनेति॑ पूर्व-अर्धेन॑ (2-6-10)
पृषोदर इति॑ पृष-उदरः (5-5-61)
पृषोदरा इति॑ पृष-उदराः (5-6-45)
पङ्क्त्यु॑दयन इति॑ पङ्क्ति-उदयनः (2-6-60)
पञ्चावीति॑ पञ्च-अवी (4-7-17)
पञ्चाह इति॑ पञ्च-अहः (7-3-20)
पञ्चाहा इति॑ पञ्च-अहाः (7-4-19)
परार्ध इति॑ पर-अर्धः (4-4-32)
परार्धायेति॑ पर-अर्धाय॑ (7-2-50)
परीत्येति॑ परि-इत्य॑ (6-3-6)
परीध्य इति॑ परि-इध्यः॑ (5-7-17)
पर्यध॑त्था इति॑ परि-अध॑त्थाः (1-1-23)
पर्यप॑श्यदिति॑ परि-अप॑श्यत् (4-1-34)
पर्यभू॑षदिति॑ परि-अभू॑षत् (1-7-48)
पर्यमु॑ष्णादिति॑ परि-अमु॑ष्णात् (6-1-75)
पर्यवि॑शन्निति॑ परि-अवि॑शन्न् (6-3-3)
पर्यव॑द्यतीति॑ परि-अव॑द्यति (2-3-32)
प्रत्यु॑ष्टमिति प्रति॑-उष्टम्, प्रत्यु॑ष्टा इति प्रति॑-उष्टाः (1-1-2)
प्रत्य॑स्त इति प्रति॑-अस्तः (1-2-16)
प्राणा॑पानाविति प्राण॑-अपानौ (3-1-20)
प्राय॑णायेति॑ प्र-अय॑नाय (7-1-42)
प्राय॑णमिति॑ प्र-अय॑नम् (1-6-39)
प्रार्प॑ण इति॑ प्र-अर्प॑णः (4-2-8)
प्राशि॑तमितिप्र-अशितम् (2-6-48)
प्राश्येति॑ प्र-अश्य॑ (2-6-46)
प्रास्येति॑ प्र-अस्य॑ (3-5-17)
प्राण इति॑ प्र-अनः (1-3-14)
प्राण इति॑ प्र-अने (3-2-25)
प्राणथेनेति॑ प्र-अनथे॑न (4-1-14)
प्राणदिति॑ प्र-अनत् (4-7-33)
प्राणन्निति॑ प्र-अनन्न् (5-2-56)
प्राणमिति॑ प्र-अनम् (1-1-10)
प्राणस्येति॑ प्र-अनस्य॑ (3-2-30)
प्राणा इति॑ प्र-अनाः (2-5-65)
प्राणादिति॑ प्र-अनात् (1-5-10)
प्राणानामिति॑ प्र-अनानाम् (2-5-40)
प्राणानिति॑ प्र-अनान् (1-3-16)
प्राणायेति॑ प्र-अनाय॑ (1-1-9)
प्राणाविति॑ प्र-अनौ (5-2-42)
प्राणापानयोरिति॑ प्राण-अपानयोः (3-1-20)
प्राणापानाभ्यामिति॑ प्राण-अपानाभ्याम् (2-1-3)
प्राणापानाविति॑ प्राण-अपानौ (1-6-10)
प्राणापानोदानेष्विति॑ प्राणापान-उदानेषु॑ (7-3-7)
प्राणत इति॑ प्र-अनतः (4-1-32)
प्राणत इति॑ प्र-अनते (7-5-35)
प्राणतीरिति॑ प्र-अनतीः (5-3-29)
प्राणेनेति॑ प्र-अनेन॑ (1-3-18)
प्राणेभ्य इति॑ प्र-अनेभ्यः॑ (3-5-31)
प्राणेष्विति॑ प्र-अनेषु॑ (5-2-50)
प्राणैरिति॑ प्र-अनैः (3-5-31)
प्रायणीय इति॑ प्र-अयनीयः॑ (6-1-34)
प्रायणीय इति॑ प्र-अयनीये (3-5-30)
प्रायणीयमिति॑ प्र-अयनीयम् (6-1-36)
प्रायणीयस्येति॑ प्र-अयनीय॑स्य (6-1-38)
प्राशित्रमिति॑ प्र-अशित्रम् (2-6-48)
प्राशिष्यामीति॑ प्र-अशिष्यामि॑ (6-5-18)
प्राश्ञन्तीति॑ प्र-अश्ञन्ति॑ (1-7-4)
प्राश्ञन्तमिति॑ प्र-अश्ञन्तम् (2-6-47)
प्राश्ञातीति॑ प्र-अश्ञाति॑ (1-7-22)
प्राश्ञीयादिति॑ प्र-अश्ञीयात् (2-6-42)
प्रत्यख्षमिति॑ प्रति-अख्षम् (1-7-11)
प्रत्यगृ॑ह्णादिति॑ प्रति-अगृ॑ह्णात् (2-4-42)
प्रत्यति॑ष्ठदिति॑ प्रति-अति॑ष्ठत् (3-5-24)
प्रत्यदु॑हन्निति॑ प्रति-अदु॑हन्न् (2-5-17)
प्रत्यव॑रूढ्या इति॑ प्रति-अव॑रूढ्यै (7-3-13)
प्रत्यव॑रोहतीति॑ प्रति-अव॑रोहति (1-7-26)
प्रत्यव॑रोहन्तीति॑ प्रति-अव॑रोहन्ति (3-3-17)
प्रत्यव॑रोहेदिति॑ प्रति-अव॑रोहेत् (5-5-20)
प्रत्यस्येदिति॑ प्रति-अस्येत् (2-6-27)
प्रत्युत्पिपी॑त इति॑ प्रति-उत्पिपी॑ते (1-6-33)
प्रत्यपोर्णुत इति॑ प्रति-अपोर्णुते (6-1-19)
प्रत्यवरोह॑त इति॑ प्रति-अवरोह॑तः (5-5-20)
प्रत्यवरोह॑न्त इति॑ प्रति-अवरोह॑न्तः (7-5-11)
प्रत्यवरोहतीति॑ प्रति-अवरोह॑ति (5-6-36)
प्रत्यवरोहे॑युरिति॑ प्रति-अवरोहे॑युः (7-3-28)
प्रत्यवरोहेदिति॑ प्रति-अवरोहेत् (1-7-26)
प्रत्यवरोह इति॑ प्रति-अवरोहः (1-7-26)
प्रयाजानूयाजा इति॑ प्रयाज-अनूयाजाः (2-6-5)
प्रयाजानूयाजानिति॑ प्रयाज-अनूयाजान् (1-7-1)
प्रेतिरिति प्र-इतिः (3-5-6)
प्रेद्ध इति प्र-इद्धः (4-6-24)
प्रेषि॑ता इति प्र-इषिताः (5-6-2)
प्रोख्षि॑ता इति प्र-उख्षिताः (1-1-7)
प्रोख्षि॑त इति प्र-उख्षितः (5-5-41)
प्रोख्षि॑तमिति प्र-उख्षितम् (7-1-41)
प्रोख्ष॑णीनामिति॑ प्र-उख्ष॑णीनाम् (6-2-38)
प्रोख्ष॑णीरिति॑ प्र-उख्ष॑णीः (1-6-32)
प्रोख्ष॑णमिति॑ प्र-उख्ष॑णम् (2-2-54)
प्रोतेति प्र-उता (5-7-39)
प्रोख्षतीति॑ प्र-उख्षति॑ (2-6-24)
प्रोह्यमा॑ण इति॑ प्र-उह्यमा॑नः (4-4-25)
भूतेष्टका इति॑ भूत-इष्टकाः (5-6-11)
भ्रातृ॑व्यापनुत्त्या इति भ्रातृ॑व्य-अपनुत्त्यै (3-5-27)
भ्रातृ॑व्याभिभूत्या इति भ्रातृ॑व्य-अभिभूत्यै (2-6-5)मन्वि॑द्ध इति मनु॑-इद्धः (2-5-51)
मन्विद्धेति मनु॑-इद्ध (1-6-5)
मण्डलेष्टका इति॑ मण्डल-इष्टकाः (5-3-39)
मन्थ्य॑ग्रानिति॑ मन्थि-अग्रान् (7-2-24)
मैत्रावरुणाग्रानिति॑ मैत्रावरुण-अग्रान् (7-2-22)
यमेष्टमिति॑ यम-इष्टम् (1-8-28)
रिशाद॑स इति॑ रिश-अद॑से (5-6-51)
रिशादस इति॑ रिश-अदसः (4-3-31)
रुद्राव॑सृष्टेति॑ रुद्र-अवसृष्टा (3-5-20)रथाख्षेणेति॑ रथ-अख्षेण॑ (6-6-14)
रोहि॑ताञ्जिरिति रोहि॑त-अञ्जिः (5-5-62)
लोहिताहिरिति॑ लोहित-अहिः (5-5-52)
वाताग्रमिति॑ वात-अग्रम् (1-7-33)
विप्रा॑नुमदित इति विप्र॑-अनुमदितः (2-5-51)
विष्ण्व॑नुस्थित इति विष्णु॑-अनुस्थितः (2-4-38)
वित्तायनीति॑ वित्त-अय॑नी (1-2-22)
विद्मनाप॑समिति॑ विद्मन-अपसम् (3-3-36)
वीन्द्रमिति वि-इन्द्रम् (2-4-36)
वीड्व॑ङ्ग इति॑ वीडु-अङ्गः (4-1-15)
वेद्यन्तस्येति॑ वेदि-अन्तस्य॑ (6-6-14)
व्यख्य इति॑ वि-अख्यः॑ (1-5-48)
व्यति॑षक्ता इति॑ वि-अति॑षक्ताः (6-2-32)
व्यति॑षजेदिति॑ वि-अति॑षजेत्, व्यति॑षजतीति॑ वि-अति॑षजति (6-6-15)
व्यति॑षज्यन्त इति॑ वि-अति॑षज्यन्ते (7-4-14)
व्यति॑षक्तेति॑ वि-अति॑षक्ता (7-4-13)
व्यवादिति॑ वि-अवात् (3-4-8)
व्यव॑सर्पतीति॑ वि-अव॑सर्पति (2-2-47)
व्यव॑साययतीति वि-अव॑साययति (2-1-52)
व्यवैर्यतेति॑ वि-अवैर्यत (7-1-17)
व्यश्ञि॑य इति॑ वि-अश्ञि॑यः (1-7-38)
व्यस्थादिति॑ वि-अस्थात् (4-4-9)
व्यस्यन्निति॑ वि-अस्यन्न्॑ (3-4-43)
व्यान इति॑ वि-अनः (1-7-39)
व्यानमिति॑ वि-अनम् (3-1-23)
व्यानायेति॑ वि-अनाय॑ (1-1-9)
व्यानेनेति॑ वि-अनेन॑ (1-7-7)
व्युच्यमिति॑ वि-उच्यम् (7-3-2)
व्यु॑त्ते इति वि-उत्ते (3-1-28)
व्यु॑प्तकेशायेति वि-उप्तकेशाय (4-5-11)
व्यु॑ष्टाविति वि-उष्टौ (2-5-72)
व्यु॑ष्टिमिति वि-उष्टिम् (1-5-29)
व्यु॑ष्टीरिति वि-उष्टीः (4-3-24)
व्यु॑ष्ट्या इति वि-उष्ट्यै (6-4-36)
व्युच्छन्तीति॑ वि-उच्छन्ती (2-1-59)
व्युच्छन्तीमिति॑ वि-उच्छन्तीम् (1-4-34)
व्युदूह्येति॑ वि-उदूह्य॑ (5-7-42)
व्युन्दन्तीति॑ वि-उन्दन्ति॑ (2-4-21)
व्यृ॑द्धमिति वि-ऋद्धम् (3-4-1)
व्यृ॑द्धेनेति वि-ऋद्धेन (1-6-34)
व्य॑ष्टकेति वि-अष्टका (7-5-19)
व्य॑स्तमिति वि-अस्तम् (1-7-4)
व्यत्यासमिति॑ वि-अत्यासम् (2-3-28)
व्यवसाययादिति॑ वि-अवसाययात् (1-8-11)
शते॑षुध इति शत॑-इषुधे (4-5-4)
शित्यꣳसायेति॑ शिति-अꣳसा॑य (7-3-39)
शुष्काग्रमिति शुष्क॑-अग्रम् (6-3-16)
शुक्रऱ्षभेति॑ शुक्र-ऋषभा (4-3-25)
शुक्राग्रानिति॑ शुक्र-अग्रान् (7-2-23)
शूद्रार्याविति॑ शूद्र-अर्यौ (4-3-19)
शताख्ष॑रा इति॑ शत-अख्षराः (1-5-6)
शतारि॑त्रामिति॑ शत-अरित्राम् (1-5-51)
शतेन्द्रि॑य इति॑ शत-इन्द्रियः (1-5-6)
शस्तोक्थस्येति॑ शस्त-उक्थस्य (1-4-29)
शुक्रऱ्षभेति॑ शुक्र-ऋषभा (4-3-25)
श्येताख्ष इति॑ श्येत-अख्षः (5-6-42)
श्वेतानू॑काशायेति॑ श्वेत-अनूकाशाय (7-3-39)
षोड॑शाख्षरेणेति षोड॑श-अख्षरेण (1-7-44)
सप्तऱ्षय इति॑ सप्त-ऋषयः॑ (4-3-18)
सप्तऱ्षीनिति॑ सप्त-ऋषीन् (3-2-18)
सह॑स्राख्षेति सह॑स्र-अख्ष (4-2-42)
साख्षादिति॑ स-अख्षात् (1-6-24)
साह्न इति॑ स-अह्ने (6-6-41)
साह्नस्येति॑ स-अह्नस्य॑ (6-2-25)
सूद्गातेति सु-उद्गाता (7-1-33)
सून्नीयमिति सु-उन्नीयम् (6-2-20)
सूक्तमिति॑ सु-उक्तम् (4-7-4)
सूक्तयोरिति॑ सु-उक्तयोः (5-4-23)
सूक्तानीति॑ सु-उक्तानि॑ (2-3-52)
सूक्ताभ्यामिति॑ सु-उक्ताभ्याम् (5-4-23)
सूक्तेनेति॑ सु-उक्तेन॑ (5-2-31)
सूक्तैरिति॑ सु-उक्तैः (3-4-42)
सूपायन इति॑ सु-उपायनः (1-5-22)
सूपावसानेति॑ सु-उपावसाना, सूपचरणेति॑ सु-उपचरणा (2-6-54)
सूपसदन इति॑ सु-उपसदनः (7-5-47)
सूपस्था इति॑ सु-उपस्थाः (1-2-5)
सूपस्थानेति॑ सु-उपस्थाना (7-5-47)
सूर्याग्नी इति॑ सूर्य-अग्नी (5-7-44)
सूषेति॑ सु-उषा (4-7-6)
सत्त्राभि॑जितमिति॑ सत्त्र-अभिजितम् (7-5-2)
सत्यानृते इति॑ सत्य-अनृते (5-6-1)
सप्तद॑शाख्षरेणेति॑ सप्तद॑श-अख्षरेण (1-7-44)
सप्तद॑शारत्निमिति॑ सप्तद॑श-अरत्निम् (6-3-18)
सप्ताख्ष॑रमिति॑ सप्त-अख्षरम् (6-1-15)
सप्ताख्ष॑रेणेति॑ सप्त-अख्षरेण (1-7-43)
सप्तार॑त्निमिति॑ सप्त-अरत्निम् (6-3-18)
सप्तऱ्षय इति॑ सप्त-ऋषयः॑ (4-3-18)
सप्तऱ्षीनिति॑ सप्त-ऋषीन् (3-2-18)
समानोद॑र्का इति॑ समान-उदर्काः (5-3-2)
समसनादिति॑ समसन-अत् (3-3-23)
सहऱ्षभेति॑ सह-ऋषभा (2-6-38)
सहस्राख्ष इति॑ सहस्र-अख्षः (2-3-54)
सहस्राख्षायेति॑ सहस्र-अख्षाय॑ (45003)
सहस्राख्षेति॑ सहस्र-अख्ष (4-6-22)
सेन्द्रा इति स-इन्द्राः (2-5-48)
सेन्द्रानिति स-इन्द्रान् (7-3-32)
सेन्द्राविति स-इन्द्रौ, सेन्द्र इति स-इन्द्रः (2-5-22)
सेन्द्रमिति स-इन्द्रम् (2-5-19)
सेन्द्रेति स-इन्द्रा (2-5-22)
सोद॑कमिति स-उदकम् (1-7-22)
स्वङ्ग इति॑ सु-अङ्गः॑ (4-2-4)
स्वपा इति॑ सु-अपाः (1-3-31)
स्वपसेति॑ सु-अप॑सा (5-7-46)
स्ववसेति॑ सु-अव॑सा (2-3-53)
स्वश्वा इति॑ सु-अश्वाः (1-2-31)
स्वश्वि॑यमिति॑ सु-अश्वि॑यम् (3-5-18)
स्वश्व इति॑ सु-अश्वः॑ (1-2-31)
स्वार्थेतामिति॑ स्वार्थ-इताम् (6-2-20)
स्वि॑ष्टिमिति सु-इष्टिम् (3-1-27)
स्वि॑ष्टमिति सु-इष्टम् (2-6-44)
स्वि॑ष्टेनेति सु-इष्टेन (4-6-40)
स्व॑ध्वर्युरिति सु-अध्वर्युः (7-1-33)
स्व॑रङ्कृतेनेति सु-अरङ्कृतेन (4-6-40)
स्व॑र्वाचीति सु-अर्वाची (3-2-16)
स्वङ्गुरिरिति॑ सु-अङ्गुरिः (3-1-38)
स्वधिचरणेति॑ सु-अधिचरणा (2-6-54)
स्वध्यख्षमिति॑ सु-अध्यख्षम् (7-5-47)
स्वध्यवसानेति॑ सु-अध्यवसाना (2-6-54)
स्वध्वर इति॑ सु-अध्वरः (4-4-17)
स्वध्वरमिति॑ सु-अध्वरम् (3-5-35)
स्वध्वरेति॑ सु-अध्वर (4-1-14)
स्वनीकेति॑ सु-अनीक (3-5-33)
स्वपत्यस्येति॑ सु-अपत्यस्य॑ (1-3-29)
स्वपत्यायेति॑ सु-अपत्याय॑ (5-5-21)
स्वपस्यमानेति॑ सु-अपस्यमा॑ना (4-3-25)
स्वपस्य॑येति॑ सु-अपस्य॑या (1-5-47)
स्वरित्रामिति॑ सु-अरित्राम् (1-5-51)
स्वर्का इति॑ सु-अर्काः (1-7-35)
स्वस्त्ययनीति॑ स्वस्ति-अय॑नी (1-2-17)
हिरण्येष्टका इति॑ हिरण्य-इष्टकाः (5-5-22)
हुताद इति॑ हुत-अदः॑ (5-4-19)
हुताद्यायेति॑ हुत-अद्याय (5-7-8)
हृथ्स्वस इति॑ हृथ्सु-असः॑ (4-2-48)
हर्यश्वेति॑ हरि-अश्व (1-7-49) ॥

[ऐतोरैतुं] पराह दक्षिणावृतो [दक्षिणावृतं?] यथायतनं यथायतनादित्येत उभयदीर्घिणः ॥
पराहेति॑ परा-आह॑ (2-5-69)
दक्षिणावृ॑त इति॑ दक्षिणा-आवृतः (5-3-9,20)
दक्षिणावृतमिति तु नास्त्येव ।*
यथायतनमिति॑ यथा-आयतनम्, यथायतनादिति॑ यथा-आयतनात् (7-5-18)[, ऐतोरित्या-एतोः (1-5-43), ऐतुमित्या-एतुम् (2-5-10)] ॥

अगाद्धिषणा त्रिꣳशद्धामोदजयद्धातैद्धरुण उपरिष्टाद्धिनोति ध्वनयिद्धूमगन्धिर्गोजिद्धनजिद्यद्धावेदन्नाद्याद्धावे-देतावद्धा यद्धा[?] चात्वालाद्धिष्णियान््यद्धिष्णियानेतद्धिष्णिया यद्धानाभिरित्येतासु संहितासु पदाध्ययने धकार उत्तरपदादिः ॥
अगाद्धिषणा (1-1-2), त्रिꣳशद्धाम॑ (1-5-10), उद॑जयद्धाता (1-7-43), ऐद्धरुणः॑ (1-7-46), उपरि॑ष्टाद्धिनोति (2-5-19), ध्वनयिद्धूमग॑न्धिः (4-6-44), गोजिद्ध॑नजित् (4-7-32), यद्धावेत्, अन्नाद्याद्धावेत् (5-4-44), एतावद्धा (6-2-48), यद्धा ?, चात्वा॑लाद्धिष्णि॑यान् (6-3-1), यद्धिष्णि॑याः (6-3-5), एनद्धिष्णि॑याः (6-3-2), यद्धानाभिः॑ (6-5-33)
[उपभृद्ध्रुवा (1-1-20), यद्धूम्रः (2-1-57), वसुविद्ध्रुवः, (2-3-35), अशपद्धियाधि॑या (2-6-30), पुरस्ताद्धत्ते (3-5-4,5-3-8,6-6-5,22), अङ्गिरस्वद्ध्रुवा (4-2-17,….), उपदध॑द्ध्यायेत् (5-3-32,5-4-7), पश्चाद्धनुः॑, उत्तराद्धनुः॑ (5-5-31), यद्ध्रुवः (6-5-6,7), तद्ध्रुवस्य॑ (6-5-7), आग्नीध्राद्धिष्णि॑यान् (6-3-1), श्रद्धां, श्रद्धा (1-6-25), श्रद्धया, अश्र॑द्धया (7-5-8)] ।
अत्र संहितायां धकारप्राप्तिः हकारादौ परेऽपि संभवतीति {यथा, यद्ध॑ (1-5-50,2-1-60,2-3-54,4-1-45,4-3-35,4-4-15), यद्धिर॑ण्यम् (2-4-35,6-1-46), यद्धि (2-5-65,6-1-47,49), यद्धस्ते॑न (2-6-50,6-1-23), यद्धुते (3-4-39), यद्धविष्यम् (4-6-40), यद्धस्त॑योः (4-6-42), न्यू॑नाद्धि, भविष्यद्धि (5-1-46), यद्धि॑रण्यशल्कैः (5-4-7), यद्धि॑रण्येष्टकाः (5-5-23), यद्धविः (6-2-7), यद्ध॑विर्धानम् (6-2-47,48,56,58), यद्धुतस्य॑, त्र्या॑वृद्धि (6-3-41), यद्धोष्यामि॑ (6-5-32), यद्धा॑रियोजनीः (6-5-33), यद्धिर॑ण्येन (6-6-2), यद्धोता (6-6-5), यद्ध॑रिणी (7-4-48) इत्यादिषु} तादृशस्थलेषु सन्देहनिरासाय यत्र पदपाठे धकारादित्वम् उत्तरपदस्य, तत् ज्ञाप्यत इति अस्य ब्राह्मणादिषु व्याप्त्यभावः सुगमः, तत्र पदपाठस्य अविद्यमानत्वात् ॥

यो हि प्राप्तिः - (वेदेषु तिङन्तपदस्वरनिरूपणम्)
यो हि यद्यतो यावत् सोमे सोममुभयान् विमुक्तः सौम्यो यदि यानि येन यत्र यस्य यस्मिन् ययोर्येषां यासां यथा यस्मात् कस्मात् तेषां आसप्तमपरपदात् स्वरितं वा समासं वा अन्तोदात्तं वा भवति ।
प्रजां पशून् प्राणो वसन्ताय प्र वै सपूर्वश्च । द्वित्वष्टा सोमं तेभ्यः पूर्वं यदग्नेः यत्सौम्यो ब्रह्मवर्चसं यतः पुरोडाशो यद्वेणोर्यत्पुरीषं यदन्तरिख्षं यत्त्रैधातवीयं यद्द्वादशोद्यामं पश्चात्सृष्टꣳ हि पुनर्यद्दशममहः यच्चतुर्थमहः यत्पञ्चममहर्यथ्षष्ठमहर्यथ्सप्तममहस्सोममरक्षन्थ्सोममाहरन्थ्सोममघ्नंस्तस्मिन्नुत्क्रोधो न ह्यासामिति वर्जयित्वा ॥ न वासारुद्वयो पूर्वन्त्रिषु मध्यम् वानः । इति शब्दनिषेधः ।
यः - योऽस्मान्धूर्व॑ति (1-1-5)
हि - हि वाꣳ॑ सुहवा जोह॑वीमि (1-1-26)
यत् - यच्छक्नवा॑म (1-1-27), यदभिजुहुयात् (), यद्यद्भ्रातृ॑व्यस्याभिध्यायेत् (1-7-20), यत्का॑मास्ते जुहुमः (1-8-28,3-2-22), यत्का॑म एना़ञ्जुहोति॑ (5-7-11)
यतः - यतो व्रतानि॑ पस्पशे । (1-3-11)
यावत् - याव॑दग्निहोत्रमासीत्, याव॑दग्निष्टोमेनो॑पाप्नोति॑, याव॑दुक्थ्ये॑नोपाप्नोति॑ (1-6-29), याव॑दतिरात्रेणो॑पा-प्नोति॑ (1-6-30), याव॑दूर्ध्वः प॑राविध्य॑ति (2-4-36), याव॑देवा{स्या}स्ति॑ (2-5-23,{3-5-29},6-3-9,{7-3-6,7-5-14}), याव॑च्च सप्त सिन्ध॑वो वितस्थुः । (3-2-23), याव॑दियꣳ स॑लावृकी त्रिः प॑रिक्राम॑ति (6-2-23), [याव॑देव भे॑षजं तेन॑ करोति (6-4-39) तच्छब्दयोगात् न?; यावत्त्मूतꣳसं व॑पति (6-1-57) इति तु न योग्यम् ।];
{यावच्छः - यावच्छो वै रेत॑सस्सिक्तस्य त्वष्टा॑ रूपाणि॑ विकरोति॑ (1-5-36/37)
यावतः - यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात् (2-3-46), याव॑तः प्रस्कद्य॑ पाꣳसून्थ्स॑ङ्गृह्णात् (2-6-58), याव॑त एव पशूनभि दीख्षे॑त (6-1-31)
यावतीः - याव॑तीः समा॑ एष्यन्मन्ये॑त (2-3-45),याव॑तीर्वाऽऽसा॑महै (7-5-7) [वाक्यादिः?]
यावद्भिः - याव॑द्भिर्वै राजा॑ऽनुचरैरागच्छ॑ति (6-2-2)
यावन्तः - याव॑न्तो गृह्याः स्मः (1-8-10), याव॑न्तोऽस्य रथास्स्युः (3-4-23), याव॑न्तो वै देवा यज्ञायापु॑नत (6-1-10)
यावन्तं - याव॑न्तं मिमी॑ते (6-1-64)}
*सोमे - सोमे प्र स्रुचोऽह॑रन्न्, प्र प्र॑स्तरꣳ हर॑ति (6-3-27) [प्र यूपं - अनेकान्वयि?] [सोमेऽपोर्णुते (6-1-19), सोमे॑ मैत्रावरुणाय॑ दण्डं प्रय॑च्छति (6-1-25), सोम उपै॑ति (6-2-18), सोमेऽध्वर्युः प्रत्यङ्ख्सदोऽती॑यात् (6-3-6)?], [सोमे सोम॑मभिगृ॑ह्णाति (6-5-25), सोमे॑ हन्यमा॑ने यज्ञो ह॑न्यते (6-6-35) अत्र न?]
*सोमम् - प्रत्येव सोम॑ स्थापय॑ति (3-1-8) [प्रति स्तोमं, प्रत्युक्थानि॑ - अनेकान्वयि?]
*उभयान् - उभया॑नन्तराऽपक्रम्याति॑ष्ठत् (6-2-36) [‘ह्ये॑षा रूपं कृत्वा’इति हिपूर्वत्वमत्र युक्तम्!], उभया॑नन्वाभ॑जत्, अन्वाभ॑जति (6-4-28,29)
[‘ये चाव॑रे तान्’ इति यद्वृत्तपूर्वत्रमत्र युक्तम्!]
[उभयान्प्रीणाति । (3-1-16,5-4-20,5-5-46), उभया॑नन्तराऽपक्रम्या॑तिष्ठत् (6-2-34)?]
*विमुक्तः - विमु॑क्तोऽन्यो॑ऽनड्वान्भव॑ति (6-2-1)[समर्थेन अन्यशब्देन स्वरभेदः], [यथा विमु॑क्तं पुन॑र्युनक्ति॑ (6-5-34) इत्यत्र ‘यथा’योगात् स्वरभेदः]
*सौम्यः - (यत्) सौम्यो भव॑ति (2-3-12,6-6-26) [यद्वृत्तात्] [पवित्रं वै सौम्य आत्मान॑मेव प॑वयन्ते (6-6-27) अत्र न]
[*चिह्निताः कोष्टकान्तर्दर्शितप्रकारेण आख्यातस्वरभेदे न पृथग्घेतवः]
यदि - यदि॑ नो जेष्यन्ति॑ (1-5-1)
यानि - यानि॑ घर्मे कपालान्युपचिन्वन्ति॑ (1-1-11)
येन - येन विश्वाः परि द्विषो॑ वृणक्ति॑ (1-2-17), येन॑येन छन्दसाऽनु प्रायु॑ञ्जत (7-4-15)
यत्र - यत्र॑ पीपर॑त् (1-6-48), यत्र॑यत्र न्यक्रा॑मत् (2-6-36), यत्र॑यत्र कामय॑ते (4-6-28), यत्र॑यत्राव॑सत् (5-1-4), यत्र॑यत्रैव मृत्युर्जाय॑ते (सं. 5-6-11; ब्रा. 1-7-45), यत्र॑यत्र जातवेदः संबभूथ॑ । (ब्रा. 1-2-22), स यत्र॑यत्र पराक्र॑मत । (आ. 8-16).
यस्य - यस्यामतिर्भा अदि॑द्युतत् (1-2-13)
यस्मिन् - यस्मिन्थ्सꣳ सौभ॑गानि दधिरे (1-3-26)
ययोः - ययोः प्राणोऽसि॑ (2-3-38)
येषां - येषां भागः स्थ(1-3-23)
यासां - यासाꣳ राजा वरु॑णो याति॑, यासान्देवा दिवि कृण्वन्ति॑ (5-6-1; ए. 1-2)
यथा - यथा॑ शार्याते अपि॑बः (1-4-19)
यस्मात् - यस्मा॑देव योनेः प्रजाप॑तिः पशूनसृ॑जत (2-4-33)
*कस्मात् - कस्माथ्सत्याद॑नस्थिके॑न प्रजाः प्रवीय॑न्ते (6-1-46), कस्माथ्सत्यादेक॑पात्रा द्विदेवत्या॑ गृह्यन्ते (6-4-39)
[अन्यत्र चतुर्दशस्थलेषु प्रश्नार्थक इति साकाङ्क्षवाक्यत्वमेव हेतुः ।]
प्रजां (पूर्वः) -
पशून् (पूर्वः) -
प्राणः (पूर्वः) -
वसन्ताय प्र (पूर्वः) - अह॑ वसन्ताय प्राय॑च्छत् (7-2-37)
वै (पूर्वः) -
सः (पूर्वः) - सो॑ऽरोदीत् (1-5-1)
अथ वर्जनीयाः -
द्वि त्वष्टा - वीन्द्रꣳ सोममाह॑रत् (2-4-36,2-5-8), यदेवादः सोममाह॑रत् (6-1-42), सोमम्, तेभ्यः पूर्वं - सोम॑मरख्षन्तेभ्योऽधि सोममाह॑रन्न् (6-1-70), सोम॑मरख्षन्न् (6-3-2)
यदग्नेः - ?
यत्सौम्यो ब्रह्मवर्चसं - यत्सौम्यो ब्र॑ह्मवर्चसन्तेन॑ कृष्णग्री॑व आग्नेयो भ॑वति (2-1-14) [आख्यातात्पूर्वं तच्छब्दघटितत्वात् न]
[यत्सौम्यो ब्र॑ह्मवर्चसन्तेनाग्नेयस्य॑ च सौम्यस्य॑ चैन्द्रे समाश्ले॑षयेत् (2-3-16) आख्यातात्पूर्वं तच्छब्दघटितत्वेऽपि कथम्?]
यतः पुरोडाशः - यतः पु॑रोडाशः॑ कूर्मो भूत्वाऽनु प्रास॑र्पत् (5-2-44) [अत्र यतः इति सुबन्तम्, अतः स्वरभेदे न स्वरूपयोग्यत्वम्]
यद्वेणोः - यद्वेणोः सुषिरꣳ सु॑षिराऽभ्रि॑र्भवति (5-1-4) [वाक्यभेदः]
यत्पुरीषं - यत्पुरी॑षमग्निमेव वैश्वानरञ्चि॑नुते (5-6-26) [वाक्यभेदः]
यदन्तरिख्षं - यदन्तरि॑ख्षन्तदु॑ मे पिताऽभूत् (3-5-16) [आख्यातात्पूर्वं तच्छब्दघटितत्वात् न]
यत्त्रैधातवीयं - यत्त्रै॑धातवीयं कामा॑यकामाय प्रयु॑ज्यते, सर्वे॑णैव यज्ञेन॑ यजते (2-4-31,32,34) [वाक्यभेदः]
यद्द्वादशोद्यामं - यद्द्वाद॑शोद्यामꣳ सव्वँथ्सरेणैव मौञ्जं भ॑वति (5-1-55) [वाक्यभेदः]
पश्चात्सृष्टꣳ हि - पश्चात्सृष्ट ह्येका॑दशानूयाजान् य॑जति (6-3-62) [वाक्यभेदः]
पुनः - ?
यद्दशममहः - यद्द॑शममह॑र्दशमेऽह॑न्नैन्द्रवायवो गृ॑ह्यते (7-2-31) [वाक्यभेदः]
यच्चतुर्थमहः - यच्च॑तुर्थमहस्तस्मि॑न्नाग्रयणो गृ॑ह्यते (7-2-32) [आख्यातात्पूर्वं तच्छब्दघटितत्वात् न]
यत्पञ्चममहः - यत्प॑ञ्चममहस्तस्मि॑न्नैन्द्रवायवो गृ॑ह्यते (7-2-32/33) [आख्यातात्पूर्वं तच्छब्दघटितत्वात् न]
यथ्षष्ठमहः - यथ्षष्ठमहस्तस्मि॑ञ्छुक्रो गृ॑ह्यते (7-2-33) [आख्यातात्पूर्वं तच्छब्दघटितत्वात् न]
यत्सप्तममहः - यत्स॑प्तममहस्तस्मिन्नुथ्सृ॑जेयुः (7-5-20) [आख्यातात्पूर्वं तच्छब्दघटितत्वात् न]
सोममरख्षन्न् - सोम॑मरख्षन्न् (6-1-70,6-3-2)
सोममाहरन्न् - सोममाह॑रन्न् (6-1-70), सोममाहरत् (2-4-36,2-5-8,6-1-42)[?]
सोममघ्नन्न् - सोम॑मघ्नन्न् (6-2-11,6-3-40)
तस्मिन् - तस्मि॑न्प्रजाप॑तिर्वायुर्भूत्वाऽच॑रत् (7-1-14)
उत्क्रोदं - न ह्यासां - न ह्या॑सामिषमूर्ज॑मादद॑त उत्क्रोदं कु॑र्वते (7-5-29) इति वर्जयित्वा ॥

योहिप्राप्तिः (वेदेषु तिङन्तपदस्वरनिरूपणम्)

षड्विंशतिमिते सूत्रे तैत्तिरीयस्य लक्षणे । योहीत्यादिप्रकरणे ह्याख्यातस्वरनिर्णये ॥
अनुक्तपूरणार्थोऽयमारम्भः क्रियतेऽधुना । वात्स्यरामानुजार्येण तैत्तिरीयमधीयता ॥
अग्निहोत्रोपाह्वरामावरजेन विपश्चिता । वेदलक्षणवित्त्यर्थं कृते ग्रन्थोत्तमे पुरा ॥
सिद्धाञ्जनाख्यया युक्तेऽप्युक्तांशानुपजीव्य च । वेदवेद्यस्य तृप्त्यर्थं तथा वेदविदामपि ॥
भगवद्दत्तसामग्रिः तनवै च तदर्पणम् । सगुणत्वे प्रसादश्च सदोषत्वेऽर्थ्यते क्षमा ॥
अस्य सूत्रस्य विषयभूताः तिङन्तशब्दा एव इति प्रकरणादिभ्यः ज्ञायते । ‘अनुदात्तं पदमेकवर्जमि’ति (पा.सू. 6-1-158), ‘फिषोऽन्त उदात्तः’ (फि.सू. 1) इति शान्तनवसूत्रेण च सुबन्तपदानां (व्यस्तानां) एकोदात्तत्व-ज्ञापनात् तिङन्तपदानामेव विचारोऽत्र युज्यते । तिङन्तानां उत्सर्गतः सर्वानुदात्तत्वं ‘तिङ्ङतिङः’ (पा.सू. 8-1-28) इति सूत्रात् लभ्यते । अत्र ‘निपातैर्यद्यदि हन्त ..’ (8-1-30), ‘हि च’ (8-1-34), ‘चवायोगे प्रथमा’ (8-1-59), ‘एकान्याभ्यां समर्थाभ्याम्’ (8-1-65), ‘यद्वृत्तान्नित्यम्’ (8-1-66), ‘तिङि चोदात्तवति’ (पा.सू. 8-1-71), आमन्त्रितस्य च (पा.सू. 8-1-19), ‘आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्’ (8-1-72) इत्यादिबहुमूलशास्त्रसूत्राणामपि परामर्शेन तिङन्तस्वराणां निर्णयः कार्यः, स च विस्तरेण ज्ञेय इति विव्रियते । अत्र ‘योहि’प्राप्तेः स्वरितत्वं, अन्तोदात्तत्वं, समासत्वं च विधीयमानं तादृशनिमित्तभूतशब्दात् परेषु तमभिव्याप्य सप्तमपदान्तर्गतेषु विद्यमानतिङन्तस्येति ज्ञेयम् । आसप्तमपरपदादिति किम्? यास्ते॑ सहस्रꣳ॑ हेतयोऽन्यमस्मन्नि व॑पन्तु (4-5-25), यैवास्य॑ घोरा तनूस्तान्तेन॑ शमयति, यैवास्य॑ शिवा तनूस्तान्तेन॑ प्रीणाति (5-7-11; ब्रा. 1-1-58 च द्रष्टव्यम्) इत्युभयत्रापि अष्टमत्वात् न । वस्तुतः अत्र अनुवादकत्वाभाव एव हेतुः मन्तव्यः, यतः यच्छब्दस्य विशेषणत्वं व्यक्तम् अत्र । आख्यातात्पूर्वं तच्छब्दघटितत्वञ्च अनुवादक-त्वभञ्जकम् । याः स्त्रियः सम॑नसस्ता अहं का॑मये, ये स॑जाताःकु॑मारास्सम॑नसस्तानहं कामये (2-3-35, 36), याश्च॑ ते हस्त इष॑वः परा ता भ॑गवो वप । (4-5-3/4), या इष॑वस्ता ज॑यन्तु । (4-6-18), या उ॑त्तमास्ता यज॑मानव्वाँचयति (5-4-13), याः पा॑वकास्ता न आपश्श स्योना भ॑वन्तु । (5-6-1), याः प्रा॑यणीय॑स्य पुरोनुवाक्यास्ता उ॑दयनीय॑स्य याज्याः करोति (6-1-38), या एव मेध्या॑ यज्ञियास्सदे॑वा आपस्तासा॑मेव गृ॑ह्णाति (6-4-8), याः प्र॑थमा यज्ञन्ताभिस्म्भ॑रति, या द्वितीया॑ यज्ञन्ताभिरा र॑भते (7-2-39), यास्तृतीयाः पात्रा॑णि ताभिर्निर्णे॑निक्ते, याश्च॑तुर्थीरपि ताभि॑रात्मान॑मन्तरतः शु॑न्धते (7-2-40), या प्र॑थमा व्य॑ष्टका तस्या॑मुत्सृज्यमित्या॑हुः (7-5-19), यास्ते॑ सोम प्राणाꣳस्ताञ्जु॑होमि । (आ. 6-63); या मा॑नुषी मेधा सा मामावि॑शतात् (ए. 2-4) इत्यादिष्वप्येतत् स्फुटम् । (ये पायवो॑ मामतेयन्ते॑ अग्ने पश्य॑न्तो अन्धन्दु॑रितादर॑ख्षन्न् । (1-2-32), यस्मै त्वꣳ सुकृते॑ जातवेद उ लोकम॑ग्ने कृणवः॑ (1-4-52), यो ब्राह्मणस्सन्ना तृतीयात्पुरु॑षात्सोमं न पिब॑ति (2-1-33/34), यदेतया॑ देवा असु॑राणामोजो बल॑मिन्द्रियं वीर्यं॑ प्रजां पशूनवृ॑ञ्जत (2-4-11), याश्च॑ माया मायिनाव्विँश्वमिन्व त्वे पूर्वीस्स॑न्दधुः (3-1-40/41), यास्ते रात्रीस्सवितर्देवयानी॑रन्तरा द्यावा॑पृथिवी वियन्ति॑ । (3-5-12/13), यास्ते॑ अग्ने सूर्ये रुच॑ उद्यतो दिव॑मातन्वन्ति॑ (4-2-39), यत्ते॑ सादे मह॑सा शूकृ॑तस्य पार्ष्णि॑या वा कश॑या वा तुतोद॑ । (4-6-44/45),
यस्मिन्थ्सूर्या अर्पि॑ताः सप्त साकम् । तस्मिन्राजा॑नमधि विश्र॑य (ब्रा. 2-7-51), यस्माज्जाता न परा नैव किञ्चनास॑ (आ. 6-21), यथा वै पर्जन्यः सुवृ॑ष्टं वृष्ट्वा । प्रजाभ्यः सर्वान्कामान्थ्संपूरय॑ति । (का. 2-61),
ये ग॑न्धर्वा अ॑प्सरस॑श्च देवीरेषु वृक्षेषु॑ वानस्पत्येष्वास॑ते । (ए. 1-7), याꣳ स्वस्तिमग्निर्वायुस्सूर्य॑श्चन्द्रमा आपोऽनु॑ सञ्चर॑न्ति (ए. 2-3), या दैवीश्चत॑स्रः प्रदिशो वात॑पत्नीरभि सूर्यो॑ विचष्टे । (ए. 2-12), यत्ते॑ऽमावास्या॑याञ्च पौर्णमास्याञ्च विष॑बलिꣳ हर॑न्ति (ए. 2-17) इत्यादिषु सप्तमपदादूर्ध्वमपि कार्यदर्शनात्) तच्च प्रायिकविषयमिति, वस्तुतः साकाङ्क्षत्वमेव हेतुरिति, वर्ज्यत्वेनोक्तपदसमभिव्याहारादिभिः च स्पष्टम् । भूमिरिति॑ त्वा जना॑ विदुर्निर््ऋ॑तिरिति॑ त्वाहं (4-2-20) इत्यत्र अन्ये जनाः एवं विदुः अहं तु अन्यथेत्यर्थेन सापेक्षत्वेन, त्वं नक्ष॑त्राणां मेथ्यसि॑ (ए. 1-9) इत्यत्र स मा पाहीत्युत्तरत्र तच्छब्दसत्त्वात् तदन्वयाय यच्छब्दाध्याहारस्यपेक्षितत्वात् स्वरभेदः ॥
व्याकरणे वेदलोकसाधारणत्वेन सर्वशाखासाधारण्येन च आख्यातस्वराः निरूपिताः इति तत्तच्छाखागता-ख्यातस्वरनियमार्थं योहिप्रकरणं प्रवृत्तम् । अस्य सूरिभट्टीय,सुन्दरराजीयादि व्याख्यानसत्त्वं, तदनुसारेण विषयप्रतिपादनं च श्रीमद्भिः श्रोत्रियवरैः अग्निहोत्रं रामानुजताताचार्यमहाभागैः स्वकीये वेदलक्षणसिद्धाञ्जने सम्यक् विहितम् । तस्य च विमर्शपुरस्सरं अत्र विषयाः निरूपिताः ।
[पदस्य (8-1-16)] तिङन्तस्य {1-1-72} अतिङः [पदात् (8-1-17) {परं - 1-1-67} अनुदात्तं (8-1-18)] इति तिङ्ङतिङः (8-1-28) इति पूर्वशास्त्रवत् अत्रापि अनुदात्तमाख्यातम् (फि.सू.?) इति
उत्सर्गतः आख्यातानांअनुदात्तस्वरः प्राप्तः । अस्मात्, वायवः॑ स्थ, प्रति॑गृह्णातु इत्यादिस्थलेषु अनुदात्तस्वरः उपपद्यते ।
अथ बहुविधापवादानां विचारः क्रियते । तत्रापि,पूर्वोक्त यद्वृत्तान्नित्यं (), चादिलोपे विभाषा (पा.सू. 8-1-63), हि च () इत्यादिपूर्वशास्त्रोक्तविधय एव प्रकारान्तरेण प्रकाश्यन्ते ।
अर्धादिः पादादिश्च (फि.सू.?)इति वाक्यपादानां प्रारम्भेस्थिताख्यातानां उदात्तस्वरः नियतः । अस्मात्, दहाशसो॑ रख्षसः॑ पाह्य॑स्मान् (1-2-33), याहि साध्या हविः (5-1-59) इत्यादौ आख्यातानि सोदात्तानि ।
यच्छब्दस्य लिङ्गत्रयेऽपि एकविंशतिविभक्तीनामन्वयवत्सु आख्यातेषु सोदात्तत्वम् यद्वृत्तान्नित्यमित्युच्यते । यः कामये॑त (2-1-9,…), या रज्जुꣳ॑ सृजति॑ (2-5-7), यान्यासन्थ्सवितुः (ब्रा. 1-2-13),
इत्यादिषु यः इत्यादयः आख्यातान्वयादेव उदात्तवन्तः ।तथैव यथा, यदा, यदि, यावत्, यर्हि, यत्र इत्यादिपदान्वय्याख्यातस्यापि उदात्तः विधीयते । यथा ख्षेत्रवित् (5-2-45) ख्षेत्रज्ञोऽञ्ज॑सा नय॑ति (ब्रा. 3-8-87), यदा वा जीये॑रन्न् (7-2-4), यदि नश्येत् (2-6-19), याव॑देवा{स्या}स्ति॑ ({2-5-23,3-5-29,6-3-9},7-3-6,7-5-14; ब्रा. 1-3-44,2-2-7), यर््हि होतेडा॑मुपह्वये॑त (1-7-2), यर््हि॑ पशुमा-प्री॑तमुद॑ञ्चन्नय॑न्ति (3-1-10), यत्रैव देवा अश्र॑यन्त (2-5-39) इत्यादिषु उदात्तप्राप्तिः । यदनेन॑ हविषाशास्ते (ब्रा. 3-5-24) इत्यादिषु यदादियोगसत्त्वेऽपि आख्याते उदात्ताभावः अपवादसूत्रात् सिध्यति ॥
लोके यदादियोगेन वाक्ये प्रयुज्यमाने सामान्यस्थलापेक्षया स्वरभेदः सम्प्रतिपन्नः । तथैव वेदे स्वरभेदसद्भावावगमकान्येतानि सूत्राणि । अत्र अन्यवाक्यसाकाङ्क्षत्वेन रूपेण आख्यातस्वरभेदकारणवर्णनं न युज्यते, यो भ्रातृ॑व्यवान्थ्स्यात् स एताञ्जु॑हुयात् (3-4-18) इत्यादिस्थलेषु तच्छब्दघटितवाक्येष्वपि स्वरभेदप्रसङ्गात् । साकाङ्क्षनिराकाङ्क्षत्वे तु न आख्यातनिष्ठे, अपितु तदन्वयिपदान्तरनिष्ठे । अत्र सोदात्ताख्यातघटितप्रथमवाक्ये यः इत्येव वाक्यान्तरसापेक्षः । तथैव सः इत्युत्तरवाक्यस्थेऽपि स्वरभेदः अनिवार्यः । अत एव सूत्रकाराः साकाङ्क्षत्वादीन् अनुक्त्वा यदादियोगमेव आख्यातोदात्तकारणमभ्यधुः । अनुवादकत्वेन प्रथमाख्यातस्वरभेदनिर्वाहमभिप्रयन्ति बहवः । यथ्स॑मीचीनं॑ पशुशीर््षैरु॑पदध्यात् (5-2-53) इत्यत्र सर्पशीर्षमुप॑दधाति (5-2-52) इति विध्यन्तरप्राप्तानुवादकत्वं, यं कामये॑त पशुमान् (6-3-16) इत्यत्र लोकसिद्धानुवादकत्वं च स्वरभेदसत्त्वे स्वरसकारणतां भजेत् । अवान्तरक्रियापदत्वेन स्वरभेद इति चेत् आख्यायिकासु, तिस्रः पुर॑ आसन्न् (6-2-8) इत्यादिषु सर्वानुदात्तस्वरे अधीयमाने उदात्तस्वरापत्तिः प्रसजति ।अतः यदादियोग एव स्वरभेदकारणमित्येव निरवद्यम् ॥
हियुक्ताख्यातञ्च सोदात्तं भवति । अस्मादेव, अति ह्यप्र॑वत (7-1-2) इत्यादिषु आख्याते उदात्तः । प्रायः हि इत्येतत् अनुवादबोधकम्, स ह्ये॑तेनाग्रेऽय॑जत (7-1-4,7-2-38), हि ते तां प्रावे॑शयन्न् (6-1-2) इत्यादिषु चैतत्स्पष्टम् । अन्यतस्सिद्धार्थानुवादकत्वेन प्रसिद्धेषु वै इत्यादिनिपातानां मध्ये [इन्द्राणी वा अग्रे॑ देवता॑नाꣳ सम॑नह्यत (ब्रा. 3-2-13)] हि इति पदेन अनूद्यमान एव स्वरभेदः इति सूत्रकाराभिप्रायः ।
च, वा, एक, अन्य, इत्यादिशब्दान्वयिनः प्रथमाख्यातस्य स्वरे भेदः (उदात्त इति यावत्) तत्प्र च॑ सुव प्र च॑ यज (3-2-26), यज्ञो वा वै यज्ञप॑तिं दुहे (3-2-27/28), सूर्यस्यैका चर॑ति निष्कृतेषु॑ (4-3-25),
प्राची॑रन्या आहु॑तयो हूयन्ते (6-44-5), आऽन्यः क्रोश॑ति (7-5-30), परोख्षं वा अन्ये देवा इज्यन्ते प्रत्यख्ष॑मन्ये (1-7-11), दख्षं॑ मे अन्य आवातु॑ । पराऽन्यो वा॑तु (ब्रा. 2-4-8; आ. 7-90) इत्यादीन्यत्रोदाहरणानि ॥
अत्र अर्थैक्यप्रतिपादकविशिष्टवाक्यस्थप्राथमिकतिङन्तपदमेव प्रथमपदवाच्यम् । चकारस्य समुच्चेयपदार्थान्त-रापेक्षा, विकल्पार्थकवाशब्दस्य पदार्थान्तरापेक्षा च विद्यते ।
तत्प्र च॑ सुव प्र च॑ यज इत्यत्र वाक्यद्वयेऽपि चकारस्य सत्त्वेऽपि, तयोः परस्परसाकाङ्क्षत्वेऽपि पाठक्रमगतप्रथमचकारस्यैव स्वरभेदकत्वं, द्वितीयवाक्यगतस्य साकाङ्क्षस्यापि तस्य न तदिति ।
ईड्यश्चासि वन्द्य॑श्च, आशुश्चासि मेध्य॑श्च (5-1-56), चितश्चासि सञ्चि॑तश्चासि, एतावाꣳश्चासि भूयाꣳ॑श्चासि (का.1-6,2-33), वर्ध॑स्व चाप्या॑यस्व च (ए. 2-6) इत्यादीनि च उदाहरणान्तराणि ।
एकान्यशब्दौ साकाङ्क्षौ चेदेव तत्संयुक्ताख्यातस्य स्वरभेदः । प्रजामेका रक्षत्यूर्जमेका (4-3-21) इत्यत्र यद्यपि वाक्यद्वयेऽपि एकशब्दोऽस्ति, तथाऽपि पाठक्रमे प्रथमभूत एकपदस्यैव स्वरभेदकत्वम् ।
एका॑मेव य॑जेत (2-5-29) इत्यत्र एकशब्दस्य साकाङ्क्षत्वाभावादेव न स्वरभेदः । आऽन्यः क्रोश॑ति प्राऽन्यः शꣳ॑सति इत्यत्र प्रथमस्य अन्यशब्दस्यैव एवं स्वरभेदकत्वम् । अन्या दक्षि॑णा नीयन्ते (ब्रा. 3-3-59),
[अन्या देवता॑ऽऽसीत् (2-4-38)] इत्यत्र अन्यशब्दस्य साकाङ्क्षत्वाभावादेव न स्वरभेदः ॥
चकारवाकारौ गम्यौ चेदपि (तयोः अदर्शने सत्यपि इति यावत्) प्रथमाख्यातस्य स्वरभेदकत्वं भवति । स द्यामौर्णोत् (2-2-64) इत्यत्र प्रजापतिः स्तूयते । तत्राभिधेयानां गुणानां समुच्चय एव । अपितु अत्र चकारः
न पठितः । अत्र और्णोत् इत्याख्यातस्य सोदात्तत्वात् चकारः अध्याहार्यः । (सः द्याञ्चौर्णोदन्तरिख्षञ्चौर्णोत् इति) । तस्मादेव प्रथमस्य और्णोदित्याख्यातस्यैव स्वरभेदः । न ख्षोधु॑को भव॑ति
नास्य॑ रुद्रः पशूनभिम॑न्यते (1-6-24), यथा॑ऽऽदित्या वसु॑भिः सम्बभूवुः मरुद्भी॑ रुद्रास्समजा॑नताभि । (2-1-63) इत्यत्र दृष्टान्तद्वयस्य सापेक्षत्वं दार्ष्टान्तिके विद्यमानत्वात् गम्यमान चवार्थत्वम् ।
तच्च यथा आदित्याः वसुभिः संबभूवुः, यथा च (/वा) रुद्राः मरुद्भिः अभिसमजानत, तथा उक्तलक्षणाः विश्वेदेवाः अस्मभ्यं अस्माकं वा समनसः भवन्त्विति प्रार्थनारूपत्वादस्य मन्त्रस्य ।
ख्षोधु॑कोऽध्वर्युः स्यात् ख्षोधु॑को यज॑मानः (6-1-59) (क्षोधुकश्च न भवति, रुद्रश्चास्य पशून्नाभिमन्यते; अध्वर्युश्च क्षोधुकः स्यात् स यजमानश्च क्षोधुकः स्यात्), येन जया॑सि [न पराजया॑सै] (2-4-70)
{अन्वयव्यतिरेकाभ्यामुक्तार्थसमुच्चयः दृढीकरणञ्चात्र}, यस्मि॑न्वीरो न रिष्य॑त्यन्येषां विन्दते वसु॑ । (ए. 1-6) इत्यादिषु च चादिलोपे विभाषा इत्यनेन उपपत्तिर्ज्ञेया ।
द्वयोर्वाक्ययोः एकाख्यातविवक्षायामपि चकाराध्याहारः एव अभिमतः, यथा - आ सोमं वह॑न्ति, अग्निना प्रति॑तिष्ठते (6-1-76), मा भेर्मा सं वि॑क्थाः (1-1-5) इत्यादौ ।
कपालै॑रेव छन्दाꣳ॑स्याप्नोति॑ पुरोडाशैः सव॑नानि (2-2-52), अग्निरमुष्मि॑ल्लोँक आसीद्यमोस्मिन् (2-6-33), अन्नाद्ये॑न देवा अग्निमुपाम॑न्त्रयन्त, राज्येन॑ पितरो॑ यमं (2-6-34), इयं ममास्तु॑ एतद्युवयोः (7-1-21) बृहस्पति॑र्देवानां पुरोहि॑त आसीच्छण्डामर्कावसु॑राणाम् (6-4-42), एतत्त्वमसीदमहं भू॑यासं (1-5-30) इत्यत्रापि ।
वस्व्य॑सि रुद्रासि॑ (1-2-11) इत्यत्र सोमक्रयण्या एव विशेष्यत्वेऽपि, समुच्चये योग्येऽपि, स्वरभेदो नास्ति, स्वरितवतः पदस्य सत्त्वात् । चादिलोपे विभाषा (पा.सू. 8-1-63) ।
स्वरितशिक्षया स्वरितवतां पदानां नियमः क्रियते ॥
नेत्, कुवित्, अह इति निपातैः युक्तस्य आख्यातस्य स्वरभेदः विधीयते । नेदेष त्वद॑पचेतया॑तै (1-1-23), विराजं नेद्वि॑च्छिनदानीति॑ (7-1-18), कुवित्सु नो गवि॑ष्टयेऽग्ने॑ संवेषि॑षः (2-6-63), कस्य वाऽह॑ देवा यज्ञमागच्छ॑न्ति कस्य॑ वा न (1-6-21), किं वाऽहैतस्य॑ क्रियते किं वा न (5-3-1,5-7-33) इत्यादयः अत्र लक्ष्यभूताः । अग्निरेवास्मै प्रजां प्र॑जनय॑ति (2-2-18,2-5-28), अग्निरेवास्मै॑ पशून् प्र॑जनय॑ति (2-3-13), तस्य वरु॑ण एवर्णयात् (1-5-9), देवता॑भिरेव देवताः प्रतिचर॑ति, एव यज्ञञ्च॑ मध्यतो व्यव॑सर्पति (2-2-47), [कपालै॑रेव छन्दाꣳ॑स्याप्नोति॑ पुरोडाशैः सव॑नानि (2-2-52)?]
इत्यादिस्थलेषु एवकारस्यापि स्वरभेदकत्वं इष्यते इति दिक् ॥
यद्द्वाद॑शोद्यामꣳ सव्वँथ्सरेणैव मौञ्जं भ॑वति (5-1-55) इत्यादिस्थलेषु यदादयः वाक्यान्तरस्था इति स्वरभेदप्रसक्तिः नास्ति । यद्द्वादशोद्याममिति शिक्यब्राह्मणगतम् । तत्र मौञ्जं भवति इति शिक्यद्रव्यविधिः ।
ततः पूर्वं पठितं यद्द्वाद॑शोद्यामꣳ सव्वँथ्सरेणैव इति वाक्यं द्वादशोद्यामार्थवादभूतं तत्रैव अवसन्नम् । अत्रत्य यच्छब्दः अर्थवादगतः नतु विधिगत इति विधिवाक्यस्थ भवति इत्याख्यातस्य स्वरभेदको न भवति ।
भिन्नवाक्यत्वात् इति हेतोः ।
निमित्ताभासाः - यतः पु॑रोडाशः॑ कूर्मो भूत्वाऽनु प्रास॑र्पत् (5-2-44), यतो रख्षाꣳ॑स्यजिघाꣳसन्न् (6-3-7) इत्यत्र तु यतः इत्यस्य शत्रन्तत्वेन (अत्र द्वितीयाबहुवचनं) यद्वृत्तत्वाभावात् स्वरूपयोग्यतैव नास्ति आख्यातस्वरं भेत्तुमिति च ज्ञेयम् ॥ तस्मान्नानादेवत्या॑नि सन्ति॑ वायव्यान्युच्यन्ते (6-4-32) इत्यत्र सन्ति इत्येतत् सुबन्तं शत्रन्तत्वेन (अत्र प्रथमाबहुवचनं) तिङन्तत्वाभावात् तस्य स्वरविचारः अत्र न विषयः प्रसक्तः वा इति ज्ञेयम् ॥ एवमेव आवत् इति सुप्तिङन्तयोः रूपसम्भवात् यत्र तिङन्तं तत्रैव योहिप्राप्त्या विचार इति स्फुटम् । यथा - एक॑ एवावत्पूर्वः॑ (6-4-36), भागधे अ॑सावावदधि॑ (2-5-37/38) इत्यादौ सुबन्ते अस्मच्छब्दद्विवचनरूपं (अन्तोदात्तं); विष्णुर्यद्धावद्वृष॑णं (4-1-45), ह्ये॑नानाव॑त् (6-2-35) इत्यादौ तिङन्तं, अवधातोः लङि रूपं, स्वरश्च (आद्युदात्तं) योहिप्राप्त्या नियम्यते इत्यवधेयम् ॥
वेदेषु आख्यातानामुपसर्गैः सह समासः भवति । वैयाकरणैरप्यभ्युपगतोऽयं, ‘सुपां सुपा तिङा नाम्ना धातुनाऽथ तिङां तिङा । सुबन्तेनेति विज्ञेयः समासः षड्विधो बुधैः ॥’ इति (सि.कौ. 1-2-73) । प्रातिशाख्यादिषु च प्रसिद्धः ।
‘स्वरितं वा समासं वा’ इत्यत्र वाकारः, वायुर्वा त्वा मनु॑र्वा त्वा (1-7-33) इत्यत्रेव समुच्चयार्थकः । सोपसर्गस्थलेषु अयं विधिः स्वरित (अथवा अन्तोदात्त) उपसर्गसमास उभयसमुच्चायकः भवति ।
अत्र विधौ यः इत्यादयः प्रत्येकमनुयन्ति । अत्र व्याख्याता उपसर्गसमासनिरूपणप्रकरणे ‘स्पष्टमुक्तं पार्षदान्तरे’ इत्युक्त्वा उपसर्ग आख्यातेनोदात्तेन समस्यते, अनेकोनुदात्तेनापि इति शौनकपार्षदेन उपसर्गसमासं निरूपयति ।
अत्रापि तथैव विव्रियते ॥
आख्यातनिष्ठोदात्तस्वरः स्वाव्यवहितपूर्ववृत्त्येकोपसर्गेण समासप्रयोजकः । यदु॑पदधा॑ति (5-2-53) इत्यत्र दधाति इत्याख्यातस्य उदात्तत्वात् तदव्यवहितपूर्ववर्तिना उप इत्यनेन उपसर्गेण समासः । तथा च, एकोपसर्गसमासस्य आख्योतादात्त एव कारणम् । यं पाञ्च॑जन्यं बहवः॑ समिन्धते (4-7-33) । व्यादि॑शत् (1-7-12) इत्यादिस्थलेषु आख्यातस्यानुदात्तत्वादेव एकोपसर्गसमासं विहाय उपसर्गद्वयसमासः प्रसक्तः ।
कुत्रचित् अनुदात्ताख्यातेन उपसर्गसमासाभावश्च श्रुतिस्वातन्त्र्यप्रयुक्तः । तथैव, यत्प॑र्यावर्तयेत् (6-4-1) इत्यत्र एकौपसर्गसमासेनैव चरितार्थे, द्व्युपसर्गसमासश्च स्वातन्त्र्यप्रयुक्त एव । यदिमाल्लोँकानभ्य॑तिरिच्या॑तै (2-3-27) इत्यत्रेव एकोपसर्गसमास एव पर्याप्तः किल? अतः उदात्ताख्यातेन एकद्व्याद्युपसर्गसमासः, अनुदात्ताख्यातेन उपसर्गद्वयस्यैव समासश्च सिद्धः । यत्त्रिः प्राय॑च्छत्(2-4-42) इत्यादिस्थलेषु आख्यातस्य उदात्तत्वेऽपि उपसर्गसमासाभावः अपवादवचनैः ज्ञायते । उपसर्गसमाससत्त्वे गतिर्गतौ, तिङि चोदात्तवति (पा.सू. 8-1-70,71) इत्यादिसूत्रैः स्वरः निर्णीयते ॥

अत्र तिङ्ङतिङः इत्यस्य उदाहरणानि यथा - अनन्तरश्रुततिङन्तद्वये -
समानपदरूपे - तृप्य॑त तृप्य॑त तृप्य॑त । (ए. 2-2); ता वि॑ष्णो पाहि पाहि यज्ञं (1-1-20), यथापूर्वं क॑ल्पन्ते कल्प॑न्तेऽस्मै (1-6-43), सुवो रोहा॑व रोहा॑व हि (1-7-38), भागधेयेनोप॑धावति धाव॑ति वाजम् (2-2-20), अन्न॑मदन्त्यदन्त्यु॑वेव (2-3-32), सर्वग॑णं मा तर्पयत तर्पय॑त मा (3-1-23), उतैन॑ङ्गोपा अ॑दृशन्नदृ॑शन्नुदहार्यः॑ (4-5-3), सर्वं॑ पाप्मानं॑ तरति तर॑ति ब्रह्महत्यां (5-3-47/48), उपाव्याधो भ॑वति भव॑त्यात्मना (7-2-16); यद्युवे युवे ह वा (आ. 6-19), देहि देहि ददापयिता (6-75), सुबी॑रिण सृज सृज शुन॑क सृज॑ (ए. 2-16) अत्र सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे इति प्रथम सृजशब्दः वाक्यादित्वात् सोदात्तः, द्वितीयः तिङ्ङतिङः इति, पुनः शुनकेति संबोधनं, ततः सृजेति वाक्यादिः ।
असमानपदरूपे - असि धूर्व॑ (1-1-5), सम॑प्लावयन््यजेति॑ (1-6-41), प्रति॑तिष्ठति भव॑त्येव (2-2-37), यः कामये॑त कल्पे॑रन्निति॑, यथायथं क॑ल्पयति कल्प॑न्त एव (2-2-60), अभूमाद॑र्श्म (3-2-19),
वह॑सि यासि॑ (3-5-18), ऊर्णुते जाय॑ते (6-1-19), हर॑ति जुहोति॑ (6-3-27), अनु॑कल्पते कल्प॑न्ते (7-2-10), भव॑ति जीव॑ति (7-2-12,26); यज॑ते ददा॑ति (ब्रा. 2-4-59); समेत पश्य॑त । (ए. 1-9), अकृ॑न्तन्नव॑यन्न् (2-2), अमु॑ञ्चन्नसृ॑जन्न् (2-12), अपे॑त नश्य॑तात् (2-13),
अनेकतिङन्ते अनन्तरश्रुते - आश्रा॑वयास्तु श्रौषड्यज॑ (1-6-40,42,3-3-20,21), अह्वदस्तु श्रौष॑ट्, अजनयन्नस्तु श्रौष॑ट् (1-6-40/41), पिब॑न्तु मद॑न्तु वियन्तु सोमम् । (ब्रा. 2-6-59), यस्माद्भीषाऽवे॑पिष्ठाः पलायि॑ष्ठाः समज्ञास्थाः (ब्रा. 3-7-94), यथ्सञ्चर॑त्युपविश॑त्युत्तिष्ठ॑ते च (आ. 6-79)

सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे (पा.सू. 2-1-2), अनुदात्तं सर्वमपादादौ (पा.सू. 8-1-18), आमन्त्रितस्य च (8-1-19), आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् (पा.सू. 8-1-72) इत्यादिभ्यः -
वाक्यादौ - पाहि माऽग्ने,माऽद्य, मा मा (1-1-21,1-3-5,1-1-24,1-2-4), पाह्य॑स्मान्द्रुहः (1-2-33), पाहि सोमम् (1-4-4), पादादौ - इन्द्राग्नी वृत्रहणा जुषेथाम् (1-1-25), भवा॑ तोकाय तन॑याय (1-1-28), ओष॑धे त्राय॑स्वैनं (1-2-1,1-3-9,17,6-3-14,45), दाधार॑ पृथिवीमभितः॑ (1-2-26), याहि राजे॑व, भवा॑ पायुर्विशः (1-2-28), शिशी॑ते शृङ्गे (1-2-34), शृणोत्वग्निः, शृण्वन्त्वापः॑, शृणोत॑ ग्रावाणः, शृणोतु॑ देवः (1-3-22/23), अश्याम तं, अश्याम॑ रयिं, अश्याम वाजम्, अश्याम॑ द्युम्नं (1-3-26), अस्तु॑ स्म ते (1-8-4), अग्ने॑ संवेषि॑षो रयिम् (2-6-63)* [कुविद्योगाच्च?], असि॑ यमः, अस्या॑दित्यः, असि॑ त्रितः, असि सोमे॑न (4-6-34), असि होता॑ नः (का. 2-34)
(अथो॑) तर्पय॑त्येवैनाः (2-5-63), कल्प॑न्तामापः॑ (4-4-29)
हि - ह्ये॑ष तर॑ति (2-5-53)

यः - योऽस्मान्धूर्व॑ति (1-1-5),………
[यौ - यौ स॑ममाते (2-2-31), यावात्मन्वद्बि॑भृतः, यौ च रक्ष॑तः, यौ विश्व॑स्य परिभू ब॑भूवतुः॑ (4-7-35) {, या नो गय॑माविवेश॑ (1-8-42), या राजा॑नꣳ सरथं॑ याथः (4-7-34)}; यावा॑तस्थतुः (ब्रा. 2-4-50)
ये - ये पूर्व॑तरामप॑श्यन्न्, ये अ॑परीषु पश्यान्॑ (1-4-33; आ. 3-49),; ये अन्तरि॑ख्षं पृथिवीं ख्षियन्ति॑ ।, ये दिव॑न्देवीमनु॑ सञ्चर॑न्ति । (3-1-6); ये ग॑न्धर्वा अ॑प्सरस॑श्च देवीरेषु वृक्षेषु॑ वानस्पत्येष्वास॑ते । (ए. 1-7)
यं - यं वयं धूर्वा॑मः (1-1-5), यञ्च॑ वयन्द्विष्मः (1-1-13,14), यमब॑ध्नीत (1-1-17), यं प॑रिधिं पर्यध॑त्थाः (1-1-23),………यंयं॑ क्रतुमधी॑ते (आ. 2-18)
यान् - यानाऽव॑ह उशतः (1-4-47), यान््हवा॑महे (1-5-45), यान्कामये॑त (1-6-37), {यतरान््वा इयमु॑पावर्थ्स्यति॑ (2-4-9,6-2-34)}, याꣳश्च॑ देवा वा॑वृधुः (2-6-69), यान्प्राचीन॑माग्रयणाद्ग्रहान्गृह्णीयात् (3-1-26), यानग्नयोऽन्वत॑प्यन्त (3-2-31), यान् (न) निवप॑ति (6-3-6), यान्पशूनुपाजी॑विष्म (7-3-11); याꣳस्तेऽपु॑ष्यन्न् । (ब्रा. 2-3-10), याꣳश्च॑ विद्म याꣳ उ॑ च न प्र॑विद्म (ब्रा. 3-1-7; ए. 2-19), यान् वद॑न्ति (3-1-21), यान्देवानयाट् । याꣳ अपि॑प्रेः । (3-5-19,3-6-33,36),; याꣳश्चाहं द्वेष्मि॑ (ब्रा. 3-7-71; आ. 2-7), याꣳ स्वस्तिमग्निर्वायुस्सूर्य॑श्चन्द्रमा आपोऽनु॑ सञ्चर॑न्ति (ए. 2-3).
येन - येन विश्वाः परि द्विषो॑ वृणक्ति॑ (1-2-17), येन॑ देवा अमृत॑न्दीर्घ श्रवो॑ दिव्यैर॑यन्त । (2-4-15), येन शर्ध॑ उग्रमव॑सृष्टमेति॑ (2-4-19), येनाहमिदमस्मि॑ (2-4-40/41), येनान्यतो॑दतश्च पशून्दाधार॑ (2-6-9), येन॑ यमस्य॑ बलिना चरा॑मि । (3-3-23), येन कर्मणेर्थ्सेत् (3-4-17), [येन केन॑ च स्तृणुते (3-4-26)* अत्र येनकेन इत्यस्य अनिर्धारणार्थत्वात्, अनुवादकत्वाभावाच्च न स्वरभेदकत्वमिति मन्तव्यम् ।], येनेन्द्रा॑य समभ॑रः (3-5-13), येन॑ हव्यं वह॑सि (3-5-18), येनान्तरि॑क्षमुर्वा॑ततन्थ॑ (4-2-16), येन॑ प्रजा विश्वक॑र्मा व्यान॑ट् (4-2-45), येनर््ष॑यस्तप॑सा सत्रमास॑त (4-7-25/26), येना॑ सहस्रं वह॑सि (4-7-27,5-7-32), येन॑ सङ्गच्छ॑ते (5-1-8/9), येन॑ देवा ज्योति॑षोर्ध्वा उदायन्न्॑ (5-7-5,6), येनाग्ने॑ दक्षि॑णा युक्ता यज्ञं वह॑न्ति, येनाग्ने सुकृतः॑ पथा मधोर्धारा व्यानशुः । (5-7-32), येन हिर॑ण्येन सोममक्री॑णन्न्, क्रीणीयात् (6-1-68,69), येन प्र जातान्भ्रातृ॑व्यान्नुदते (6-2-26), येन जीवन्थ्सुवर्गं लोकमेति॑ (6-6-35), येन पात्रेणान्नं बिभ्र॑ति (7-2-38), येन॑येन छन्दसाऽनु प्रायु॑ञ्जत (7-4-15)^ अत्र येनयेन इत्यस्य आम्रेडितत्वेऽपि, अनुवादकत्वात् स्वरभेदकत्वमिति मन्तव्यम् ।], येन कामे॑न न्यष॑दाम (7-5-7); येन॑ देवा अपु॑नत । (ब्रा. 1-4-48), येन॑ देवाः पवित्रे॑ण । आत्मानं॑ पुनते (1-4-51), येन ते ते प्रजापते । ईजानस्य न्यव॑र्तयन्न् । (1-5-24), येनैष एतथ्सञ्चर॑ति । (1-5-59), येन कामे॑न प्रतिगृह्णाति॑ (2-2-33), येन जया॑सि [न पराजया॑सै] (2-4-70), येन प्राच्या॑ उत द॑क्षिणा । प्रतीच्यै॑ दिशः शृण्वन्ति॑ (2-5-3), येन॑ हता दीर्घमध्वा॑नमायन्न्॑ (2-5-28), येन ज्योतिरज॑नयन्न् (2-5-37), येनानुकं मानु॑षी भोज॑ते (2-5-43), येनाव॑पत् (तै.ब्रा. 2-7-60; ए. 2-1), येन गच्छ॑थः (2-8-55), येन कामे॑न यज॑ते (3-1-41,56), येन स्कन्देत् (3-7-16), येनासि॑ञ्चत् (3-7-67), येन॑ त्रितो अ॑र्णवान्नि॑र्बभूव॑ (आ. 2-3), [येना॑रेपसः॑ स्यामेति॑ (आ. 2-10), येनेमा विश्वा भुव॑नानि तस्थुः । (आ. 3-28), येनै॑ष भूतस्ति॑ष्ठति (आ. 6-20)?], स येन॑ यज्ञक्रतुना॑ याजयेत् (आ. 2-20), येना॑दित्यस्तप॑ति (आ. 6-1), येन विश्वा पुष्य॑सि (7-28), येन॑ पूतस्तर॑ति (का. 3-14), येन॒ सूर्य॒स्तप॑ति (का. 3-55); येन त्वाऽब॑ध्नात् (ए. 1-5), [येन माऽति॑ च येनायुरावृ॑क्षि । (का. 1-6)?; येनेन्द्रो॑ हविषा॑ कृत्य॑भवत् (ए. 1-17)?];
याभ्यां - याभ्याꣳ रख्षाꣳ॑स्यपहस्य॑ग्ने । (4-7-24); याभ्याꣳ सुवरज॑यन्न् (ब्रा. 2-4-50), याभ्या॑मिदं विश्वमेजत्समे॑ति । (ब्रा. 2-6-13), [याभ्यां यमस्य साद॑नꣳ सुकृताञ्चापि॑ गच्छतात् (आ. 4-1)?].
यैः - {येभिः - येभि॑र्देवाꣳ ऋतुभिः॑ कल्पया॑ति । (1-1-28); येभिश्शिल्पैः पप्रथानामदृꣳ॑हत् । (ब्रा. 2-7-50); येभिः सखा॑यो यन्ति॑ (ए. 1-1), येभिः॑ सपित्वं पितरो॑ न आयन्न्॑ । (ए. 2-3)}
यस्मै - यस्मै कं पुने (1-2-2,6-1-9), यस्मै त्वꣳ सुकृते॑ जातवेद उ लोकम॑ग्ने कृणवः॑ (1-4-52), यस्मै प्रत्त॑मिव सन्न प्र॑दीयेत॑ (2-2-43), यस्मा॑ एव परोख्षं वद॑न्ति (2-5-1), यस्मै वा अल्पे॑नाहर॑न्ति, यस्मै॑ महता तृप्य॑ति (2-5-24), यस्मै कामा॑य निरुप्यन्ते (3-4-35), यस्मै॑ चाहं खना॑मि (4-2-28), यस्मा॑ एवैनं॑ चित्तायोद्यच्छ॑ते (5-2-9,5-4-25); यस्मै तद्धर॑न्ति (ब्रा. 2-1-15), यस्मै कामा॑याग्निश्चीयते । (का. 3-30).
येभ्यः - येभ्यो नर्ते पव॑ते (4-6-4), [येभ्य॑श्चैनत्प्राहुः॑ । (का.3-56)?]
यस्मात् - यस्मा॑देव योनेः प्रजाप॑तिः पशूनसृ॑जत (2-4-33), यस्माद्योने॑रुदारि॑थ (4-6-24); यस्माद्दारो॑रुद्वायेत् (ब्रा. 1-4-41), यस्मा॑देव योनेः प्रजाप॑तिः प्रजा असृ॑जत । (2-2-3), यस्मात्पशवः प्रप्रेव भ्रꣳशे॑रन्न् ।
(2-7-48), यस्मिन्थ्सूर्या अर्पि॑ताः सप्त साकम् । तस्मिन्राजा॑नमधि विश्र॑य (2-7-51), यस्मान्न जातः परो॑ अन्यो अस्ति॑ । (3-7-100); यस्माज्जाता न परा नैव किञ्चनास॑ (आ. 6-21), यस्मात्परं नाप॑रमस्ति॑ (6-23), [यस्माद्देवा ज॑ज्ञिरे (का. 3-12,13)?]
यस्य - यस्यामतिर्भा अदि॑द्युतत् (1-2-13), यस्य॑ देव दधिषे (1-4-5), यस्य क्षया॑य जिन्व॑थ । (4-1-18,5-6-4,7-4-50; आ. 7-92), यस्याहमस्मि॑ (आ. 2-7), यस्याण्डकोशꣳ शुष्म॑माहुः (आ. 3-23),
यस्यैवं विदुषः॑ प्रवर्ग्यः॑ प्रवृज्यते । (आ. 8-95), यस्य॑ ते प्रथमवास्यꣳ॑ हरा॑मः (ए. 2-6), ………….
ययोः - ययोः प्राणोऽसि॑ (2-3-38); ययो॑रि॒दव्विँश्व॒म्भुव॑नमा वि॒वेश॑ । (ब्रा. 2-4-50).
येषां - येषां भागः स्थ (1-3-23), येषां भागोऽसि॑ (1-4-3,6-4-23), येषां पूर्वापरा अन्वञ्चः॑ प्रमीय॑न्ते (2-2-10), येषां प्राणोऽसि॑ (2-3-39), येषामीशे (3-1-11), येषाꣳ सोम॑स्समृच्छते (3-1-21), येषाꣳ ह्ये॑ष भागस्तेभ्य॑ एनङ्गृह्णाति॑ (6-4-23), येषान्दीख्षितानां प्रमीये॑त, प्रमीय॑ते (7-2-22,23); येषाꣳ॑ संवथ्सरेऽनाप्तेऽथ॑ । एकादशिन्याप्यते । (ब्रा. 1-2-40), येषान्दीख्षिताना॑मग्निरुद्वाय॑ति । (1-4-39), येषा॑मिमे पूर्वे अर्मा॑स आसन्न्॑ । (2-4-58), येषा॑मनुयन्ति॑ (3-1-5), येषा॑माश्रेषा अ॑नुयन्ति॑ (3-1-6).
यस्मिन् - यस्मिन्थ्सꣳ सौभ॑गानि दधिरे (1-3-26), यस्मि॑न्थ्सप्त वा॑सवास्तिष्ठ॑न्ति (1-6-47), यस्मि॑ञ्जात एतामिष्टिं॑ निर्वप॑ति (2-2-25); यस्मि॑न्निदमधि तिष्ठ॑ति (ब्रा. 1-1-19), यस्मि॑श्चन्द्रमा॑ विभाति॑ । (1-4-63), यस्मि॑न्वृत्रं वृ॑त्रतूर्ये॑ ततार॑ । (ब्रा. 3-1-13), यस्मिन्नख्ष॑त्रे यम एति॑ (3-1-23), यस्मि॑न्म्रख्ष्यध्वे (3-2-65), यस्मि॑न्नेवाग्नावाहु॑तिञ्जुहुयात् । (3-7-19),; यस्मिन्थ्सप्त वा॑सवाः । रोह॑न्ति (आ. 1-32), यस्मिन्नेतत्कर्म प्र॑युञ्जीत । (1-125), यस्मिन्नस्य काले सर्वा आहुतीर््हुता॑ भवेयुः । (1-126), यस्मि॑न्देवा अधि विश्वे॑ निषेदुः (2-14,6-1; का. 1-36), यस्मिन्थ्सप्त पेर॑वः । मेह॑न्ति (3-25), यस्मि॑न्निदꣳ सञ्च वि चैति॑ (आ. 6-1), यस्मि॑न्वीरो न रिष्य॑ति (ए. 1-6).
येषु - येषु चर॑न्ति (आ. 6-20).
या - या ते धामा॑नि हविषा यज॑न्ति (1-2-18; ब्रा. 2-8-15), या ते प्राणाञ्छुग्जगाम॑ (1-3-16), या वश्शर्म॑ शशमानाय सन्ति॑ (1-5-51; ब्रा. 2-8-36), या प्राणेन॑ देवान्दाधार॑ (1-7-7), या यज्ञे दीयते, या प्रजाः प्रभव॑न्तीः प्रत्याभव॑ति (1-7-8), या प्रजाः प॑राभव॑न्तीरनुगृह्णाति॑ (1-7-9), या नो गय॑माविवेश॑ । (1-8-42), या वेहद्भव॑ति (2-1-31), या व॑रिवोवित्तराऽस॑त् । (2-1-63), या भू॑मि प्रवत्वति मह्ना जिनोषि॑ (2-2-65), या वाजन्न हेष॑न्तं पेरुमस्य॑सि (2-2-66), या स्नाति॑, अभ्यङ्क्ते, प्रलिखते, आङ्क्ते, दतो धाव॑ते, नखानि॑ निकृन्तते, कृणत्ति॑, रज्जुꣳ॑ सृजति॑, पर्णेन पिब॑ति, खर्वेण पिब॑ति (2-5-6,7), या देवानामसि॑ (3-1-37), या जाय॑मानस्य वेद॑ (4-2-21), या शतेन॑ प्रतनोषि॑ (4-2-37), या द्यां भासि॑ (4-3-11), या प्र॑थमा व्यौच्छ॑त् (4-3-21,25; ब्रा. 2-5-20; ए. 2-20), या ते गात्रा॑णामृतुथा कृणोमि॑ (4-6-45), या यज्ञस्य निष्कृ॑तिरासीत् (5-4-7), या स॑हस्रतम्यासीत् (7-1-18); या स॑व्वँथ्सर उ॑पजीवाऽऽसीत् । (ब्रा. 1-5-28), या प्रेव नश्य॑सि । (2-5-23), या देवी सुभगा॑ जजान॑ । (2-7-16),; [या तम॑सा प्रावृ॑ताऽसि (आ. 4-27)?], या पुरस्तात्, उपरि॑ष्टात् विद्युदाप॑तत् । (आ. 7-53); या स्वप॑न्तं बोधय॑ति (ए. 2-14)
याः - या अयाक्ष्म (2-6-54), याश्चैव देवता यज॑ति (2-6-56), याश्च॑ माया मायिनाव्विँश्वमिन्व त्वे पूर्वीस्स॑न्दधुः (3-1-40/41), या वै देवतास्सदस्यार्ति॑मार्पय॑न्ति (3-2-12/13), यास्ते रात्रीस्सवितर्देव-यानी॑रन्तरा द्यावा॑पृथिवी वियन्ति॑ । (3-5-12/13), यास्ते विश्वाः समिधस्सन्ति॑ (3-5-18), यास्ते॑ मयोभुव॑ ऊतयस्सन्ति॑ (4-1-43), या आ॑विविशुः (4-2-27), याश्चेदमु॑पशृण्वन्ति॑ (4-2-28), यास्ते॑ अग्ने सूर्ये रुच॑ उद्यतो दिव॑मातन्वन्ति॑ (4-2-39), या अ॑भिरख्ष॑न्ति (4-6-35), या गर्भं॑ दधिरे, या अन्तरि॑ख्षे बहुधा भव॑न्ति ।, याः पृ॑थिवीं पय॑सोन्दन्ति॑ (5-6-1; ए. 1-2), या आहु॑तीरजु॑हवुः (6-2-5), या न॑ इमाः प्रियास्तनुवस्ताः समव॑द्यामहै (6-2-8)[आख्यातात्पूर्वं तच्छब्दघटितेऽपि स्वरभेदः?], याः प्रातरु॑पसद॑ उपासी॑दन्न् (6-2-17), याः प्रातर्याज्याः स्युः (6-2-18), याः प्राचीराहु॑तीरजु॑हवुः (6-3-4,6-4-44), या देवेषु॑ तनुवमैर॑यन्त (7-4-43), याश्च शृङ्गाण्यस॑न्वन्न्, याश्चोर्ज॑मवारु॑न्धत (7-5-8); यास्ते विशस्तप॑सा सम्बभूवुः । (ब्रा. 2-5-5), या देवा दे॑वदानान्यदुः॑ । (ब्रा. 2-6-74,3-6-37), या विप्रुषः सन्ति॑ (ब्रा. 3-7-75),; या वै प्रजा भ्र॑श्यन्ते ।, याः प्रति॑तिष्ठन्ति । (आ. 1-11), या विप्रुषो॑ विपरा॑पतन्न् । (1-95), यास्ते॑ धानाः प॑रिकिरा॑मि (4-21); या अकृ॑न्तन्न्, या अत॑न्वत [याश्च॑ देवीरन्ता॑नभितो॑ऽददन्त ।?] (ए. 2-2), यास्तिष्ठ॑न्ति, या धाव॑न्ति (2-19).
यां - यामैर॑यन्न् (1-1-15), यान्दिशꣳ॑ सनिमेष्यन्थ्स्यात् । (ब्रा. 2-3-42); यां द्वितीयां, तृतीया॑मुपदधा॑ति । (का. 2-59); याञ्जनाः प्रतिनन्द॑न्ति (ए. 2-20),
यया - ययाऽति विश्वा॑ दुरिता तरे॑म (1-2-4), यया॑ मनुष्या॑ जीव॑न्ति (1-7-8), यया रज्ज्वोत्तमां गामाजेत् (2-2-34); यया शश्वत्पिब॑सि (ब्रा. 2-4-33); यया॑ सपत्नीं बाध॑ते, यया॑ संविन्दते (ए. 1-16)
याभिः - याभिर्मदे॑म । (1-7-51,2-2-71,2-4-47), याभि॑र्मित्रावरु॑णावभ्यषि॑ञ्चन्न् (1-8-20), याभिर्यासि॑ (2-2-70/71, [याभि॑र्यासि (ब्रा. 2-5-22) इत्यत्र कुतो न ?]), याभिर्ददा॑सि (3-3-36),
याभिरदृꣳ॑हत् (ब्रा. 1-2-4), याभिर्यज॑ते (2-4-59),; याभि॑रादित्यस्तप॑ति (आ. 6-78)
यस्यै - यस्यै॑ निक्रम॑णे घृतं प्रजाः संजीव॑न्तीः पिब॑न्ति (1-7-10), यस्यै॑ वीर्ये॑ण प्र जातान्भ्रातृ॑व्यान्नुदते, यस्यै॑ वीर्ये॑णोभयोर्लोकयोर्ज्योति॑र्धत्ते, यस्यै॑ वीर्ये॑ण पूर्वार्धेना॑नड्वान्भुनक्ति॑ (2-6-10), यस्यै॑यस्यै देवता॑यै दख्षि॑णामन॑यत् । (ब्रा. 2-2-28), यस्या॑ एव देवता॑या आलभ्यते । (3-8-12) [यस्यै तान्देवैः सम॑जीगमम् । (3-3-30) आख्यातात्पूर्वं तच्छब्दघटितं, अतो न ।]
याभ्यः - याभ्य॑ एवैनं॑ प्रच्यावय॑ति (5-1-30); याभ्य॑ एवैनं॑ विन्दति॑ (ब्रा. 3-9-63)
यस्याः - यस्यास्ते अस्याः क्रूर आसञ्जुहोमि॑ (4-2-20) [यस्यास्ते हरि॑तो गर्भ इत्या॑ह (3-4-1)?]
यासां - यासाꣳ राजा वरु॑णो याति॑, यासान्देवा दिवि कृण्वन्ति॑ (5-6-1; ए. 1-2), यासाꣳ सोमो विश्वा॑ रूपाणि वेद॑ । (7-4-43), यासान्ना (ञ्चा) जा॑यन्त (7-5-1); यासा॑मषाढा अ॑नुयन्ति॑ (ब्रा. 3-1-15),
यस्यां - यस्या॑मिदं विश्वं भुव॑नमाविवेश॑ (1-7-32),यस्या॑मिदं प्रदिशि यद्विरोच॑ते (3-3-35); यस्यान्दिशि महीय॑से ।(का. 1-8); यस्यां बीजं॑ मनुष्या॑ वप॑न्ति ।, यस्या॑मुशन्तः॑ प्रहरे॑म (ए. 1-11)
यासु - यासु वर्ध॑से । (1-4-10)
यत् - यच्छक्नवा॑म (1-1-27), यद्वो॑ वयं प्र॑मिनाम॑ (1-1-28), ………………. यत्ते॑ऽमावास्या॑याञ्च पौर्णमास्याञ्च विष॑बलिꣳ हर॑न्ति (ए. 2-17)
ये - ये चरा॑वः (1-5-43), ये अप्र॑थेताम्, ये प्र॑तिष्ठे अभ॑वताम् (4-7-38)
यानि - यान्येव पुरस्तात्, अभितो, पश्चात् रख्षाꣳस्यासन्न्॑ (2-4-2/3), यान्यासन्न्॑ (ब्रा. 1-2-13), यान्य॑पामित्यान्यप्र॑तीत्तान्यस्मि॑ । (3-7-103), यानि॑ चकृम । (3-7-121),]
यत्र - [यत्र देवैस्सधमादं मदेम । (ब्रा. 3-1-8)?]
यथा - [यथा देवैस्सधमादं मदेम । (का. 3-13)?]
वाक्यादिषु यथा - {पाहि यज्ञं, पाहि यज्ञप॑तिं, पाहि मां य॑ज्ञनियम् । (1-1-20), पाहि माऽद्य दिवः, पाहि प्रसि॑त्यै, पाहि दुरि॑ष्ट्यै, पाहि दु॑रद्मन्यै, पाहि दुश्च॑रितात् (1-1-24), पाहि मा (1-2-4), पाह्य॑स्मान् (1-2-33), पाहि माऽग्ने, पिपृहि मा (1-3-5), पाहि सोमम् (1-4-4), अक्ष॑न्पितरः॑, अमी॑मदन्त पितरः॑, अती॑तृपन्त पितरः॑, अमी॑मृजन्त पितरः॑ (1-8-6), धाव॑ति वाजम्, हन्ति॑ वृत्रम्, जय॑ति तꣳ स॑ङ्ग्रामम् (2-2-20), पश्ये॑म, जीवे॑म, नन्दा॑म, मोदा॑म, भवा॑म, शृणवा॑म, प्रब्र॑वाम शरदश्शतम् (आ. 7-93; ए. 2-5), मार्जय॑न्तां मम पितरः॑, तृप्य॑न्तु भवन्तः, तृप्य॑न्तु भवत्यः (ए. 2-20) इत्यादिषु वाक्यादित्वात् स्वरभेदः ।}
[मा त्वं वि॑केश्युर आवधि॑ष्ठाः (ए. 1-4), पुनः पति॑भ्यो जायां दाः (1-5), ऋतेना॑दित्यास्तिष्ठ॑न्ति, अन्येषां विन्दते (1-6), मा हिꣳ॑सिषुः (1-7), उप मामुच्चा यु॑वतिर्बुभू॑याः (1-11), इमां खना॑मि (1-16), ब्रह्मोत शꣳ॑सति । (1-18), यथा त्वꣳ सुश्रव॑स्सुश्रवो॑ देवानां निधिगोपो॑ऽसि, (2-5), यत्र॑ वयं व॑दामसि, यत्र॑ चाभिमृ॑शामसि (2-13), माता ज॑घन्या॑ सर्प॑ति (2-14), मा भै॑षीर्न म॑रिष्यसि॑ । (2-16), अहि॑र्जघान॑ (2-17)?]

इत्थम् अन्येऽपि बहवः अंशाः विस्तरेण प्रतिपादनीयाः सन्ति । इदानीमेतावता विरम्यते ॥

अथ इतिकरणे रेफान्तपदानि । पुनरकस्सुवरन्तरावर्विवरजीगरेनोः (णोः)स्युः कर्होतरिति रेफेण ॥
सुवः पुनरकर्होतरन्तरावर्विवश्च कः । अजीगरिति रेफेण सहावृत्या पदावलिः । इति रेफान्तपदानि । - ।
पुनः - पुनरेहि॑ (1-2-10,6-1-53), पुनरिति पुनः॑ । (1-5-10), पुन॑रूर्जा, पुन॑रग्ने, पुन॑र्नः (1-5-12), पुन॑रिमं (1-5-39), पुन॑रयाचत, पुन॑रददात्, पुन॑र्देहि (2-1-7,2-3-24), पुन॑रागत्य॑ (2-2-34), पुनरुप॑ (2-2-45), पुनरेत्य॑ (2-3-47,3-1-34,5-2-13,), पुनरिन्द्रः॑ (3-2-19), पुन॑रासद्य॑ (4-2-12), पुन॑रुदैति॑ (5-2-12), पुन॑रात्मन्न् (6-1-53), पुनः॑पुनर्ह्य॑स्मात्, पुनः॑पुनरिव (6-5-3,39), पुन॑र््ऋतुना (6-5-10,11), …
अकः - अध॑राꣳ अकः । अकरित्य॑कः । (1-1-22,1-6-12,4-6-15), अकर्देववी॑तिं (1-3-25), अकरुत (1-4-49), अकरुपाꣳशु (1-5-7), अकरन्तर्वेदि (2-4-24), अकर््हिम् (2-5-39), अकरथो (2-6-6), अकर्विष्णो (3-1-34), अकरप॑रिवर्गं (3-4-39), अकरजक्षीरेण॑ (5-1-38), अकर्यं (5-2-4), अकर्वैष्णव्या (5-2-47), अकरिति॑ (6-4-34).
सुवः - सुव॑रभि (1-1-6,1-3-7; ब्रा. 3-2-34), सुवरुच्छु॑ष्मः (1-6-5), सुव॑रगन्म (1-6-17,1-7-25,5-6-30; आ. 4-15), सुव॑रहं (1-7-38), सुव॑र्देवान् (1-7-39; ब्रा. 1-3-44), सुवर्ण (2-2-69), सुव॑रपः (2-3-56), सुव॑रानशानाः (3-1-27), सुव॑र्मा (3-3-2), सुव॑र्यतः (4-1-1), सुव॑र्धेहि (4-3-8), सुवराभ॑रन्न् (4-3-22), सुवर्न (4-4-17,5-7-18), सुव॑रुदृचम् (4-4-25), सुव॑र्गत्वा (4-6-21), सुवर्यन्तः॑ (4-6-22,5-4-30), सुव॑राभर॑न्तः (4-7-26), सुवरिति॑ (5-2-57,5-5-24), सुव॑रसि (5-7-25; आ. 7-31,8-66), सुव॑र्देवेषु॑ (5-7-31,32), सुवर्वष॑ट् (7-3-33), सुवर्वस॑वः (7-4-51); सुव॑रायन्न् । (ब्रा. 2-3-19), सुव॑रेव (3-2-34), सुव॑र्विन्द (3-7-44), सुव॑रगमम् । (3-7-82); सुव॑र्गताः । (आ. 4-7), सुव॑र्गच्छ (4-22), सुव॑रादित्याय॑ (आ. 6-12); सुव॑रपां (ए. 2-14).
अन्तः - (भात्यन्तः, ख्षेष्यन्तः, अप्स्व॑न्तः, मातृतमस्वन्तः ।) अन्तरित्यन्तः । (1-3-25,4-2-2,7,1-3-30,1-4-50,1-8-22), अन्तर्य॑च्छ (1-4-4,2-2-67), अन्तरमृतम् (1-7-33), अन्तरे॑षाम् । (2-1-64), अन्तरेव (2-4-43), अन्तर्द॑धाति (2-6-26,3-5-17,6-5-21), अन्तरा॑यन्न् (2-6-44,6-5-20), अन्तरे॑ति (2-6-56,3-1-21,22,3-2-10,5-1-54,5-2-44,5-7-33,34,6-1-58,6-4-29,6-6-11), अन्तर्ध॑त्ते (3-2-35,36,5-1-53,5-4-17,6-4-28), अन्तर्भ॑रिष्यन्ती (4-1-11), अन्तर॑ग्ने (4-1-37,4-2-5), अन्तर्वि (4-1-42,4-6-22,4-7-23), अन्तर॑भूः (4-2-4), अन्तर्नृचख्षाः (4-2-6), अन्तरस्यां (4-2-12,4-3-21), अन्तर््हृदा (4-2-41), अन्तरायुः॑ (4-7-25), अन्तर्मृत्योः (5-4-17),
अन्तर्द॑ध्यात् (5-5-29), अन्तरि॑यात् (5-6-40,6-1-29,37), अन्तरम॑र्त्यः (5-7-36), अन्तरेष्यामि (5-7-58), अन्तर॑धत्त (6-4-27), अन्तरुरु (6-4-28), अन्तर्द॑धीत (6-4-40), अन्तर्य॑न्ति (6-4-49,7-1-8,9,10), अन्तरिति॑, अन्तर्वरु॑णः (6-6-12); [अन॑न्तरित्यै (5-2-30), अन॑न्तरायाय (5-4-58), अन॑न्तरायं (6-1-57,6-2-50)], ….
आवः - वेन आ॑वः । आवरित्या॑वः । (4-2-34) (ब्रा. 2-8-66).
विवः - अस॑तश्च विवः॑ । विवरिति विवः॑ । (4-2-34) (ब्रा. 2-8-67).
अजीगः - ओष॑धीरजीगः । अजीगरित्य॑जीगः । (4-6-36).
एनोः - कतरश्चनैनोः । एनोरित्ये॑नोः । (3-2-45,7-1-27).
स्युः - स्युर्यत् (1-6-26,3-2-24,5-1-41,5-2-53,6-1-24), स्युरिति॑ (2-2-42/43,2-3-20), उत स्युः । स्युरिति स्युः । (2-4-46), स्युरप्र॑तिष्ठिताः (5-4-47), स्युरथो (5-6-36),
स्युर्मयि॑ (5-7-37), स्यू रास्व॑ (6-1-31), स्युर्बद्धम् (6-1-47), स्युरिदं (6-1-69), स्युर्विवि॑वधं (7-3-1218,24).
कः - क॑र्भागधेयम् । (1-3-13), कर््हस्ते (2-2-64), मिथू॑ कः । करिति॑ कः । (4-6-46)
होतः - होत॑र्यविष्ठ (1-2-32), होतर्दोषा (1-3-26), होतर्मूर्धन्न् (1-6-5), होतर्मनु॑षः (4-3-30), होतरिति॑ (5-1-20,6-4-14), यख्षि होतः । होतरिति॑ होतः । (5-1-59), होतर््हव्या (6-3-42).
[अन्येऽपि बहवः ईदृशाः शब्दाः सन्ति । प्रातिशाख्ये च ह्लारभार् (8-8) इत्यादि सूत्रेषु निर्दिष्टाः । ह्वार्वसू॑नां, ह्वार्मित्रस्य॑ (1-1-4,5), अभारुखा । (4-2-19), वार्णाम॑ (5-6-3), हारस्ति॑ (2-4-38,39,6-5-1,2),
हार्येन॑ (2-4-40), हारावं (2-5-10), प्र हा॑रावयोः (2-5-12), अहार्जातवे॑दाः (3-2-19), अह॑रहराहृत्य॑, अह॑रहर्याचिष्यति (1-5-41), अह॑रहरुपतिष्ठ॑ते (1-5-42), अह॑रहर््हविर्धानिनाम् (2-5-35),
अह॑रहर्मनुष्याः (2-5-38), प्रातराग्नेयीं, प्रातर्ग्रीष्मे (2-1-11,22), प्रातरेतेन॑ (3-3-25), प्रातर्गव्याः (5-6-53), प्रातरु॑पसदः॑ (6-2-17), प्रातर्याज्याः (6-2-18), प्रातर्मध्यन्दि॑ने (6-2-28), प्रातर्न (6-4-6),
दोषा॑वस्तर्दीदिवाꣳसम् (1-2-31), दोषा॑वस्तर्धिया (1-5-22), शमितरिति॑ (6-3-51), सवितर्वामं (1-4-24,2-2-65), सवितरेतत् (2-6-50,3-2-26), सवितर्देवयानीः (3-5-12/13), सवि॑तर्विश्व॑चर््षणे (3-5-16), सवितरीशा॑नं (3-5-34), सवितर्यज्ञं (4-1-3), सवितर्बोधय॑ (4-1-27), सवितर्मानु॑षेषु (4-1-44), सवितराधि॑पत्यैः (4-4-37), सनुतर्यु॑योतु । (1-7-51), स्तोतरेतेन॑ (7-4-51), मातर्मा (3-3-4), यष्ट॑रिदं (1-1-21), एष्टा रायः॑ (1-2-20,6-2-13), त्वष्टर्वसु॑ (1-3-12,6-3-33), त्वष्टर्भूरि॑ (1-3-18,6-3-58), त्वष्टर्वि (3-1-35), त्वष्टरिह (3-1-36).]

नैयग्रोधः प्रैयङ्गवं प्रैयमेधा वैयाघ्रे दोहै यज्ञन्दैयाम्पातीत्येतेष्वैकारः । त्रय्योऽयस्मय्यस्तेनोदय्यद्वय्यश्चतुष्टय्य इति वर्जयित्वा ॥
नैय॑ग्रोध औदु॑म्बरः (3-3-25) [नैय॑ग्रोधेन जन्यः॑ । (ब्रा. 1-7-52)], प्रैय॑ङ्गवं चरुं (2-2-61; ब्रा. (3-1-30), त्रयो वै प्रै॑यमेधा आ॑सन्न् । (ब्रा. 2-1-54), व्याघ्रो वैयाघ्रेऽधि॑ । (2-7-51), दोहै॑ यज्ञं (ब्रा. 3-7-63)*, प्लक्षन्दैयाम्पातिं, प्लक्षो दैयाम्पातिः (का. 1-25,27) *[एवास्मै॑ युनक्ति {यज्ञं} (1-5-25,{2-1-50},3-4-23,{6-1-13}; ब्रा. 1-3-34,1-7-53,3-9-12,13,14), तस्यै॑ यमः (5-2-14), कॢप्त्यै॑ युग्मदयुजे (5-4-41), शान्त्यै॑ यातया॑मानि (6-6-29); यस्यै॑यस्यै (ब्रा. 2-2-28), यम्यै॑ यमसूम् । (3-4-11)?].
त्रय्यः सूच्यः॑, अयस्मय्यः॑ (ब्रा. 3-9-29) [अयस्मय्य॑वमा (6-2-15) इति तु सांहितं], त्रय्येव॑ (आ. 6-28), त्रय्या विद्यया (का. 1-48), त्रय्यै विद्यायै (ए. 2-10), तेनोदय्यासु॑रान् (ब्रा. 2-2-39), द्वय्यो वै (ब्रा. 3-8-66), चतु॑ष्टय्य आपः॑ (ब्रा. 3-8-3; आ. 1-98), [अनपजय्यं (1-7-24,5-2-1; ब्रा. 1-5-9,3-1-46), उभय्यः॑ (7-5-8), अक्षय्यात् (आ. 1-4), क्षय्यं (का. 2-40), अक्षय्यं (आ. 2-17, का. 2-41, ए. 2-20), अक्षय्यः॑ (का. 2-1), रय्यै (4-4-18, 7-1-40, 7-5-37; ब्रा. 1-4-24,3-8-12), रय्या (1-2-10,1-5-12,16,4-2-3,13,5-2-12,6-1-53,7-1-26; ब्रा. 2-7-60; आ. 4-27,7-60,), रय्यां (7-1-30), ह्रदय्या॑य (4-5-19), हृदय्य॑या (ब्रा. 2-8-65), हृदय्ये (का. 2-48)].

ईकारान्त(स्त्रीलिङ्ग)पदानि
(1) पृथिव्याङ्गिरसी वस्वी स्वस्त्ययनी प्रणीत्युर्वश्यूती मधुमती भाग्यपानती कर्णकावती तेजस्वी वाजीन्द्रियावी सूनरी यावती समावती हविष्मती देवी विश्वरूप्यवित्री ॥{21}
(2) ग्रामी ब्रह्मवर्चसी ज्योगामयावी भुञ्जती प्रतीची सरस्वती गायत्री ह्रीतमुखी सोमयाजी बहुयाजी हविर्धान्यत्यासारिणी स्त्री घृतपदी मैत्रावरुणी ॥ {15}
(3) देवयशस्यामयावी स्वर्वाची पीवरी सप्तपदी परमेष्ठ्योजस्वी सिनीवाली पौर्णमास्याश्वत्थी ॥ {10}
(4) श्रौत्री शारदी राज्ञ्यधिपत्नी यन्त्री धर्त्री धरित्री वदन्ती व्यूषुषी यानी प्राची वज्री सहस्वती विष्णुपत्नी बाहुशर्ध्युखाभ्राजन्ती ॥ {16}
(5) वारुणी कार्ष्मर्यमयी जगती बृहती पत्नी मही गृही तिरश्च्येणी नैर््ऋती पापीयसी चतुर्थी सप्तम्येकादशी ॥ {14}
(6) सावित्री वैश्वदेवी पौष्णी सती [उभयतःशीर्ष्णी] पराच्ययस्मयी परोवरीयसी मन्थ्यत्र्यर्धी तथ्षोडशी ॥ {11}
(7) सहस्रतमी पयस्वती ॥ {2}

अत्र संहितायां सन्धिवशात् सन्देहास्पदानां ईकारान्तानां पदानां प्रथमवारं यस्मिन्काण्डे यत्र उपलम्भः सः एव काण्डक्रमेणात्र पठ्यते । प्रगृह्याणामत्र अनन्तर्भावः तु स्वाभाविक एव ।
तत्र प्रथमकाण्डे -
पृथिवी - पृथिव्य॑सि (1-1-4,4-1-20,4-2-36), पृथिव्यासीत् (2-1-9), पृथिव्यु॑दपुरम् (4-4-18), पृथिव्य॑ब्रवीत् (5-5-10),
पृथिव्य॑भवत् (7-1-14), पृथिव्य॑न्तरि॑ख्षम् (7-3-33)
[अप॑द्यमाना पृथिव्याशाः (4-1-24,5-1-37) इत्यत्र न । अन्यत्र पृथिवि इति सम्बोधनान्तस्य सन्देहाभावः ।]
[महिषी - महि॑षीव (1-1-28) इति स्यात् ।]
आङ्गिरसी - आङ्गिरस्यूर्णम्रदाः (1-2-4)
वस्वी - वस्व्य॑सि (1-2-11,6-1-54). [अस्य आङ्गिरसी (1-2-4) इत्यस्मात् पूर्वमप्युपलम्भेऽपि (1-1-15), तत्र सन्ध्यभावात् अत्रैव प्रथमवारं पाठः ।]
स्वस्त्ययनी - स्वस्त्यय॑न्यसि (1-2-17,6-1-75). [अस्य स्थाने ‘अयनी’ इत्येव पर्याप्तं, नानापदत्वा-दिङ्ग्यानां, वित्तायनी, तिक्तायनी इत्यत्र च अविरोधात् ।]
प्रणीती - प्रणीत्यश्याम (1-2-33). [अस्य स्थाने नीतीति च पर्याप्तं व्यावर्त्याभावात् ।]
उर्वशी - उर्वश्य॑सि (1-3-12,6-3-30)
ऊती - तवोत्य॑श्याम॑ (1-3-26), ऊत्यु॑ग्र (1-7-48), ऊत्य॑र्वाक् (2-6-66)
मधुमती - मधु॑मत्यश्वि॑ना (1-4-7). [मधुमतीत्यस्यापि ‘मती’तीयदेव स्यात् धेनु, सुरभि, वसु, वायु इत्युपबन्धेष्वप्यविरोधात् ।]
भागी - भाग्य॑सानि (1-5-2)
अपानती - अपानत्यन्तः (1-5-10). [अस्य स्थाने अनतीति पर्याप्तम् ।]
कर्णकावती - कर्णकावत्येतया (1-5-30,5-4-32). [अस्य स्थाने वती इति पाठे इन्द्रियावती, घृतवती, इत्यनयोरपि ग्रहणं स्यात्, अन्यत्र अप्रगृह्यस्थलेषु (सूनृता, वाजिनी, वृधन्न्, मूर्धन्न्, ओमन्न्,
विश्वदेव्य, सुवः, सत्, सावित्र, अनुचर, परिगृह्य, इत्युपबन्धवत्सु) सन्देहाभावेन विरोधाभावाच्च ।
तेजस्वी - तेजस्व्ये॑व (1-5-35,1-7-29,2-2-14,2-5-14,3-5-28,6-2-54,6-3-18), तेजस्व्य॑न्नादः (2-2-26), तेजस्व्या॑सीत् (5-1-19)
वाजी - वाज्यर्वा (1-5-50,4-1-8,4-6-38,7-5-45), वाज्य॑सि (1-7-34,7-1-41), वाज्यध्व॑नः (4-1-7,5-1-10), वाज्य॑र्वन्न् (4-1-15), वाज्यप्ये॑तु (5-1-56), वाज्य॑न्तरि॑ख्षं, वाज्याक्र॑स्त (7-5-45)
इन्द्रियावी - इन्द्रियाव्य॑न्नादः (1-6-7,44), इन्द्रियाव्ये॑व (1-6-44,2-1-38,6-2-54,6-3-18)
सूनरी - सूनर्य॑सि (1-6-8)
यावती - याव॑त्यमावास्या (1-6-29), याव॑त्येव (2-2-50,6-1-54,6-4-13), याव॑त्येकविꣳशस्य॑ (ब्रा. 1-5-46,49),
समावती - समाव॑त्येनान् (1-6-37)
[मघोनी (1-7-4) इति तु स्यात् ।]
हविष्मती - हविष्म॑त्यसि (1-8-1)
देवी - देव्यदि॑तिः (1-8-22), देव्या नः॑ (2-5-70,3-1-36), देव्य॑वतु (4-4-36), वैश्वदेव्ये॑तेन॑ (6-1-15)
[देव्यदिते (1-5-10), देवीष्टके (4-2-37) इत्यत्र न(, सम्बुद्धित्वात् । अतः अन्तोदात्तत्वं निमित्तीकरणीयम् । फिषोऽन्त उदात्तः इति व्यस्ते, समासे चअन्तोदात्तत्वहेतुव्याप्तेः ।?)]
विश्वरूपी - विश्वरूप्यावि॑न्नः (1-8-22) [अस्य स्थाने रूपीत्येव पर्याप्तम् ]
अवित्री - अवित्र्य॑वतु । (1-8-38)
पत्नी इत्यस्य प्रथम, तृतीय, चतुर्थकाण्डेषु सन्ध्यभावात् सन्देहाभावः, अतः प्रथमं पञ्चमकाण्ड एव सन्देहास्पदत्वरूपनिमित्तसत्त्वेन तत्रैव पाठः इति ज्ञेयम् । पत्नि इति ह्रस्वान्तश्च (4-4-36) असन्दिग्धः ।
[मही इति तु सर्वत्र असन्धेः असन्दिग्धः । अपितु मह्युरुधा॑रा (7-1-26) इत्यस्य ह्रस्वत्वं मही इत्यत्र अग्रहणादेव सिध्यतीति ज्ञेयम् ।?]
तथ्षो॑डशीति षष्ठकाण्डे ग्रहणात् प्रथमकाण्डे षोडशी शर्म॑ (1-4-42) इत्यत्र असन्देहान्न दोषः । षोडश्युत्त॑रे (7-1-13) इत्यत्र ह्रस्वश्च व्यावर्त्यतया सिध्यति ।
ब्रह्मवर्चसी इति तु एव,अभवत्परश्चेत् सन्देहास्पदत्वात् द्वितीयकाण्डे पठितः । प्रथमकाण्डे सन्ध्यभावात् सन्देहाभावः । ब्राह्मणेऽपि, तद्ब्र॑ह्मवर्चसि । (ब्रा. 2-1-18) इत्यत्र वाक्यान्तस्थत्वात् तथा ।
*गायत्री इत्यस्य (2-4-9) इत्यत्रैव प्रथमवारं सन्देहास्पदत्वात् ततः पूर्वं प्रथमकाण्डे (श्रुतानाम्) अग्रहणम् ।
*सरस्वती इति तु सर॑स्वत्येहि॑, सर॑स्वत्यभि (1-6-8,7-2-25) इत्यत्र ह्रस्वत्वात् ससन्देहत्वात् प्रथमकाण्ड एव इन्द्रियावी इत्यस्य अनन्तरं वक्तव्यत्वेऽपि द्वितीयकाण्डे
प्रथमवारं दीर्घान्तत्वात् तत्रैव पाठः युक्तः ।
यावती इत्यस्यानन्तरं पौर्णमासीति (1-6-29) न स्यात्, तत्र सन्देहाभावात् । अतः प्रथमवारं सन्धौ श्रुते पौर्णमास्यनु॑मतिः (3-4-34) इत्यत्र तृतीयकाण्डे पठितः ।
समावती इत्यस्यानन्तरं वज्री इति न स्यात् तत्र (1-7-50) सन्देहाभावात् । चतुर्थकाण्डे प्रथमवारं सनिमित्तस्थले (4-4-24) पाठात् ।
जगती इत्यस्य प्रथमवारं सनिमित्तत्वं जग॑त्यनुष्टुक् (5-2-61) इत्यत्रैवेति तत्र पाठः ॥ {24}
द्वितीयकाण्डे -
ग्रामी - ग्राम्ये॑व (2-1-2,…)
ब्रह्मवर्चसी - ब्रह्मवर्चस्ये॑व (2-1-11,…), ब्रह्मवर्चस्यभवत् (7-2-8). अत्र व्यावर्त्याभावात् वर्चसीत्येव पर्याप्तमिति ज्ञेयम् ।
ज्योगामयावी - ज्योगा॑मयाव्यग्निं (2-1-13), आमयाव्यवेख्षेत (3-2-9). अस्य स्थाने आमयावीत्येव च सुवचं, नानापदत्वात् इङ्ग्यानाम् । तेनैव तृतीयकाण्डेऽपि पुनः/पृथक् पाठानपेक्षा।*
भुञ्जती - भुञ्जत्ये॑नं (2-1-28)
प्रतीची - प्रतीच्य॑स्मै (2-1-59)
सरस्वती - सर॑स्वत्याज्य॑भागा (2-2-46)*
गायत्री - गायत्र्योजः॑ (2-4-9)*
[वारुणी इत्यस्य अत्र (2-1-43,44,54) असन्देहात् पञ्चमकाण्डे पाठः । पराची इति पदे अत्र (2-1-59) सन्देहाभावात् षष्ठकाण्डे सनिमित्तस्थले एव पाठः ।]
[इन्द्राणी इति तु ब्राह्मणे एव सन्देहास्पदम्, इन्द्राण्य॑ग्नाय्यश्विनी राट् । (ब्रा. 3-5-26)]
[इन्द्रियावती - इन्द्रियावतीत्य॑ब्रवीत् (2-4-5/6) इति तु स्यात् सन्देहास्पदत्वात् ।]
[सिनीवाली (2-4-18) इत्यस्य तु तृतीयकाण्डे (3-4-34) एव सनिमित्तत्वमिति तत्रैव पाठः ।]
ह्रीतमुखी - ह्रीतमुख्य॑पगल्भः (2-5-6,2-5-29). अस्य स्थाने मुखीत्येव पर्याप्तं व्यावर्त्याभावात् ।
सोमयाजी, - सोमयाज्ये॑व (2-5-27), बहुयाजी - बहुयाज्यप॑रिमितं (2-5-60). अनयोः द्वयोः स्थाने याजीत्येव पर्याप्तम् । अन्यत्र (दर्शपूर्णमास, असोम, इत्युपबन्धवत्सु) च सन्देहाभावात् विरोधाभावः ।
हविर्धानी - हविर्धान्य॑स्मि (2-5-35). अस्य स्थाने धानीत्येव पर्याप्तं, व्यावर्त्याभावात् ।
अत्यासारिणी - अत्यासारिण्य॑ध्वर्योः (2-6-27). अस्य स्थाने आसारिणी इति च ।
स्त्री - स्त्र्य॑स्य जायेत (2-6-28,6-6-16)
घृतपदी - घृतप॑द्युच्यते (2-6-36), घृतपदीति॑ (2-6-39). अस्य स्थाने पदीत्येव पाठे सप्तपदीत्यस्यापि ग्रहणं भवेत्*, अन्यत्र चाविरोधः (एक, द्वि, त्रि, चतुः, पञ्च, षट्, अष्टा इत्युपबन्धवत्सु) असन्देहादेव ।
मैत्रावरुणी - मैत्रावरुणीत्या॑ह (2-6-39). अस्य वरुणीति च पर्याप्तम् ।
बृहती (2-5-59) इत्यस्य प्रथमवारं सनिमित्तत्वं बृहत्यु॑ष्णिहा (5-2-61) इत्यत्रैवेति तत्र पाठः ।
[एतावती इति ब्राह्मण एव सन्देहास्पदं, तस्यैताव॑त्येव वागासीत् (ब्रा. 2-2-21) इत्यत्र ।] {16}
तृतीयकाण्डे -
देवयशसी - देवयशस्ये॑व (3-1-26). अस्य स्थाने यशसीत्येव पर्याप्तं मनुष्योपबन्धे सन्देहाभावादविरोधात्।
आमयावी - (3-2-9).* एतत्तु अधिकं/चिन्त्यं, नानापदत्वात् इङ्ग्यानां, ज्योगामयावीत्यनेनैव चरितार्थत्वात्।
स्वर्वाची - स्व॑र्वाच्यदि॑तिः (3-2-16). अस्य स्थाने अर्वाची इत्यपि पर्याप्तं, व्यस्ते सन्देहाभावात् ।
पीवरी - पीव॑र्यस्य (3-2-33).
सप्तपदी - सप्तप॑द्यष्टाप॑दी (3-3-31).*
परमेष्ठी - परमेष्ठ्यधि॑पतिः (3-4-20,4-3-20).
ओजस्वी - ओजस्व्ये॑व (3-4-23,5-3-21).
सिनीवाली - सिनीवाल्य॑नुष्टुप् (3-4-34).
पौर्णमासी - पौर्णमास्यनु॑मतिः (3-4-34).*
आश्वत्थी - आश्व॑त्थ्युपभृत् (3-5-23) ॥ {10}
चतुर्थकाण्डे -
श्रौत्री, शारदी - श्रौत्र्य॑नुष्टुप्, शारद्य॑नुष्टुभः॑ (4-3-3)
[मन्थी पदस्य (4-3-3) इत्यत्र सन्देहाभावात् षष्ठकाण्ड एव सनिमित्तस्य पाठः ।]
राज्ञी - राज्ञ्य॑सि (4-3-12,4-4-4)
अधिपत्नी - अधि॑पत्न्यसि (4-3-12,4-4-5), अधि॑पत्न्यासीत् (4-3-18)*
*पत्नी इत्येतावन्मात्रग्रहणे अप्रगृह्यभूत अधिपत्नी, विष्णुपत्नी, व्यस्त पत्नीपदानां च ग्रहणं सिध्येत् । सन्देहाभावादन्यत्र च न विरोधः ।
[यमि॑त्री - यमि॑त्रीषे (4-3-14) इति च स्यात् सन्देहास्पदत्वात् ।]
यन्त्री, धर्त्री, धरित्री - यन्त्र्य॑सि, धर्त्र्य॑सि धरित्र्यायु॑षे (4-3-14)
वदन्ती - वदन्त्यन्वि॑च्छे (4-3-23)
व्यूषुषी - व्यूषुष्यपां (4-3-25). अस्य स्थाने ऊषुषी इत्यपि पर्याप्तम् ।
यानी - यान्य॑सि, अग्नेयान्य॑सि, वायोयान्य॑सि, अन्तरिख्षयान्य॑सि (4-4-21). [देवयानीत्यस्य तु सन्देहा-भावान्न ग्रहणम् ।]
प्राची - प्राच्य॑सि(4-4-22,5-3-44), प्राच्युदानी॑यते (6-3-43)
वज्री - वज्र्यृ॑तुभिः॑ (4-4-24), वज्र्यश्वः॑ (5-1-7)
सहस्वती - सह॑स्वत्यृतुः (4-4-35)
विष्णुपत्नी - विष्णु॑पत्न्यघो॑रा (4-4-37)*
बाहुशर्धी -बाहुशर्ध्यूर्ध्वधन्वा (4-6-16). अस्य स्थाने शर्धीति पर्याप्तम् ।
[वक्ष्यन्ती - वख्ष्यन्तीवेत् (4-6-27) इति तु स्यात् ससन्देहात् ।]
उखाभ्राजन्ती - मोखा भ्राज॑न्त्यभि वि॑क्त (4-6-44). उखेति किम्? महि॑ भ्राजन्त्यर्चयः॑ (4-2-30)इत्यत्र न ॥ {18}
पञ्चमकाण्डे -
वारुणी - वारुण्यु॑खा (5-1-37)
कार्ष्मर्यमयी - कार्ष्मर्यमय्यसौ (5-2-38). [अस्य स्थाने मयीत्येतावत्येव पठिते अयस्मयीत्यस्यापि ग्रहणमनेनैव सिध्येत् । पर्णमयी, शरमयीत्यत्र चासन्देहादविरोधः ।]
जगती, बृहती - जग॑त्यनुष्टुक्, बृहत्यु॑ष्णिहा (5-2-61)
पत्नी - पत्न्यन्वास्ते (5-3-33)*
मही - ? [एतत्तु सनिमित्तं न दृश्यते ।]
गृही - गृह्य॑सानि, गृह्ये॑व (5-5-9)
तिरश्ची - तिरश्च्यनूची (5-5-30)
एणी - एण्यह्ने (5-5-53)
नैर््ऋती- नैर््ऋत्यु॑खा (5-6-24)
पापीयसी - पापी॑यस्यस्य (5-6-31)
चतुर्थी - चतुर्थ्योष॑धीनां (5-7-53)
सप्तमी - सप्तम्य॑र्यम्णः (5-7-54)
एकादशी - एकादश्यदि॑त्यै (5-7-54) ॥ {13}
षष्ठकाण्डे -
सावित्री - सावित्र्ये॑तेन॑ (6-1-14)
वैश्वदेवीति - वैश्वदेव्ये॑तेन॑ (6-1-15)
पौष्णी - पौष्ण्ये॑तेन॑ (6-1-15)
सती - सत्य॑जया (6-1-41)
पराची - पराच्येव (6-1-52), पराच्यव्या॑कृता (6-4-33)
[सोमक्रयणी - सोमक्रय॑णीयात् (6-1-52) ससन्देहात् स्यात् ।]
अयस्मयी - अयस्मय्य॑वमा (6-2-15)
परोवरीयसी - परोव॑रीयस्यवान्तरदीख्षा (6-2-19)
मन्थी - मन्थ्य॑पिगृह्य॑ (6-4-43)
अत्त्री - अत्त्र्य॑स्य (6-4-46)
थ्सारी - थ्सारीय॑ति (6-4-50)
अर्धी - अर्ध्यवाङ्॑ (6-5-7)
तथ्षोडशी - तथ्षो॑डश्य॑भवत् (6-6-38). तदिति किम्? नैति॑ षोडश्युत्त॑रे (7-1-13) इत्यत्र ह्रस्वः ॥ {12}
सप्तमकाण्डे -
सहस्रतमी - सहस्रतम्य॑भवत्, सहस्रतम्यासीत्, सहस्रतम्यन्वेती ३, सहस्रतम्यन्वि॑यात् (7-1-16,18,32)
पयस्वती - पय॑स्वत्या त्वा (7-1-26) ॥ {2}

यणादेशसूत्रम् - पूर्वोक्तानां संहितायां सन्देहास्पदानाम् ईकारान्तानां पदानां यत्र पदकाले ह्रस्वत्वमेव (सम्बुद्ध्यादिनिमित्तैः) तेषाम् उल्लेखः अत्र कृतः । (पूर्वप्राप्तिवर्जिताः ॥)
देव्यदिते - दे॒वि॒ । अ॒दि॒ते॒ । (1-5-10)
सरस्वत्या - सर॑स्वति । एति॑ । इ॒हि॒ । (1-6-8), सर॑स्वत्यभि - सर॑स्वति । अ॒भीति॑ । (7-2-25)
वदन्त्याग्नेयी(यम्?) - व॒द॒न्ति॒ । आ॒ग्ने॒यम् । (2-1-13)
वदन्त्यकूटया - व॒द॒न्ति॒ । अकू॑टया । (6-1-45) ।
यान्येव - यानि॑ । ए॒व । (1-7-24), (2-4-2), (2-4-3), (5-3-26), (6-4-32)
यान्यस्थानि - यानि॑ । अ॒स्थानि॑ । (6-2-43)
पृथिव्याशा - पृ॒थि॒वि॒ । आशाः । (4-1-24), (5-1-37)
भ्राजन्त्यर्चयः - भ्रा॒ज॒न्ति॒ । अ॒र्चयः॑ । (4-2-30)
वाप्युपस्थाने -
षोडश्युत्तरे (एति षोडशि ।) - षो॒ड॒शि । उत्त॑र॒ इत्युत्-त॒रे॒ । (7-1-13)
मन्थ्यग्रान् - म॒न्थ्य॑ग्रा॒निति॑ म॒न्थि-अ॒ग्रा॒न्॒ । (7-2-24)

ह्रस्वविरळाः
नप्त्रिय प्रिय त्रिय ध्रिय ह्रिय भ्रिय म्रिय श्रिय स्त्रिय इत्येतेषु पदान्तेषु रेफ इकारात्परो यकारो ह्रस्वविरळाः।

अत्र विरळो नाम रेफयकारयोः विविच्योच्चारणं, पृथक् श्रवणं तयोर्यथा स्यादिति यावत् । संयोगाभावः निर्दिश्यते । विरळे इकार, ईकारयोः यकारे परे स्पष्टोच्चारणं (इयङादेशः) भवतीति यावत् । सूर्यस्य सूरिय इति, सत्यस्य सतीयमिति च विरळप्रयोगस्य श्रुतत्वात् । कात्यायनेन इयादिपूरण इत्युक्तत्वाच्च । एवमेव नकारस्य वकार, हकार, यकारेषु परेषु विभज्योच्चारणं विरळ इति कथ्यते । (रेफोष्मसंयोगे तु स्वरभक्तिरिति कथ्यते ।)

ह्रस्वविरळेषु रेफयुतः स्वरः (इकारः) ह्रस्वो भवति । यथा -
नप्त्रिय - नप्त्रियः॑ - (ब्रा. 2-4-47)
प्रिय - प्रियः (सं. 3-2-16…; ब्रा. 3-3-10), प्रियासः॑ (सं. 1-6-51, 3-4-46), प्रियं (सं. 1-2-13…; ब्रा. 2-2-26), प्रियं (आ. 5-18), प्रियम् (आ. 5-28), प्रियाणि॑ (1-5-12, 4-6-25), प्रियेण॑ (सं. 1-1-20), प्रियाय॑ (ब्रा. 3-4-7), प्रियस्य॑ (सं. 2-1-61, 4-2-47), प्रियाणाम् (सं. 7-4-38), प्रिये (सं. 1-1-20, 4-1-45), प्रियेषु॑ (सं. 2-6-67), प्रिया (सं. 1-6-9…), प्रियाः (सं. 1-5-16…), प्रियाम् (सं. 5-2-2…), प्रियया (सं. 5-1-23,32; 5-2-21), प्रियायाम् (सं. 5-7-12), प्रिये (7-1-28), माꣳस्ता प्रि॑ये (आ. 4-2), प्रियधा (सं. 1-3-14, 6-3-42), प्रियव॑ती (सं. 2-2-61), प्रियत॑मा (सं. 2-2-10, 2-5-52), प्रियत॑मं (आ. 1-7), प्रियङ्ग॑वः (सं. 2-2-61, 4-7-8), प्रियङ्गुतण्डुलैः, प्रियाङ्गाः (ब्रा. 3-8-55), प्रियवादिनम् (ब्रा. 3-3-7), प्रियस्तोत्रः (सं. 3-4-41)
पुरुप्रियम् (सं. 1-8-40), पुरुप्रियः (सं. 4-1-37), अभिप्रियम् (सं. 4-6-39), विप्रि॑याः (सं. 2-2-62; 6-2-8), विप्रि॑यः (सं. 2-2-63), संप्रि॑यः (सं. 4-2-15; ब्रा. 1-1-56,57; 1-2-17), संप्रि॑यं (ब्रा. 1-1-62; आ. 7-56), संप्रि॑याः (सं. 4-2-15; ब्रा. 1-2-17), संप्रि॑यौ (सं. 4-2-18; ए. 1-3), अप्रि॑यं (ब्रा. 1-2-43; 2-2-24,26), अप्रि॑यः (ब्रा. 3-3-9), अप्रियाः (आ. 5-42), आप्रियः॑ (ब्रा. 3-3-106, 3-9-19), परोक्ष॑प्रियाः (ब्रा. 1-5-37, 2-3-47,48,49,50; का. 3-2,15), याव॑त्प्रियः, ताव॑त्प्रियः (ब्रा. 3-3-10)….
त्रिय - क्षत्रिया (सं. 1-2-10), क्षत्रिया॑य (सं. 1-8-21), गायत्रियै (सं. 2-1-41..; ब्रा. 3-7-56), क्षत्रियान्॑ (सं. 2-1-64), गायत्रियः (सं. 2-5-47..), मैत्रिया (सं. 5-1-37; आ. 8-26), गायत्रिया (सं. 2-2-22..; ब्रा. 1-2-5..; आ. 2-2), अप्राशित्रियः (2-6-46), पात्रि॑यः (सं. 3-2-), रात्रि॑यै (सं. 4-4-), सावित्रिया (सं. 5-1-54; ब्रा. 3-2-37), मैत्रियः॑ (सं. 5-6-43), रात्रि॑याः (सं. 1-5-38), नक्षत्रियाम्, नक्षत्रिया॑याम् (7-1-9), अभिमन्त्रियः॑ (ब्रा. 1-1-64), नक्षत्रियः॑, नक्षत्रियम् (1-5-7), गायत्रियाम् (ब्रा. 2-2-20), सावित्रियः॑ (ब्रा. 3-9-49), सत्रियम् (का. 2-51), सत्रियम् (आ. 1-86,107), चातुर््होत्रियम् (आ. 1-87,107), गायत्रियाः (ब्रा. 2-3-6..; आ. 2-11), श्रोत्रियस्य (आ. 5-31), रात्रिया (आ. 6-40), क्षत्रियः॑ (ब्रा. 1-7-54), क्षत्रिया॑णाम् (ब्रा. 2-4-69), क्षेत्रिय॑ध्वगत्? (ब्रा. 2-5-1), क्षेत्रियै (ब्रा. 2-5-25; ए. 2-12), क्षेत्रियात् (ब्रा. 2-4-27), सावित्रियाः (ब्रा. 3-8-30), क्षत्रियस्य॑ (का. 3-50), सुक्षेत्रिया (आ. 4-25)
ध्रिय - सध्रिय॑ञ्चः (सं. 1-2-32), उद्ध्रियते (सं. 2-2-21), अध्रि॑यत (सं. 2-3-38), अध्रियत (सं. 2-6-16; ब्रा. 1-5-20; आ. 8-17), ध्रियस्व (सं. 2-6-16; ब्रा. 3-7-25), ईध्रिया॑य (सं. 4-5-16), अध्रियन्त (सं. 6-1-34; ब्रा. 2-1-22), उद्ध्रियमा॑णे, णः (ब्रा. 1-1-60; ए. 2-15), सध्रिय॑क्कः (ब्रा. 2-5-43), ध्रियते (आ. 6-79),
ह्रिय - आह्रियमा॑णाम् (सं. 1-7-1), आह्रियते(सं. 1-7-12,…), ह्रियेत (सं. 2-2-22), आह्रियमा॑णायाम् (सं. 3-1-16), उपावह्रियमा॑णः (सं. 4-4-25), आह्रियमा॑णम् (सं. 6-1-43,75), प्रह्रियमा॑णाय (सं. 6-3-31), प्रह्रियते (सं. 7-5-31), ह्रियमा॑णस्य (ब्रा. 1-2-5,..), ह्रियमा॑णः (ब्रा. 1-5-52; आ. 8-103), ह्रियमा॑णम् (ब्रा. 2-1-50,52), ह्रियते (ब्रा. 1-2-34,42; 3-9-39), उप॑ह्रियते (ब्रा. 1-4-53), प्रह्रि॑येत (ब्रा. 3-7-15), ह्रि॑या (आ. 5-20), भ्रिय - अभ्रिय॑स्य (सं. 3-4-43), भ्रियते (सं. 5-1-48, 5-4-53), भ्रियते (सं. 5-6-36), प्रभ्रि॑येत (ब्रा. 3-6-33), भ्रियमा॑णः (आ. 3-41),
भ्रियमा॑णा (आ. 4-27), सम्भ्रियमा॑णः (आ. 8-100).
म्रिय - म्रियसे (सं. 4-6-46; ब्रा. 3-7-92, 95), म्रियते (सं. 5-7-17), म्रियते (सं. 5-7-17; ब्रा. 1-4-18, 21), अम्रियत (सं. 6-1-7, 6-4-8; ब्रा. 3-2-35), म्रियन्ते (आ. 5-42).
श्रिय - शिश्रिये (सं. 1-5-10, 1-7-40; ब्रा. 2-5-6), शिश्रियाणः (सं. 3-3-29), घृतश्रियम् (सं. 3-3-33; ब्रा. 2-6-37), शिश्रियाणम् (सं. 4-4-12; ब्रा. 2-5-13), शिश्रियाणाम् (सं. 4-6-1), श्रियम् (सं. 6-1-68, 6-3-43, 7-3-16, 7-4-4,15,16; ब्रा. 1-1-79, 1-7-28,64; 2-6-63,66,89; 2-7-23, 2-8-56, 3-1-17, 3-6-8, 3-7-29, 3-9-19,30,31,36,52; आ. 1-124, 3-25,26, 5-8, 6-7; ए. 2-18,21), श्रियः॑ (ब्रा. 2-4-60,74), अभिश्रियम् (ब्रा. 2-4-73), श्रिया (ब्रा. 2-6-89, 3-9-52; आ. 2-14), अग्निश्रियः॑ (ब्रा. 2-7-37), शिश्रियाणाः (ब्रा. 2-8-36),
स्त्रिय - स्त्रियः॑ (सं. 2-3-36…; ब्रा. 2-3-45..; का. 3-35; आ. 1-51), स्त्रियाः (सं. 2-5-6), स्त्रियम् (सं. 2-5-32…; ब्रा. 1-1-71…, आ. 2-11), स्त्रियै (ब्रा. 2-4-56; का. 3-10,21), स्त्रिया (सं. 6-1-43), स्त्रियाम् (ब्रा. 2-4-55)
एतत्सूत्र-व्यावर्त्यास्तु -
त्र्य॑क्षरेण (सं. 1-7-43),त्र्य॑म्बकम् (सं. 1-8-11; ब्रा. 1-6-75), त्र्य॑म्बकान् (सं. 3-2-6), त्र्यविः॑ (सं. 4-3-5,..; ब्रा. 2-6-84), त्र्यवी (सं. 4-7-17), त्र्यु॑द्धिम् (सं. 5-1-34; आ. 8-23), त्र्या॑लिखिता (सं. 5-2-43,44), त्र्यहम् (सं. 5-5-13), त्र्यव्यः॑ (सं. 5-6-46), त्र्यु॑न्नते, त्र्यु॑न्नतात्, त्र्यु॑न्नतम् (सं. 6-2-31,32), त्र्यङ्गाणाम् (सं. 6-3-56), त्र्या॑वृत् (सं. 6-3-37,..; ब्रा. 3-2-38,..; आ. 8-31,40), त्र्य॑तिरात्रः (सं. 7-3-7), त्र्यहाभ्याम् (सं. 7-3-11,..), त्र्यहः (सं. 7-3-12,..), त्र्यहाः (सं. 7-3-23,..), त्र्यहान् (सं. 7-4-17), गायत्र्याह॑रत् (ब्रा. 1-1-23,..), त्र्यहे (ब्रा. 1-1-74), अग्निहोत्र्युप॑सृष्टा (ब्रा. 1-4-12), त्र्य॑म्बकैः (ब्रा. 1-4-65, …), त्र्यविम् (ब्रा. 2-6-77), सावित्र्यु॑पभृत् (ब्रा. 3-3-43), त्र्या॑वृतः (ब्रा. 3-8-40), पात्र्या (ब्रा. 3-9-57), स्त्र्य॑स्य (सं. 2-6-28,6-6-16), स्त्र्ये॑व (सं. 6-6-16),
स्त्र्य॑स्मि (आ. 1-51), त्र्यायुषम् (ए. 2-7), जैत्र्या॑य (ए. 2-8), स्थवित्र्यव॑पद्यस्व (ए. 2-11).
वस्तुतस्तु, एषु दृष्टान्तेषु मध्ये - पात्र्या, जैत्र्याय इत्येव व्यस्तपदत्वात् अपवादविषये भवत इति ज्ञेयम् ।

रात्र्या मंत्र्य पित्र्य भर्त्र्यो जनयित्र्यो धिष्ण्यात्काठके ॥ स्वस्रीयेण यकारादिर्यणेव च ॥ स्त्रियं तेरभपाकु ॥ हन उस्र धेनुः ॥
काठके तु -
रात्र्या - रात्र्याम् (आ. 2-21), रात्र्या (का. 1-9), काठक इति किम् - रात्रिया (आ. 6-40), रात्रि॑या, रात्रि॑यै, रात्रि॑याः (सं. 1-5-38, 5-5-53; ब्रा. 1-5-41,..,1-6-64; आ. 7-39; 8-79). [अपवादः - रात्र्या (ए. 2-15)]
मन्त्र्य - आमन्त्र्य॑ (का. 1-46). अनेन अभिमन्त्रियः॑ (ब्रा. 1-1-64) इत्यत्र, पाठभेदत्वेन सूचित मन्त्र्य इति पाठोपि चिन्त्य इति भाति ।
पित्र्य - पित्र्यम् - (आ. 2-9)
भर्त्र्य - भर्त्र्यः॑ (का. 2-5,19), भर्त्र्यौ (का. 2-18)
जनयित्र्य - जनयित्र्यः॑ (का. 2-5,19), जनयित्र्यौ (का. 2-18)
धिष्ण्य - धिष्ण्यात् (का. 2-57). काठक इति किम् - अन्यत्र, धिष्णि॑यः (सं. 3-1-9), धिष्णि॑यम् (ब्रा. 1-7-33), धिष्णि॑याः (सं. 3-2-31,..; ब्रा. 3-3-49), धिष्णि॑ये (सं. 5-4-54), धिष्णि॑येषु (सं. 5-4-55), धिष्णि॑यान् (सं. 6-3-1), धिष्णि॑यैः (आ. 3-11),[वृष्णि॑यम् (सं. 3-2-18,..), वृष्णि॑यावतः (सं. 3-5-20), वृष्णि॑यानि (ब्रा. 2-4-45), वृष्णि॑येभिः (ब्रा. 2-8-20),वृद्धवृ॑ष्णियम् (सं. 4-4-34), पार्ष्णि॑या (सं. 4-6-44), पौष्णियः॑ (सं. 5-6-43), परुष्णिया (आ. 6-8)?]
स्त्री यु॑वतिः (ब्रा. 3-8-48) ।
सहस्रियः॑ (सं. 2-4-15, 4-7-27), सहस्रियम् (सं. 4-2-15, 4-3-34, 4-4-34), हनी॑यसे (सं. 4-5-17), उस्रिया॑सु (सं. 1-8-42), उस्रियाः (सं. 2-3-54; ब्रा. 3-1-25).
धेनुर्यः (सं. 2-6-11), नवी॑यसा (सं. 2-2-64; ब्रा. 2-4-74), नवी॑यसे (ब्रा. 2-4-29), नवी॑याꣳसम् (आ. 7-50),
[नव्यम् (सं. 1-1-25; ब्रा. 3-6-24), नव्यः॑ (सं. 1-1-28; ब्रा. 2-8-11; आ. 6-11), नव्य॑से (सं. 1-4-25, 4-4-11; ब्रा. 2-4-40; आ. 7-44), नव्ये (सं. 1-7-49), नव्य॑सीभिः (सं. 4-1-46; ब्रा. 2-8-29), नव्ये॑भिः (ब्रा. 3-6-21), ]
हारियोजनः (सं. 1-4-29, 4-7-14, 6-5-32), हारियोजनम् (सं. 6-5-33), हारियोजनीः (सं. 6-5-33,34,35),
नारिय?

दीर्घविरळाः

असुरो निष्परि विक्रीय नप्त्रीयꣳस्वस्रीयꣳ होत्रीयꣳ होत्रीय आग्नीध्रीयः शतरुद्रीयꣳ शतरुद्रीयस्य स्तोत्रीया गायत्रियां नेष्ट्रीयां पोत्रीयां शुनासीरीयेण दीर्घविरळाः ॥ विक्रीयत इति वर्जयित्वा ॥
..तयन्त सून्नीयं परोवरीयसपि यूषः पीयति आर्तीयेतां ..वियश्चीयते क्षीयते व्लीयत मार्जालीय द्वितीय तृतीय वसीयान् पापीयान् ह्रसीयाꣳसमितादानसी ..

दीर्घविरळेषु रेफयुतः स्वरः (यकारात्पूर्वः) (ईकारः) दीर्घो भवति । यथा -
असुरः - ? (स्वस्रीयोऽसु॑राणाम् (सं. 2-5-1)?
निष्(क्रीय) - निष्क्रीय॑ (सं. 2-2-56, 2-3-14, 3-4-7, 6-4-14; ब्रा. 1-3-57, 1-7-28)
परि(क्रीय) - परिक्रीय॑ (ब्रा. 1-3-37),
विक्रीय - विक्रीय॑ (सं. 6-1-53) [क्रीयमा॑णः (सं. 4-4-25)]
नप्त्रीयम् - अपोनप्त्रीयम् (सं. 2-3-47)
स्वस्रीयम् - स्वस्रीयः॑ (सं. 2-5-1)
होत्रीयम् - होत्रीयम् (सं. 3-2-12)
होत्रीय, आग्नीध्रीयः - आग्नीध्रीयः॑ होत्रीयः॑ (सं. 6-3-3)
शतरुद्रीयम् - शतरुद्रीयम् (सं. 5-4-9,..; का. 2-61)
शतरुद्रीयस्य - शतरुद्रीय॑स्य (का. 2-58)
स्तोत्रीया - स्तोत्रीयाः (सं. 7-1-20,..; ब्रा. 1-8-35)
गायत्रियां - अयं न दीर्घः ।
नेष्ट्रीयां - नेष्ट्रीयाम् (का. 3-53)
पोत्रीयां - पोत्रीयाम् (का. 3-53)
शुनासीरीयेण - शुनासीरीये॑ण (ब्रा. 1-4-58,…)
[व्यावर्त्याः - चन्द्र्य॑श्विनोः (ब्रा. 2-6-51)?]
{तुरी॑य (सं. 1-4-23), वरी॑यसीम् (सं. 2-6-54), तुरीया (सं. 3-4-6,..), क्रीयमा॑णः (सं. 4-4-25), वरी॑यः (सं. 4-6-20), परोव॑रीयसीम्, परोव॑रीयसी (सं. 6-2-19),
तुरीयम् (सं. 7-5-18), गरी॑यः (ब्रा. 1-2-46), इन्द्रतुरीयस्य॑, इन्द्रतुरीयत्वम् (ब्रा. 1-7-3), तुरीयः॑ (ए. 1-3), वरी॑यान् (ब्रा. 2-4-31; आ. 7-26), वरी॑याꣳसः (का. 2-40,60)
[परी॑यात् (ब्रा. 1-4-37; आ. 8-42), परी॑याम (ब्रा. 3-1-49) इति तु क्रियापदम् ।]}
श्रायन्तीयम् वारवन्तीयम्

संहितायां थकारधकारयोर्मध्ये सन्देहास्पदस्थलेषु (थकार)द्वितीयाक्षरयुक्तपदानि काण्डक्रमेण निरूप्यन्ते -
इषे - प्रथकाण्डस्थपदानि ।
विजिहाथाम् - वीति॑ । जि॒हा॒था॒म्॒ । (1-1-21)
पर्यधत्थाः - प॒र्यध॑त्था॒ इति॑ परि-अध॑त्थाः । (1-1-23)
जुषेथाम् - जु॒षेथाम् । (1-1-25)
सयूथ्यः - सयूथ्य॒ इति॒ स-यू॒थ्यः॒ । (1-2-10)
नाथितम् - ना॒थि॒तम् । (1-2-22)
आघोषेथाम् - एति॑ । घो॒षे॒था॒म्॒ । (1-2-25)
अत्र रमेथाम् - अत्र॑ । र॒मे॒था॒म्॒ । (1-2-26)
व्यथिः - व्यथिः॑ । (1-2-29)
प्रथिष्ठम् - प्रथि॑ष्ठम् । (1-2-33)
आपृणेथाम् - एति॑ । पृ॒णे॒था॒म्॒ । (1-3-2), (6-2-53)
दधाथाम् - द॒धा॒था॒म्॒ (1-3-12), (1-4-2)
त्रायेथाम् - त्रा॒ये॒था॒म्॒ (1-3-14)
भवथ - भव॑थ (1-3-18), भ॒व॒थ॒ (1-7-33)
वीडयेथाम् - वी॒ड॒ये॒था॒म्॒ । (1-4-2)
विमुच्येथाम् - वीति॑ । मु॒च्ये॒था॒म्॒ । (1-4-8)
प्रत्नथा - प्र॒त्नथा । (1-4-10)
पूर्वथा - पू॒र्वथा । (1-4-10)
विश्वथा - वि॒श्वथा । (1-4-10)
इमथा - इ॒मथा । (1-4-10)
नीथेनीथे - नी॒थेनी॑थ॒ इति॑ नी॒थे-नी॒थे॒ । (1-4-52)
शिश्रथः - शि॒श्र॒थः॒ । (1-5-49)
श्रथाय - श्र॒था॒य॒ ॥ (1-5-11)
अह्वथाः - अ॒ह्व॒थाः॒ (1-7-7), (1-7-9), (1-7-10)
समिथेषु - स॒मि॒थेष्विति॑ सम्-इ॒थेषु॑ । (1-7-35)
मन्थम् - म॒न्थम् । (1-8-7)
अर्थेतः - अ॒र्थेत॒ इत्य॑र्थ-इतः॑ । (1-8-20)
ततश्चक्षाथाम् ॥ - ततः॑ । च॒ख्षा॒था॒म्॒ । (1-8-23)

वायव्यम् - द्वितीयकाण्डस्थपदानि ।
त्रीणि व्रता विदथे - त्रीणि॑ । व्र॒ता । वि॒दथे । (2-1-64)
मन्थेत् - म॒न्थे॒त्॒ । (2-2-22)
मथितम् - म॒थि॒तम् । (2-2-54)
बडित्था - बट् । इ॒त्था । (2-2-65)
समिथे बभूथ - स॒मि॒थ इति॑ सम्-इ॒थे । ब॒भूथ॑ ॥ (2-2-68)
बभूवथुः - ब॒भू॒व॒थुः॒ (2-3-51)
चक्रथुः - च॒क्र॒थुः॒ (2-3-52)
वृथा - वृथा । (2-3-55)
पथिभिः - प॒थिभि॒रिति॑ प॒थि-भिः॒ । (2-3-55), (3-1-11), (3-2-45), (4-6-36), (4-6-46), (4-7-22), (5-7-31), (7-5-52)
र्दीर्घयाथैः - दी॒र्घ॒या॒थैरिति॑ दीर्घ-या॒थैः । (2-3-55)
अग्नावनाथन्त - अ॒ग्नौ । अ॒ना॒थ॒न्त॒ । (2-4-2)
भविष्यथ - भ॒वि॒ष्य॒थ॒ । इति॑ । (2-4-5)
उदीरयथ - उदिति॑ । ई॒र॒य॒थ॒ । (2-4-22)
वर्षयथ - व॒र्‌ष॒य॒थ॒ । (2-4-22)
होतारमवृथाः - होता॑रम् । अवृ॑थाः । (2-5-55)
रुरोजिथ - रु॒रोजि॑थ ॥ (2-6-64)
ततन्थ ॥ - त॒त॒न्थ॒ (2-2-64), (2-6-66)

प्रजापतिरकामयत - तृतीयकाण्डस्थपदानि ।
निर्मन्थ्यम् - नि॒र्म॒न्थ्य॑मिति॑ निः-म॒न्थ्यम् । (3-1-10)
मन्थिनः - म॒न्थिनः॑ । (3-1-19), (3-1-31), (3-1-33), म॒न्थिनः॑ (4-3-3)
निरयाचथाः - नि॒रया॑चथा॒ इति॑ निः-अया॑चथाः । (3-1-29)
यत्क्रीडथ - यत् । क्रीड॑थ । (3-1-39)
(पिन्वथ) - पि॒न्व॒थ॒ । (3-1-42)
सिञ्चथ - सि॒ञ्चथ॑ । (3-1-42)
वर्चसे पवेथां - वर्च॑से । प॒वे॒था॒म्॒ । (3-2-8)
जनप्रथनाय - ज॒न॒प्रथ॑ना॒येति॑ जन-प्रथ॑नाय । (3-2-29)
उद्गीथाः - उ॒द्गी॒था इत्यु॑त्-गी॒थाः । (3-2-39)
(उद्गीथः) - उ॒द्गी॒थ इ॑त्युत्-गी॒थः । (3-2-39)
सख्यमाविथ - स॒ख्यम् । आवि॑थ ॥ (3-2-44)
जिग्यथुः - जि॒ग्य॒थुः॒ । (3-2-45)
(जयेथे) - ज॒ये॒थे॒ इति॑ । (3-2-45)
अपस्पृधेथाम् - अप॑स्पृधेथाम् । (3-2-45)
ऐरयेथाम् - ऐ॒र॒ये॒था॒म्॒ ॥ (3-2-45)
विदथा - वि॒दथा । (3-2-46)
श्ञथिष्टम् - श्ञ॒थि॒ष्ट॒म्॒ ॥ (3-2-46)
(हथः) - ह॒थः । (3-2-46)
आश्वत्थ्युपभृत् ॥ - आश्व॑त्थी । उ॒प॒भृदित्यु॑प-भृत् । (3-5-23,24) ((आश्व॑त्थे (1-8-16), आश्व॑त्थान् (2-3-5), आश्व॑त्थाः (2-3-5), अ॒श्व॒त्थः (2-3-5), (3-5-24), (5-1-52), आश्व॑त्थः (3-4-25), अ॒श्व॒त्थे (4-2-25), आश्व॑त्थीम् (5-1-52), आश्व॑त्थी॒ इति॑ (7-2-3))

युञ्जानः - चतुर्थकाण्डस्थपदानि ।
विदथेषु - वि॒दथे॑षु । (3-1-41), (4-1-5), (7-1-40)
संवसाथाम् - समिति॑ । व॒सा॒था॒म्॒ । (4-1-11)
प्राणथेन - प्रा॒णथे॒नेति॑ प्र-अ॒नथे॑न । (4-1-14)
मा सुभित्थाः - मा । स्विति॑ । भि॒त्थाः॒ । (4-1-35)
करिष्यथः - क॒रि॒ष्य॒थः॒ ॥ (4-1-36)
श्रथाय - श्र॒था॒य॒ । (4-2-4)
आजगन्थ - आ॒ज॒गन्थेत्या-ज॒गन्थ॑ ॥ (4-2-6)
वसुनीथ - व॒सु॒नी॒थेति॑ वसु-नी॒थ॒ । (4-2-13)
सङ्कल्पेथाम् - समिति॑ । क॒ल्पे॒था॒म्॒ । (4-2-18)
किलासथ - किल॑ । अ॒स॒थ॒ । (4-2-25), यथा । अस॑थ ॥ (4-6-19)
सनवथ - स॒नव॑थ । (4-2-25)
अव्यथमाना(म्) - अव्य॑थमाना । (4-2-36), अव्य॑थमानाम् । (4-3-11), अव्य॑थमानाम् । (5-3-6)
भूषथः - भू॒ष॒थः॒ ॥ (4-2-46)
श्ञथत् - श्ञथ॑त् । (4-2-46), (4-3-36)
रिरिचाथे - रि॒रि॒चा॒थे॒ इति॑ । (4-2-46)
विथुरेव - वि॒थु॒रा । इ॒व॒ । (4-3-35)
अव्यथयन्ती - अव्य॑थयन्ती॒ इति॑ । (4-4-6)
प्रथन्तु - प्र॒थ॒न्तु॒ । (4-4-6)
प्रोथत् - प्रोथ॑त् । (4-4-9)
(प्रोथ) - प्रो॒थ॒ । (4-6-33)
(व्यस्थात्) - व्यस्था॒दिति॑ वि-अस्थात् ॥ (4-4-9)
नाथितः - ना॒थि॒तः । (4-7-33), (4-7-34), (4-7-35), (4-7-36), (4-7-37), (4-7-38)
नुदेथे - नु॒देथे॒ इति॑ ॥ (4-7-34)
याथ उग्रा - या॒थः । उ॒ग्रा॒ । (4-7-34)
विदथानि - वि॒दथा॑नि । (4-7-35)
शिश्रथो विष्वक् ॥ - शि॒श्र॒थः॒ । विष्व॑क् । (4-7-39)

सावित्राणि - पञ्चमकाण्डस्थपदानि ।
निरमन्थत् - निरिति॑ । अ॒म॒न्थ॒त्॒ । (4-1-11), (5-1-18)
तमुत्वापाथ्यः - तम् । उ॒ । त्वा॒ । पा॒थ्यः । (3-5-35), (4-1-12), (5-1-19)
सरथिना - स॒र॒थिनेति॑ स-र॒थिना । (5-1-58)
यथापूर्वम् - य॒था॒पू॒र्वमिति॑ यथा-पू॒र्वम् । (1-6-43), (1-7-24), (2-5-19), (2-5-54), (2-6-3), (2-6-6), (5-2-1), (5-5-21), (6-3-54), (7-2-22), (7-3-29), (7-5-47), (7-5-27)
मान्थीलवः - मा॒न्थी॒लवः॑ । (5-5-56)
पृश्ञिसक्थे(म्) - पृ॒श्ञि॒स॒क्थमिति॑ पृश्ञि-स॒क्थम् । (3-1-17), पृ॒श्ञि॒स॒क्थ इति॑ पृश्ञि-स॒क्थः । (2-1-18), पृ॒श्ञि॒स॒क्था इति॑ पृश्ञि-स॒क्थाः । (5-6-54), पृ॒श्ञि॒स॒क्थायेति॑ पृश्ञि-स॒क्थाय॑ । (7-3-40)
यथा - यथा (1-4-19 .. 95पञ्चाशत्सु), य॒था॒ (1-6-47, 2-6-61, 2-6-63, 3-1-42, 3-4-46, 4-2-25).
यूथेयूथे - यू॒थेयू॑थ॒ इति॑ यू॒थे-यू॒थे॒ । (5-7-4)
अनुजीवाथ - अन्विति॑ । जी॒वा॒थ॒ । (5-7-16)
निर्मन्थ्यम् - नि॒र्म॒न्थ्य॑मिति॑ निः-म॒न्थ्यम् । (5-7-17)
उपैष्यथेति - उ॒पैष्य॒थेत्यु॑प-ऐष्य॑थ । (5-7-23)
आनन्दन्नन्दथुना ॥ - आ॒न॒न्दम् । न॒न्दथु॑ना । (5-7-51)

प्राचीनवꣳशम् - षष्ठकाण्डस्थपदानि ।
अनुशृन्थति - अन्विति॑ । शृ॒न्थ॒ति॒ । (6-1-65)
अनुपग्रथ्य - अनु॑पग्र॒थ्येत्यनु॑प-ग्र॒थ्य॒ । (6-1-69)
नरथायैतद्वै - न । रथा॑य । ए॒तत् । वै । (6-2-31)
साथो - सा । अथो॒ इति॑ । (6-2-35)
नाथितम् (तान्) - ना॒थि॒तम् । (6-2-35), ना॒थि॒तान् (6-2-35)
व्यथितम् (तान्) - व्य॒थि॒तम् । (1-2-22), (6-2-35), व्य॒थि॒तान् (6-2-35)
अत्र रमेथाम् - अत्र॑ । र॒मे॒था॒म्॒ । (6-2-47)
मन्थी - म॒न्थी । (4-3-3), (4-4-25), (4-7-13), (6-4-43), (6-4-46)
मेथीं निहन्ति - मे॒थीम् । नीति॑ । ह॒न्ति॒ । (6-2-48)
अग्निम्मन्थेत् - अ॒ग्निम् । मन्थेत् । (6-3-28)
एनम्मन्थति - ए॒व । ए॒न॒म्॒ । म॒न्थ॒ति॒ । (6-3-30)
वृषणन्दधाथाम् - वृष॑णम् । द॒धा॒था॒म्॒ । (6-3-30)
मथ्यमानाय - म॒थ्यमा॑नाय । (6-3-30)
पशुं त्रायेथाम् - त्रा॒ये॒था॒म्॒ (6-3-40)
सलक्ष्माणो भवथ ॥ - भव॑थ (6-3-58)

प्रजननम् - सप्तमकाण्डस्थपदानि ।
उभा जिग्यथुः - उ॒भा । जि॒ग्य॒थुः॒ । (7-1-18, 7-1-27)
जयेथे - ज॒ये॒थे॒ इति॑ । (7-1-27)
अपस्पृधेथाम् - अप॑स्पृधेथाम् । (7-1-27)
तदैरयेथाम् - तत् । ऐ॒र॒ये॒था॒म्॒ ॥ (7-1-27)
(प्र)प्रोथते - प्र॒प्रोथ॑त॒ इति॑ प्र-प्रोथ॑ते । (7-1-49)
उत्थास्यते - उ॒त्था॒स्य॒त इत्यु॑त्-स्था॒स्य॒ते । (7-1-51)
मन्थ्यग्रान् - म॒न्थ्य॑ग्रा॒निति॑ म॒न्थि-अ॒ग्रा॒न्॒ । (7-2-24)
मन्थिपात्रम् - म॒न्थि॒पा॒त्रमिति॑ मन्थि-पा॒त्रम् । (7-2-24)
शवसा जघन्थ - शव॑सा । ज॒घन्थ॑ । (7-4-41)
संप्रोर्ण्वाथां - सम् । प्रेति॑ । ऊ॒र्ण्वा॒था॒म्॒ ॥ (7-4-47), प्रेति॑ । ऊ॒र्ण्वा॒था॒म्॒ । (1-4-17), (6-3-74)
गाथाभ्यस्स्वाहा ॥ - गाथाभ्यः । स्वाहा । (7-5-34).

संहितायां थकारधकारयोर्मध्ये सन्देहास्पदस्थलेषु (धकार)चतुर्थाक्षरयुक्तपदानि कानिचन निरूप्यन्ते -
आयुषे धाम् - आयु॑षे । धा॒म्॒ । (1-1-9)
उभा राधसः - उ॒भा । राध॑सः । (1-1-25), उ॒भा । राध॑सः । (1-5-18)
उशते धेष्ठा - उ॒श॒ते । धेष्ठा ॥ (1-1-26)
शुरुधः - शु॒रुधः॑ । (1-1-26)
वर्चोधाः - व॒र्चो॒धा इति॑ वर्चः-धाः । (1-2-1), (1-6-17), व॒र्चो॒धामिति॑ वर्चः-धाम् । (1-2-6),
राधसा - राध॑सा । (1-2-7)
रत्नधाम् - र॒त्न॒धामिति॑ रत्न-धाम् । (1-2-13)
रत्नधातमम् - र॒त्न॒धात॑म॒मिति॑ रत्न-धात॑मम् ॥ (3-3-33), (4-3-31)
अनुष्वधम् - अ॒नु॒ष्व॒धमित्य॑नु-स्व॒धम् । (1-4-20)
नेमधिता - ने॒मधि॒तेति॑ ने॒म-धि॒ता॒ । (1-6-46)
गावीधुकम् - गा॒वी॒धु॒कम् । (1-8-12), (1-8-16), (1-8-18), (5-5-40)
सन्निधाय - स॒न्नि॒धायेति॑ सम्-नि॒धाय॑ । (2-2-22)
तम(द)वरुधम् - तत् । अ॒व॒रुध॒मित्य॑व-रुधम् । (2-3-29), तम् । अ॒व॒रुध॒मित्य॑व-रुधम् । (5-4-2)
ता अरीरधाम - ताः । अ॒री॒र॒धा॒म॒ । (2-6-55)
अग्धादेकः - अ॒ग्धादित्य॑ग्ध-अत् । एकः॑ । (3-3-23)
नैयग्रोधः - नैय॑ग्रोधः । (3-4-25)
हवमानाय साध - हव॑मानाय । सा॒ध॒ ॥ (4-2-16)
भृत्यामृणधत् - भृ॒त्याम् । ऋ॒णध॑त् । (4-2-48)
वयोनाधैः - व॒यो॒ना॒धैरिति॑ वयः-ना॒धैः । (4-3-9)
अविदद्धि गाधं - अवि॑दत् । हि । गा॒धम् ॥ (4-3-24)
देवꣳ राधः - दे॒वम् । राधः॑ । (4-4-14)
सेध - से॒ध॒ (1-1-10), (4-6-33)
समिध्यमानाय - स॒मि॒ध्यमा॑ना॒येति॑ सम्-इ॒ध्यमा॑नाय । (6-3-36)
एव यज्ञे धित्वा - ए॒व । य॒ज्ञे । धि॒त्वा । (7-2-35)
विविवधस्यात् - विवि॑वध॒मिति॒ वि-वि॒व॒ध॒म्॒ । स्या॒त्॒ । (7-3-12), (7-3-18), (7-3-24)
सविवधत्वाय ॥ - स॒वि॒व॒ध॒त्वायेति॑ सविवध-त्वाय॑ । (7-3-12), (7-3-18), (7-3-24).

अत्र यद्यपि अनेकपदानि (थकारवत्पदस्य पूर्वं परं वा) कुत्रचित् निर्दिष्टानि, तेषां व्यावर्तकत्वं नास्ति, व्यावर्त्याभावात् । अतः तेषां संहितोद्देशनिर्देश एव तात्पर्यं ग्राह्यम् इति भाति ॥

अथ त्रिक्रमाः ।
आकारान्तमुदात्तान्तान्तमाङ्परं यत्र दृश्यते । त्रिक्रमं तं विजानीयात् मोषूण ऊषुणस्तथा ॥
[आकारान्तत्वे आङ्परत्वे च हि सवर्णदीर्घसन्धेः ससन्देहत्वात् त्रिक्रमप्रसङ्गः । अतः आकारान्तमिति किम्? इति न परीक्ष्यते । उदात्तान्तमिति किम्? त्वाऽऽत॑नच्मि - त्वा । एति॑ । तनच्मि । (1-1-4),
त्वाऽऽवर्तयतु - त्वा । एति॑। वर्तयतु । (1-2-10,6-1-52), त्वाऽऽदधे - त्वा । एति॑ । दधे ।, नाम्नेहि - नाम्ना । एति॑ । इहि । (1-2-22,23), सहसाऽऽऽदित्सन्त - सह॑सा । एति॑ । अदिथ्सन्त । (1-5-1),
त्वष्टाऽऽऽधत्त - त्वष्टा । एति॑ । अधत्त । (1-5-3), माऽऽविशत - मा । एति॑ । विशत । (1-5-23), याज्यैव - याज्या । एति॑ । एव । (2-3-26), यथाऽऽनमस्व - यथा । एति॑ । नमस्व । (2-6-61),
माऽऽभज - मा । एति॑ । भज । (3-1-31), स्तनयित्नुनेहि - स्तनयित्नुना । एति॑ । इहि । (3-1-41),त्वाऽऽरभे - त्वा । एति॑ । रभे । (3-2-1,7-5-45,46), माऽऽविश - मा । एति॑ । विश । (3-2-16,7-1-31),
माऽऽगम्यात् - मा । एति॑ । गम्यात् । (3-2-27), तयेहि - तया । एति॑ । इहि । (3-4-40), छन्दसाऽऽददे - छन्द॑सा । एति॑ । ददे । (4-1-3,4), त्वाऽऽच्छृन्दन्तु - त्वा । एति॑ । छृन्दन्तु । (4-1-24),
ज्योतिषाऽऽऽगात् - ज्योति॑षा । एति॑ । अगात् । (4-2-4,4-3-25,5-2-5), द्रविणाऽऽयजस्व - द्रवि॑णा । एति॑ । यजस्व । (4-3-8), ज्योतिषाऽऽऽगुः - ज्योति॑षा । एति॑ । अगुः । (4-3-21),
अवसाऽऽगमन्तु - अव॑सा । एति॑ । गमन्तु । (4-7-21), पयसाऽऽच्छृणत्ति - पय॑सा । एति॑ । छृणत्ति । (5-1-38), मेत - मा । एति॑ । इत । (5-7-16), त्वाऽऽऽयानि - त्वा । एति॑ । अयानि । (5-7-19,20,21,22),
सतूलयाऽऽऽङ्क्ते - सतू॑लयेति स-तूलया । एति॑ । अङ्क्ते । (6-1-6), माऽऽविशतात् - मा । एति॑ । विशतात् । (7-1-26,30), माऽऽविशताम् - मा । एति॑ ।विशताम्, माऽऽविशतु - मा । एति॑ । विशतु । (7-3-34)].

मास्थात् प्रियधाविशत पूषाधत्त धाताधत्त कृत्वाधत्त ऊत्याप्र मावृख्षि मावृख्षि मोषूणोर्यमायाति दध्नातनक्त्यूषुणो महित्वनानाकमूषुण ऊषुणः कृत्वाहरति दख्षिणावर्ततर्चासादयति कृत्वालभते प्रियधाविशत भूत्वाहरद्भूताविश भूताविशत्यासन्दीमुद्गातारोहति चतुर्विंशतिस्त्रिक्रमाः ॥

1. माऽऽस्थात् - मा । एति॑ । स्थात् । (1-1-3)
2. प्रियधाऽऽविशत - प्रियधेति॑ प्रिय-धा । एति॑ । विशत । (1-3-14)
3. पूषाऽऽऽधत्त - पूषा । एति॑ । अधत्त । (1-5-2)
4. धाताऽऽऽधत्त - धाता । एति॑ । अधत्त । (1-5-3)
5. कृत्वाऽऽधत्ते - कृत्वा । एति॑ । धत्ते । (1-5-13)
6. ऊत्याऽऽप्र - ऊत्या । आ । प्रेति॑ । (1-5-47)
7. माऽऽवृख्षि - मा । एति॑ । वृख्षि । (1-6-17)
8. माऽऽवृख्षि - मा । एति॑ । वृख्षि । (1-7-25)
9. मोषूणः - मो इति॑ । स्विति॑ । नः । (1-8-4)
10. अर्यमाऽऽयाति - अर्यमा । एति॑ । याति । (2-3-54)
11. दध्नाऽऽतनक्ति - दध्ना । एति॑ । तनक्ति । (2-5-19)
12. ऊषुणः - उ । स्विति॑ । नः । (4-1-15)
13. महित्वनाऽऽनाकम् - महित्वनेति॑ महि-त्वना । एति॑ । नाकम् । (4-1-45)
14. ऊषुणः - उ । स्विति॑ । नः । (4-6-26)
15. ऊषुणः - उ । स्विति॑ । नः । (5-1-23)16. कृत्वाऽऽहरति - कृत्वा । एति॑ । हरति । (5-1-39)
16. दख्षिणाऽऽऽवर्तत - दख्षिणा । एति॑ । अवर्तत । (5-7-40)
17. ऋचाऽऽसादयति - ऋचा । एति॑ । सादयति । (6-1-72)
18. कृत्वाऽऽलभते - कृत्वा । एति॑ । लभते । (6-3-40)
19. प्रियधाऽऽविशत - प्रियधेति॑ प्रिय-धा । एति॑ । विशत । (6-3-42)
20. भूत्वाऽऽऽहरत् - भूत्वा । एति॑ । अहरत् । (7-1-14)
21. भूताऽऽविश - भूता । एति॑ । विश । (7-1-31)
22. भूताऽऽविशति - भूता । एति॑ । विशति । (7-1-32)
23. [आसन्दीम्?]उद्गाताऽऽरोहति - उद्गातेत्यु॑त्-गाता । एति॑ । रोहति । (7-5-27) ॥

अथ प्लुताः ।
संहितायाम् - बृहस्पतिसुतस्याग्निहोत्रꣳ सश्रवा द्वेद्वे मित्रोऽसि सप्त त्वष्टा ब्रह्मवादिनोऽद्भिर्मनुरेकमेकं यदेकेन यजुषा वै वाग्वै ब्रह्मवादिनो विचित्यः पर्यग्नि द्वेद्वे पशुमालभ्य ब्रह्मवादिनः स त्वै प्राणो वा एकमेकमिन्द्रो वृत्रमहन्नमध्यमꣳ समिष्टयजूꣳषि द्वेद्वेसोमो वा एकꣳ सहस्रतम्या न मध्यमं द्वे भूस्त्रीण्युथ्सृज्या न मध्यमं द्वे एकचत्वारिꣳशत्प्लुताः ॥41
[41 - 10268, 2567, 4159, 991, 1456, 4421, 992, 5512, 144, 10266, 1141, 115, PIVS 001, 002, 10265]; [861 - 39!]
नीरङ्गत्वे - .. मित्रोसि .. ब्रह्मवादिनोऽद्बिरेकमेकं … प्राणो वै प्रथमश्चैकमेकम् .. भूर्भुवः सुवःरुत्सृज्यां द्वेद्वे इति सप्तत्रिंशत्प्लुताः ।37। [115, 1118, 9387]
रङ्गानां गणनाभावे, मित्रोसीत्यत्र द्वयोः, मनुरित्यत्रैकस्य तथा भूर्भुवस्सुवरित्यत्रैकस्य च न्यूनत्वात् एकचत्वारिंशात् चतुर्ह्रासात् प्लुतानां सप्तत्रिंशत् भवतीति ज्ञेयम् ॥

ब्राह्मणे - द्वादशसु देवासुरा इन्द्रो वृत्रꣳ हत्वाऽग्निर्वाव संवथ्सरो द्वेद्वे मित्रोऽसि सप्त प्रजापतिरग्निन्न मध्यमं द्वे प्रजापतिर्व्यस्रꣳसत यज्ञो राय एकमेकं मित्रोऽसि त्रीणि
प्रजापतिस्ता ओदनन्ता सूर्याचन्द्रमसा द्वेद्वे उपहूतमुपहूतमेकमेकं यो वै ब्रह्मणे द्वे युञ्जन्ति त्रीण्यश्वस्य द्वे प्रजापतिर्देवान् द्वेद्वे एकचत्वारिꣳशत्प्लुताः ॥41
[4421, 5512, 144, 10264, PIVS 001, 002]

• द्वादशसु देवासुरा इन्द्रो वृत्रꣳ हत्वाऽग्निर्वाव संवथ्सरो द्वेद्वे मित्रोऽसि सप्त प्रजापतिरग्निर्न मध्यमं द्वे प्रजापतिर्व्यस्रꣳसत यज्ञो राय एकमेकं मित्रोऽसि त्रीणि
  प्रजापतिस्ता ओदनन्ता सूर्याचन्द्रमसा द्वेद्वे उपहूतमुपहूतमेकमेकं यो वै ब्रह्मणे द्वे युञ्जन्ति त्रीण्यश्वस्य द्वे प्रजापतिर्देवान् द्वेद्वे नैकचत्वारिꣳशत्प्लुताः ॥39
  [10268, 2567, एकान्नचत्वारिंशत् 4159, 991, 1456, 992, 10266, 1141, 10265, 861]
  नीरङ्गत्वे - .. मित्रोसि पंच .. मित्रोस्येकं .. युञ्जन्ति द्वे .. द्वात्रिꣳशत्प्लुताः ॥32 [9387]
  रङ्गानां गणनाभावे, द्विः मित्रोसीत्यत्र द्वयोः, उपहूतमुपहूतमित्यनयोः एकैकस्य, युञ्जन्तीत्यत्रैकस्य च न्यूनत्वात् एकचत्वारिंशात् सप्त ह्रासात् प्लुतानां द्वात्रिंशत् भवतीति ज्ञेयम् ॥

आरण्यके - विश्वा अग्निश्च सावित्रमसन्नेव द्वयंद्वयम् । देवा एकन्नकꣳ सप्त षोडशारण्यके प्लुताः ॥
अत्र नीरङ्गत्वे देवा एकमित्यस्य ह्रासात् प्लुतानां पञ्चदश भवेत् ॥
एकाग्निकाण्डे - कूर्कुर एकं च ग्राह्यम् ।

आहत्य अष्टनवतिः अह्रस्वादीर्घाणां संख्या भवति । तेषां लाघवार्थं, उपलक्षणत्वेन वा तन्त्रेण प्लुतनाम्ना व्यवहारः कृतः स्यादिति भाति । लोकतो भेदविवक्षया युज्येतापि ।
ऊकालोऽज्झ्रस्वदीर्घप्लुतः (पा. सू. 1-2-27) इति व्याकरणसूत्रानुसारेण कालतः नियतः त्रिमात्रिकः अच् प्लुतो भवति । ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचि (द्र. पा.शि. 11) ।
प्लुतशिक्षायां च … ।

प्लुतानां निमित्तानि बहुधा व्याकरणे अनुशिष्टानि/प्रतिपादितानि । यथा -
वाक्यस्य टेः प्लुत उदात्तः । (पा.सू. 8-2-82) । यथा - न त्वा भीरि॑व विन्दती(३)* । (ब्रा. 2-5-23) ।
दूराद्धूते च । (पा.सू. 8-2-84) । यथा - अग्ना(३)इ पत्नीवा(३)ः (सं. 1-4-28), ब्रह्मा(३)न्त्वꣳ रा॑जन्, सत्य॑राजा(३)न् (सं. 1-8-31,32,..), लाजी(३)ञ्छाची(३)न् .. । (सं. 7-4-51), आत्मन् हा(३) इत्यह्व॑यत् । (ब्रा. 2-3-23) ।
विभाषा पृष्टप्रतिवचने हेः । (पा.सू. 8-2-93) । यथा - अस्तु ही(३) इत्य॑ब्रूतां (सं. 7-1-21) ।
विचार्यमाणानाम् । (पा.सू. 8-2-97) । यथा - उपस्थेयोऽग्नी(३) र्नोपस्थेया(३) इत्या॑हुः (सं. 1-5-41),
न छि॑नत्ती(३) इति॑ (सं. 1-7-7,..), … कश्चन ग॑च्छती(३) । (आ. 5-29), .. ।
उपरि स्विदासीदिति च । (पा. सू. 8-2-102) । उपरि॑ स्विदासी(३)*त् । (ब्रा. 2-8-75) ।
* अनुदात्तप्लुतोऽयम् । अनुदात्तं प्रश्नान्ताभिपूजितयोः (पा.सू. 8-2-100) इत्यनेन अनुदात्तः ॥

विचार्यमाणानामिति सूत्रविषय एव बहुत्र प्लुतउपलभ्यते । प्रायः उपर्युदाहृत सूत्रान्तरदृष्टान्तव्यतिरिक्तस्थलेषु विचार्यमाणत्वं वा पृष्टप्रतिवचनं वा दृश्यत इति बोध्यम् । तत्र प्लुतावैच इदुतौ । एचोऽप्रगृह्यस्य अदूराद्धूते पूर्वस्यार्धस्य अदुत्तरस्य । तयोर्य्वावचि संहितायाम् । (पा. सू. 8-2-106,107,108) इत्येतैः सूत्रैः [दूराद्धूतादिषु प्लुतः विहितः । तत्र] ऐचः (ए, ओ, ऐ, औ वर्णानां) प्लुतप्रसङ्गे तदवयवभूतौ इदुतौ प्लुतौ ।
अत्र यदा इवर्णोवर्णयोः अवर्णस्य च समविभागः तदा इदुतौ द्विमात्रौ अनेन प्लुतौ क्रियेते । इदुतौ प्लवेते वृद्धिं गच्छतः इत्यर्थः । तावती च सा प्लुतिः भवति यया तौ एचौ त्रिमात्रौ सम्पद्येते । यदा तु अर्धमात्रा अवर्णस्य, अध्यर्धमात्रा इवर्णोवर्णयोः, तदा तौ अर्धतृतीयमात्रौ क्रियेते इति । भाष्ये तूक्तम् इष्यत एव चतुर्मात्रः प्लुतः इति । तत्कथम् ? समप्रविभागपक्षे इदुतोः अनेन त्रिमात्रः प्लुतः विधीयते ॥ एचः अप्रगृह्यस्य अदूराद्धूते प्लुतविषयस्य पूर्वस्य अर्धस्य अकारः आदेशः भवति स च प्लुतः । उत्तरस्य इकारोकारौ आदेशौ भवतः । प्रश्नान्ताभिपूजितविचार्यमाणप्रत्यभिवादयाज्यान्तेषु इति वक्तव्यम् इति वार्तिकम् । इदुतौ पुनः उदात्तौ एव भवतः । तयोः इदुतोः यकारवकारादेशौ भवतः अचि सँहितायाम् विषये ॥ अत एव अग्ना३इ, गृहा३इ, यज्ञपता३विति, मीयता३, समश्ञुता३ उ इत्यादिषु यकारवकारौ श्रूयेते । हा३वु, ना३भाइ इति तु साम्नि ।

संहितायाम् -
बृहस्पतिसुतस्य (द्वे) - अग्ना(३)इ पत्नीवा(३)ः (1-4-28)
अग्निहोत्रं (द्वे) - उपस्थेयोऽग्नी(३) र्नोपस्थेया(३) इत्या॑हुः (1-5-41)
सश्रवाः (द्वे) - न छि॑नत्ती(३) इति॑ छिनत्ति॑ (1-7-7), न छि॑नत्ती(३) इति न छि॑नत्ति (1-7-10)
मित्रोऽसि (सप्त) - सुक्रतुर्ब्रह्मा(३)न्, सत्यस॑वो ब्रह्मा(३)न् (1-8-31), सत्यौजा ब्रह्मा(३)न्, सुशेवो ब्रह्मा(३)न्, सुश्लोकाँ(4) सुम॑ङ्गलाँ (4) सत्य॑राजा(३)न् । (1-8-32)
[प्रथम]त्वष्टा (एकं) - त्वी(३) इत्य॑ब्रवीत् (2-4-41)
ब्रह्मवादिनोऽद्भिः (एकं) - अगा(३)न॑ग्नीदित्या॑ह (2-6-29)
मनुः (एकं) - उप॑हूताँ(4) हो इत्या॑ह (2-6-38)
यदेकेन (द्वे) - वायव्यः॑ कार्या(३)ः प्रा॑जापत्या(३) इत्या॑हुः (5-5-3)
यजुषा वै (द्वे) - न्य॑ङ्ङग्निश्चे॑तव्या(३) उ॑त्ताना(३) इति॑ (5-5-16)
वाग्वै (द्वे) - होतव्य॑न्दीख्षितस्य॑ गृहा(३)इ न हो॑तव्या(३)मिति॑ (6-1-29)
ब्रह्मवादिनो विचित्यः (द्वे) - विचित्यस्सोमा(३) न विचित्या(३) इति॑ (6-1-59)
पर्यग्नि (द्वे) - अन्वारभ्यः॑ पशू(३)र्नान्वारभ्या(३) इति॑ (6-3-41)
पशुमालभ्य (एकं) - शृतꣳ हवी(३)श्श॑मितः (6-3-51)
ब्रह्मवादिनः स त्वै (एकं) - अध्वर्योऽवे॑रपा(३) इत्या॑ह (6-4-15)
प्राणो वा (एकं) - अग्ना(३) इत्या॑ह (6-5-29)
इन्द्रो वृत्रमहन् (न मध्यमं द्वे) - जुहवानी(३) मा हौषा(३)मिति॑ (6-5-32) [मा इत्यत्र प्लुताभावः न मध्यममित्यनेनोच्यते ।]
समिष्टयजूꣳषि (द्वे) - यज्ञे यज्ञं प्रत्य॑तिष्ठिपा(३) यज्ञपता(३)विति॑ (6-6-8)
सोमो वा (एकं) - अस्तु ही(३) इत्य॑ब्रूतां (7-1-21)
सहस्रतम्या (न मध्यमं द्वे) - सहस्रꣳ॑ सहस्रतम्यन्वेती(३) स॑हस्रतमीꣳ सहस्रा(३)मिति॑ (7-1-32) [सहस्रतमीमित्यत्र प्लुताभावः न मध्यममित्यनेनोच्यते ।]
भूः (त्रीणि) - लाजी(३)ञ्छाची(३)न््यशो॑ममा(4)म् । (7-4-51)
उथ्सृज्या (न मध्यमं द्वे) - उथ्सृज्या(३)न्नोथ्सृज्या(३)मिति॑ (7-5-19) [नो इत्यत्र प्लुताभावः न मध्यममित्यनेनोच्यते ।] एकचत्वारिꣳशत्प्लुताः ॥
ब्राह्मणे -
द्वादशसु (द्वे) - द्वाद॑शविक्रामा(३) इति॑ । (1-1-26), अद्रा(३)गित्या॑ह । (1-1-27)
देवासुराः (द्वे) - होतव्य॑मग्निहोत्रा(३)न्न हो॑तव्या(३)मिति॑ (1-1-53)
इन्द्रो वृत्रꣳ हत्वा (द्वे) - प्राश्या(३)न्न प्राश्या(३)मिति॑ । (1-3-61)
अग्निर्वाव संवथ्सरो (द्वे) - प्र चा॑तुर्मास्ययाजी मी॑यता(३) न प्रमी॑यता(३) इति॑ । (1-4-66)
मित्रोऽसि (सप्त) - ब्रह्मा(३)न्त्वꣳ रा॑जन्ब्रह्मासि॑ सवितासि॑ (1-7-60), ब्रह्मा(३)न्त्वꣳ रा॑जन्ब्रह्मासीन्द्रो॑ऽसि, ब्रह्मा(३)न्त्वꣳ रा॑जन्ब्रह्मासि॑ मित्रो॑ऽसि, ब्रह्मा(३)न्त्वꣳ रा॑जन्ब्रह्मासि वरु॑णोऽसि (1-7-61),
सुश्लोकाँ(4) सुम॑ङ्गलाँ (4) सत्य॑राजा(३)नित्या॑ह । (1-7-64)
प्रजापतिरग्निं (न मध्यमं द्वे) - जुहवानी(३)मा हौषा(३)मिति॑ । (2-1-5) [मा इत्यत्र प्लुताभावः न मध्यममित्यनेनोच्यते ।]
प्रजापतिर्व्यस्रꣳसत (एकं) - आत्मन् हा(३) इत्यह्व॑यत् । (2-3-23)
यज्ञो राय (एकं) - न त्वाभीरि॑व विन्दती(३) । (2-5-23)* अनुदात्तप्लुतः अयम् ।
मित्रोऽसि (त्रीणि) - सुश्लोकाँ(4) सुम॑ङ्गलाँ (4) सत्य॑राजा(३)न् । (2-6-22)
प्रजापतिस्ता ओदनं (द्वे) - अवेत्यो॑ऽवभृथा(३) ना(३) इति॑ । (2-7-29)
ता सूर्याचन्द्रमसा (द्वे) - अधः स्वि॑दासी(३)दुपरि॑ स्विदासी(३)*त् ।(2-8-75) * अनुदात्तप्लुतः अयम् । [द्र. पा.सू. 8-2-102]
उपहूतम् (एकं) - उप॑हूताँ(4) हो । इडोप॑हूता । (3-5-17)
उपहूतम् (एकं) - उप॑हूताँ(4) हो । इडोप॑हूता । (3-5-29)
यो वै ब्रह्मणे (द्वे) - द्वाद॑शारत्नी रशना क॑र्तव्या(३) त्रयो॑दशारत्नी(३)रिति॑ । (3-8-9)
युञ्जन्ति (त्रीणि) - लाजी(३)ञ्छाची (३)न््यशो॑ममाँ(4) इत्यति॑रिक्तं (3-9-19)
अश्वस्य (द्वे) - अश्वस्तोमीयं पूर्वꣳ॑ होतव्या (३)न्द्विपदा (३) इति॑ । (3-9-48)
प्रजापतिर्देवान् (द्वेद्वे) - वेत्थ॑ सावित्रा (३)न्न वेत्था(३) इति॑ । वेत्थ॑ सावित्रा(३)न्न वेत्था(३) इति॑ । (का. 1-25)*{द्विः}
[कूर्कुरः - अवि॑द हा(३) इत्यवि॑दꣳ हीति॑ (ए. 2-16)] - एक(ान्न?)चत्वारिꣳशत्प्लुताः? ॥
आरण्यके -
विश्वा (द्वयं) - होतव्य॑मग्निहोत्रा(३)न्न हो॑तव्या(३)मिति॑ । (आ. 8-79)
अग्निश्च (द्वयं) - सोमपा(३) असोमपा(३) इति निगद॑व्याख्याताः । (आ. 1-40)
सावित्रम् (द्वयं) - होतव्य॑न्दीख्षितस्य॑ गृहा(३)इ न हो॑तव्या(३)मिति॑ । (आ. 8-9)
असन्नेव (द्वयं) - कश्चन ग॑च्छती(३) । … । कश्चित्सम॑श्नुता(३) उ । (आ. 5-29)
देवा (एकं) - यद्घ्राँ(4) इत्यप॑तत्। (आ. 8-5)
नकं (सप्त) - हा(३)वु हा(३)वु हा(३)वु॑ । अहमस्मि प्रथमजा ऋता(३)स्य । पूर्वन्देवेभ्यो अमृतस्य ना(३)भाइ । यो मा ददाति स इदेवमा(३)वाः । अहमन्नमन्न॑मदन्तमा(३)द्मि । (आ. 5-42) - षोडशारण्यके प्लुताः ॥

तर्हि चतुर्मात्रस्य रङ्गसंज्ञकस्य प्लुते अन्तर्भावः कथं योयुज्यते इति विचारे प्रवृत्ते - सत्यम्, रङ्गाणां प्लुतेभ्यः पृथक् गणनं अपेक्षितम् ।
[रङ्गाः -]
अकारान्तः प्लुतो यश्चेदनुनासिक उच्यते । अमत्रध्वनितुल्यश्च रङ्गसंज्ञ इतीर्यते ॥ श्लोकां सुमंगलां यद्घ्रां उपहूतां ममां प्लुताः ।
दीर्घास्ता इमे देवा उ स्वा अहममृवा अ.. प्लुताः ॥ ADYAR 115
एवं उपहूताँ, सुश्लोकाँ, सुमङ्गलाँ, इति त्रयोऽपि त्रिः, यशो ममाँ इति द्विः, तथा यद्घ्राँ इति सकृत् च श्रूयन्ते ॥ आहत्य द्वादशस्थलेषु रङ्गाः तैत्तिरीयके सन्ति ॥
संहितायां चत्वारः, ब्राह्मणे सप्त, तथा आरण्यके एकः इति द्वादश रङ्गाः विभक्ताः ॥
अस्मिन् श्लोके अपरो विशेषश्चास्ति यत् दीर्घाणां प्लुतवदुच्चार्यमाणानां संङ्ग्रहोऽपि कृत इति ।
आरण्यके दीर्घाः तावत् -
ता इमे - ता (2)म् इ॑मि । (आ. 1-57),
देवा उ - देवा (2)म् उप॑प्रैत् (आ. 1-62).
स्वा अह - स्वा (2)ꣳ अहम् । (आ. 2-7). [वीर्य() म् बलम् । (आ. 2-7) इति तु ह्रस्वः कम्पः, स्वरितश्च ।]
ममृवां अ - कश्चि॑न्ममृवा (2)ँ अवा॑हाः । (आ. 1-42). (एते चत्वारः उदात्तप्लुताः ।)
केचित्, अहमन्नादो() हमन्नादो() हमन्नादः । (आ. 5-42) इत्यत्र कम्पस्यापि प्लुतत्वमिच्छन्ति ॥

प्लुतसङ्ग्रहे च - KUML 2938, ORIMYS 2262
तैत्तिरीयस्य वेदस्य प्लुतानामनुशासनं । यथाश्रुति यथान्यायं सकलं क्रियते मया ।
आद्येषु त्रिषु वर्णेषु प्लुतानामिह संग्रहः । तत्र वर्णाः प्लुताः पञ्च पदान्ते सानुनासिकाः ॥
यशो ममाँ4 यद्घ्राँ4 उपहूताँ4 सुश्लोकाँ4 सुमङ्गलाँ4 । अन्येषु सर्ववर्णेषु प्लुता निरनुनासिकाः ।
चेतव्या3 उत्ताना3 इत्यवभृथा3 ना3भ्यः पदद्वये । होतव्या3 द्विपदा3ःकार्या3ःप्राजापत्या3स्तथा पुनः ॥
तथैव कर्तव्या3 त्रयोदशारत्नी3ः पदद्वये । द्वे सोमपा3 असोमपा3 लाजी3 ञ्छाची3 न्पदद्वयं ॥
एकैकस्य पदस्यैतान् प्लुतानन्त्यस्वरान् विदुः । अव्यस्तमुत्सृज्या3 प्राश्या3 न्न मध्यञ्चेत्पदद्वयं ।
सोमा3 विचित्या3 स्सावित्रा3 वेत्था3 द्वेद्वे न मध्यमे । तथाग्निहोत्रा3 होतव्या3ं पदयुग्मन्न मध्यमं ॥
तथैवाग्निरुपस्थेया3 स्तादृगेव पदद्वयं । न मध्यमं पशूरन्वारभ्या3 इति च तादृशं ॥
तथैव न प्र मध्यञ्चेदव्यस्तमीयता3 पदं । मामध्यञ्चेज्जुहवानी3 हौषा3 मिति पदद्वयं ॥
एती3 सहस्रा3 म्मध्यञ्चेत् सहस्रतमीं पदद्वयं । पदत्रयाणामेतेषां नान्यत्र पदयोः प्लुतिः ॥
अतिष्ठिपा3 यज्ञपता3 वित्यन्तोपान्तयोः प्लुतिः । सव्यस्तमग्ना3 इ पत्नीवा3 इत्याद्यन्तपदे क्रमात् ॥
एवं गृहा3 होतव्या3 न्न मध्यञ्चेत् पदद्वयं । अगा3 नग्नीदिति चतुः ब्रह्मा3 न्त्वं राजन्नित्यपि ॥
प्लुतपूर्वपदस्यान्तमुत्तरस्योर्ध्वमष्टसु । इत्यस्तु ही3 पदात्मन् हा3 त्रिः पृच्छति शृतꣳ हवी3 ः ॥
अधः स्विदासी3 दुपरि स्विदासी3 दिति च पदद्वयं । अध्वर्योवेरपा3 दास्यामीति त्वी3 इति च त्रिषु ॥
तथा सा न छिनत्ती3ति त्रिषु त्रिषु पदेषु च । सत्यमद्रा3 क् द्वादशविक्रामा3 भीरिव विन्दती3 ॥
त्रयाणां द्विपदानां च सत्यराजा3 न्पदस्य च । अग्ना3 इत्याह त्रिपदे ग्ना शब्दः प्लुत इष्यते ॥
उताविद्वान्न गच्छती3 आहो विद्वान् समश्ञुता3 । पदान्त्यपदयोरन्त्यौ प्लुतपूर्वोपलक्षितौ ॥
साम्नि त्रि हा3 ऋता3 स्यादि नाभा3 मावा3 द्वयं द्वयं । मा3 द्मीति ते च सप्त स्युः इत्येष प्लुतसङ्ग्रहः ॥
केचिदेवाहमन्नादोहमन्नादौ प्लुतौ विदुः । प्रायशोन्त्ये तु तौ दीर्घाविति त्वार्या अधीयते ।
इत्येष कथितस्सर्वस्समासात्प्लुतनिर्णयः । यजुषान्तैत्तिरीयाणां सन्देहविनिवृत्तये ॥
इति प्लुतसङ्ग्रहस्समाप्तः ॥ शुभमस्तु ॥

प्लुतशिक्षा (सोदाहरणा) GOML 991
प्लुतशिक्षा । बृहस्पतिसुतस्याग्निहोत्रं जुहोति सश्रवा द्वेद्वे । मित्रोऽसि सप्त । प्रथम त्वष्टा ब्रह्मवादिनोऽद्भि-र्मनुरेकमेकं । यदेकेन यजुषा वै वाग्वै ब्रह्मवादिनो विचित्यः पर्यग्निर्द्वेद्वे । पशुमालभ्य ब्रह्मवादिनस्स त्वा अध्वर्युः स्याद्यस्सोमं प्राणो वा उपाꣳशुपात्रेणैकमेकं । इन्द्रो वृत्रमहन्तस्य न मध्यमꣳ समिष्टयजूꣳषि द्वेद्वे । सोमो वै सहस्रमेकं । सहस्रतम्या न मध्यमं द्वे । भूस्त्रीण्युथ्सृज्यां द्वे । एवं सर्वं चत्वारिंशत्संख्या प्लुताः । एतेषां मध्ये रङ्गप्लुता अप्युक्ताः । तत्पदानि वक्ष्यामः । ममां ततोपहूतां च श्लोकामथ सुमङ्गलां । वाक्ये यद्घ्रां ममां मां च पञ्च रङ्गप्लुताः स्मृताः । सꣳहितायां प्लुताः सप्तत्रिंशत् । रङ्गप्लुताः चत्वारि । परायते एकं एवं मिळित्वा एकचत्वारिꣳशत् ॥
अथ प्लुतोदाहरणवाक्यानि श्लोकरूपेण स्पष्टीकरोति । अग्ना इत्यथ पत्नीवाः स्थेयोग्नीश्च र्गृहा इ न । उपस्थेया छिनत्ती च छिनत्त्येती तथास्तु ही । ब्रह्मान् ब्रह्मान् तथा ब्रह्मान् ब्रह्मान् राजानगानपि । प्राजापत्यास्ततः कार्याः होतव्यां च हवीस्ततः । सोमा विचित्या उत्तानाः अन्वारभ्या अवेरपाः । पशूर्न जुहवानी च मा हौषा ग्ना इति स्मृतः । अतिष्ठिपा यज्ञपता उत्सृज्यां द्वयमेव च । लाजीञ्छाचीन् सहस्रां च सप्तत्रिंशत्प्लुताः स्मृताः । ममां इत्यादि पञ्च रङ्गप्लुताः श्लोकरूपेण पूर्वेणैवोक्तः । हौषां पूर्वं मकारस्तु सहस्रां पूर्वतस्तमीं । यद्विकर्णी यद्विकर्णी चत्वारो न प्लुताः स्मृताः । इति प्लुतविचारः । करोतु तामभीमां च इन्द्रस्य तनुवं प्रियां । मयि दक्षक्रतू स्विन्नः स्नात्वी न प्लुतसंज्ञिकाः । प्लुतप्रकरणं समाप्तं ।
अन्यत्र च, अप्लुतपदानि, हौषां पूर्वं मकारस्तु सहस्रां पूर्वतस्तमीं । यद्विकर्णी यद्विकर्णी इन्द्रस्य तनुवं प्रियां । करोतु तामभीमां च मयि दक्षक्रतू तथा । स्विन्नः स्नात्वीति न .. प्लुताः परिकीर्तिताः । इति संगृहीतानि।

प्राण - व्यान - अपानाः -
सू. - विश्वकर्मात ऊर्ध्वं । व्यानं मध्यं । कस्त्वावर्जम् ॥
विश्वकर्मा (सं. 5-5-23,24; 7-1-49, 7-3-7,33, 7-4-52).
विश्वकर्मात ऊर्ध्वमिति किम् - पूर्वत्र (सं. 1-1-9, 1-7-38,39; 3-1-23, 3-2-7, 3-5-25, 4-2-36, 4-3-9,11,12; 4-4-9,22; 4-6-4,5; 4-7-1,2,18) इत्यादिषु प्राण - अपान - व्यान क्रम एव । *अपि तु, सश्रवा ह (1-7-7,8) इत्यत्र च अपवादः वक्तव्यः ।
कस्त्वा वर्जमिति किम् - (सं. 7-5-37). (कस्त्वा इत्यस्य विश्वकर्मात ऊर्ध्वमित्युक्तत्वात् ‘कस्त्वा युनक्तु’ ग्रहणं । नो चेत् ‘कस्त्वा छ्यति’ इत्यपि प्रसजेत् । तत्र निमित्ताभावश्च ज्ञेयः ।)
उत्तरत्रापि (सं. 7-5-46) व्यानं मध्यं ।
[अपि तु, अꣳशुना, ब्रह्मवादिनो विचित्यः, देवा वा उपाꣳशौ (1-2-13, 6-1-65, 6-4-30; ब्रा. 1-5-19,20) इत्यत्र अपवादः वक्तव्यः ?।
अत्र प्रथमयोः प्राण-व्यानयोरेव श्रुतेः व्यानमध्यत्वहानिः, तथैव (ब्रा. 2-6-18,3-8-70,3-9-25) च । अन्तिमयोः प्राणापानयोः समस्तत्वेन व्यानस्य तदनन्तरत्वेन तन्मध्यपातित्वेन च अपवादविषयत्वं ज्ञेयम् ।]
एतत्सूत्रं संहिताविषयत्वेन विवक्षितमिति भाति । परन्तु ब्राह्मणेपि एतत्संगच्छते । यथा - (ब्रा. 1-1-2,3; 1-5-32; आ. 5-11, 6-48,49,51,66) ।
अत्र अपवादः (आ. 5-14,25) । (द्र. भा. शि. ).

अमुंपूर्वं - इमंपरं -
सू. - प्रान्यान्यमुं पूर्वमम्भाꣳसि पर्यन्तममुंपूर्वमिमंपरं । प्रजापतिर्नवरात्रवर्जं । यां प्रथमामिष्टकामितिवर्जं ॥
प्रान्यानि - (सं. 6-5-39), (सं. 7-3-10,27), (ब्रा. 1-2-50, 1-3-21,51, 1-4-4 …), प्रान्यानीति किम् - ततः पूर्वत्र (सं. 1-5-15,38; 1-7-26, 2-5-40, 3-3-16, 5-2-7, 5-6-31) इत्यत्र इमं पूर्वत्वात् ।
परन्तु, अस्यापवादाः - असावादित्यः (2-1-21,26), आदित्येभ्यः (2-3-3,4) तथा, अश्मन्नूर्जं (4-6-1,2) ।
अम्भाꣳसि पर्यन्तमिति किम् - (ब्रा. 3-8-68, 3-9-5/6,9).
प्रजापतिर्नवरात्रवर्जं (सं. 7-2-11) । यां प्रथमामिष्टकामितिवर्जं (का. 2-59) ॥
अन्यापवादाः - आपो वा इदं (सं. 7-1-16), पवमानस्सुवः (ब्रा. 1-4-50), वृषास्यꣳशुः (2-4-69) इति च ॥ (द्र. भा. शि. ).

अनुवाकार्धान्तिकाः ।

मर्त्येष्वानुद्यूनन्यकेषां कासुचिद्वावशानाः प्रणीतौ यह्वीरविदाम देवाना गम्यात्तत्तदेषां गवीन्यौ यत्परो दूराद्द्रुद्राः कृत्वाय परोङ्गिरस्वद्भरा पृथिवी दिदिहिहेच्छ सुमतीनां वा मतीनामेतदनीक दिदीहिस्वदितानि वक्षदावपनं महत्त्वेषां परमोतसंदृगसुरैर्गुहा यत्सुकृतꣳ सं प्रजां पशून्ममां ॥ इत्यनुवाकार्धान्तिकाः ।

मर्त्येष्वा - (1-1-28, 1-2-6)
अनु द्यून् - (1-2-31, 4-2-9)
अन्यकेषां -(1-7-51)
कासु चित् - (1-8-41)
वावशानाः - (2-1-61)
प्रणीतौ - (2-1-63, 4-1-18, 4-5-22)
यह्वीः - (2-5-70)
अविदाम देवान् - (3-2-19)
आ गम्यात् - (3-2-23,27)? (1-7-37, 3-2-26,28)
तदेषां - (3-3-29, 7-3-6, 7-5-14)
गवीन्यौ - (3-3-30)
यत्परः दूरात् - (3-4-45*), यत्पर इति किम् - (2-1-63, 4-6-32)
रुद्राः - (4-1-24, 4-5-2)? (5-5-39)
अङ्गिरस्वत् । कृत्वाय - (4-1-21)
भर (4-1-4, 4-4-13,15,16)
पृथिवी - (3-4-2)?
दिदीहीह - (4-1-26) (3-4-41, 4-1-27, 4-3-30, 4-6-5*)
सुमतीनां - (4-1-44)
वा मतीनां - (4-2-47) वेति किम् - (5-1-56)
एतत् -
अनीक दीदिहि - (4-4-14)
स्वदितानि वक्षत् - (5-1-59)
आवपनं महत् - (7-4-45,46) आवपनमिति किम् - (4-4-12)
तेषां - ?
परमोत संदृक् - (4-6-6, 5-7-16) परमोतेति किम् - (4-3-29)
असुरैर्गुहा यत् - (4-6-8) असुरैर्गुहेति किम् - (3-3-33, 4-2-6, 4-4-12, 5-7-45)
सुकृतꣳ सं प्रजां पशून् - (7-3-31)
ममाँ (4) - (7-4-51)

स्वधा पूषा प्रपा प्रबुध्निया प्रमा प्रतिमा रेजते विमोन्मा ज्या मिथुन्यमिनन्त बृहस्पते द्रापे धर्मे अग्ने अंबे मंदे वंदे विश्वे श्येती नैर्ऋती त्वी अस्तु ही इति वृथा व्यक्तिः ॥

स्वधा - स्वधा अ॑सि (1-1-15, 2-6-23)
पूषा - पूषा ए॑तु (2-4-15)
प्रपा - प्रपा अ॑सि (2-5-73)
प्र बुध्निया - प्र बुध्निया॑ ईरते (4-3-34). प्रेति किम् - स बुध्निया॑ उप (4-2-34) इत्यत्र सविसर्गः एव ।
प्रमा प्रतिमा विमा उन्मा - प्रमा अ॑सि, प्रतिमा अ॑सि, विमा अ॑सि, उन्मा अ॑सि (4-4-31)
रेजते - रेज॑ते अग्ने (4-1-46)
ज्या - ज्या इयम् (4-6-28)
मिथुनी - मिथुनी एव (3-4-29)
अमिनन्त - अमिनन्त एवैः (3-1-39)
बृहस्पते - बृह॑स्पते अति॑ (1-8-39)
द्रापे - द्रापे अन्ध॑सः (4-5-21)
धर्मे - धर्मे॑ अस्थिरन्न् (4-7-35)
अग्ने - अग्ने॑ अङ्गिरः (1-2-22, 4-2-2, 6-2-36), अग्ने अस्तु (1-2-30), अग्ने अमृतत्वं (1-4-52), अग्ने अग्निना (1-4-54, 3-5-36), अग्ने अस्य (1-6-4,34),
अग्ने अच्छ॑ (1-7-41), अग्ने अनृणः (3-3-23), अग्ने अरुषं (4-1-13), अग्ने अधि॑ (4-1-26), अग्ने अङ्गिर॑सः (4-4-11)
अम्बे - अम्बे अम्बा॑लि (7-4-47)
मन्दे - मन्दे अध्वरेषु॑ (1-4-53)
वन्दे - वन्दे अग्ने (4-2-13)
विश्वे - विश्वे॑ अरपाः (3-2-32), विश्वे॑ अमृत॑स्य (4-1-2), विश्वे॑ अभि (4-3-8), विश्वे॑ अद्य (4-7-21)
श्येती - श्येती अ॑कुरुत (5-5-34)
नैर््ऋती - ? नोपलभ्यते ॥ नैर््ऋत्युखा (5-6-24) इति तु यणादेशवान् ।
त्वी - त्वी ३ इति॑ (2-4-41)
अस्तु ही - अस्तु ही ३ इति॑ (7-1-21) अस्त्विति किम् - हीति॑ (6-4-47).

दीर्घरेफपरो ह्रस्वविसर्जनीयाः
एष्टस्तन्यतुः शुचिर्जरायुर्भिः पतिः कविर्वृष्टिर्दुर्नहेतिस्तित्तिरी रुरुश्चितिस्स्युर्विष्णुरिन्दुश्चतुर्जिष्णुश्चरुरिति दीर्घ-रेफपरो ह्रस्वविसर्जनीयाः ॥

एष्टः - एष्टा रायः॑ (1-2-20, 6-2-13)
तन्यतुः - तन्यतू रो॑चनस्थाः (1-3-27)
शुचिः - शुची॑ रोचते (1-3-31, 1-5-19)
जरायुः - ज्योति॑र्जरायू रज॑सः (1-4-9)*
भिः - मतिभी॑ रिहन्ति (1-4-9)*, तनूभी॑ रुद्रिया॑भिः, मरुद्भी॑ रुद्राः (2-1-62)*, राष्ट्रभृद्भी॑ राष्ट्रम् (3-4-18), वसु॑भी रुद्रैः (4-1-19)*, सर्वा॑भी रुचे, रुचं॑ (4-2-39, 5-7-26)*, छन्दो॑भी रय्यै (4-4-18)*, त्रिष्टुग्भी॑ राजन्य॑स्य (5-1-20), दक्षि॑णाभी राधयेत् (5-6-38), पशुभी॑ रय्या, रय्यां (7-1-26,30)*, सुगेभी रक्ष॑ (7-5-52)*
पतिः - रयिपती॑ रयीणाम् (2-2-65)*, प्रजाप॑ती रुद्रः (5-5-22)*
कविः - कवी र॑यीणाम् (2-6-61)*
वृष्टिः - वृष्टी॑ रूपेण॑ (3-3-9)
दुः - दूरोहणं (4-3-28)
निः - नीरोहः (4-4-3)
हेतिः - हेती रक्षाꣳ॑सि (4-4-7)*
तित्तिरिः - तित्तिरी रोहित् (5-5-54)
रुरुः - रुरू॑ रौद्रः (5-5-57)
चितिः - चिती॑ राष्ट्रभृत् (5-7-16)
स्युः - स्यू रास्व॑ (6-1-31)
विष्णुः - विष्णू॑ रूपं (6-2-21)
इन्दुः - इन्दू रेतः॑ (6-5-28)
चतुः - चतूरात्रं, रात्रः, रात्रेण॑ (7-1-33,38,35)
जिष्णुः - जिष्णू र॑थेष्ठाः (7-5-44)*
चरुः - चरू रौद्रः (7-5-48). * - ह्रस्वरेफपराः

(दीर्घ)रेफपरो दीर्घविसर्जनीयाः
विष्णोः क्वलैरग्नेरन्तोदात्तं प्रजापते रक्षोघ्नीर्योनेरराती हिꣳसीरशस्ती रेवतीरूर्जस्वतीर्ग्रामणीः सजातैः सजूः सिꣳही महानाम्नीर्यवागूर्यूरिति (दीर्घ)रेफपरो दीर्घविसर्जनीयाः ॥

विष्णोः - विष्णो॑ रराटम् (1-2-27, 6-2-48)
क्वलैः - क्व॑लै राक्षसम् (2-5-19)
अग्नेः (अन्तोदात्तं) - अग्ने रुचः॑ (4-4-26), अग्ने रूपम् (5-3-45) अन्तोदात्तमिति किम् – अन्तोदात्तत्वे षष्ठ्यन्तत्वात् सविसर्गता । आद्युदात्त, सर्वानुदात्तत्वयोः सम्बोधनत्वेन विसर्गरहितत्वम् इति ज्ञेयम् ॥ यथा – अग्ने॒ रुद्रि॑या (1-2-21, 6-2-14), अग्ने॑ रा॒यः (1-3-29), अग्ने॒ राधः॑ (1-4-45, 6-6-2), अग्ने॒ रसे॑न (1-4-53), अ॒ग्ने॒ र॒थीः (2-6-61, 4-2-40) इत्यादिषु ।
प्रजापतेः - प्रजाप॑ते रूपम् (5-7-2)
रक्षोघ्नीः - रक्षोघ्नी रक्ष॑साम् (2-6-23)
योनेः - योने॑ रूढः (6-3-17)
अरातीः - अरा॑ती रक्षोहणः॑ (1-3-4)
हिꣳसीः - हिꣳसी रक्ष॑साम् (1-3-17)
अशस्तीः - अश॑स्ती रुद्रस्य॑ (4-1-6)
रेवतीः - रेव॑ती रम॑ध्वम् (1-3-12, 1-5-21,32; 6-3-33)
ऊर्जस्वतीः - ऊर्ज॑स्वती राजसूया॑य (1-8-20)
ग्रामणीः - ग्रामणी रा॑जन्यः॑ (2-5-25)
सजाताः? - सजाता राष्ट्रेण॑ (3-4-22)
सजूः - सजू रुद्रैः (4-3-9)
सिꣳहीः - सिꣳही रूपम् (6-2-34)
महानाम्नीः - महानाम्नी रेवतयः॑ (5-2-61)
यवागूः - यवागू रा॑जन्य॑स्य (6-2-26)
यूः - यू रसम् (6-3-57,60)

अवेष्टपदानि - सोमः पिबतु (1-4-2), अग्ने गोभिः (2-4-15), नांतरेति (2-6-56), तपोस्य (3-1-3), वातो देवता (4-3-14), अग्निश्चम इंद्रः (4-7-11), पशुः? सौरी बलाका (5-5-54), तिष्ठति (5-6-19), एव तमः (5-7-18), ह्येष सन् (6-1-31), एवास्यापुवायते (6-2-12), अग्नये स्वाहा (7-1-43), अग्नये स्वाहा (7-1-45), विꣳशत्यै स्वाहा (7-2-48) आक्रान् (7-5-45) षोडश पंचाशत्यवेष्टपदानि ॥

61. सकाररेफविसर्जनीयः –
    (अत्र ससजुषो रुः, विसर्जनीयस्य सः इति पाणिनीयसूत्राणां विषयभूताः शब्दाः गृह्यन्ते ।)
    यत्र संहितायां पदकाले विसर्गान्तपदोत्तरं सकारादिसंयुक्तोत्तरपदं दृश्यते तादृशस्थलेषु सकारद्वयं संहितायां वक्तव्यमित्यर्थं चूर्णिकैषा प्रारभ्यते । अत्र सकारैक्योच्चारणे पदस्वरूपान्यथाभावभ्रमः अनेन निवार्यते ।
    सकारोत्तरं तकार,ककारावेव संगृहीतौ दृश्येते, तयोरेव प्रायेण सन्देहास्पदत्वादित्युन्नीयते । थकारे रेफे वा परे सन्देहाभावः, यकारवकारयोः परयोः पूर्वस्य विसर्गस्य लोपः इत्यादिना तकारककारावेव गृहीताविति स्यात् ।
    पूर्वपदं सः, एषः, स्यः एष्वन्यतमश्चेत्, ‘एष स स्य इति च’ () इत्यस्मात् विसर्गलोपः प्रसजति, सन्देहाभावश्च ।
    अत्र यद्यपि उत्तरपदस्य केवलसकारादित्वापेक्षया सकारादिसंयुक्तत्वे एव प्रयोजनातिशयेन तादृशा एव शब्दाः अत्र प्रधानतया उद्दिष्टाः, तथापि केवलसकारोत्तरत्वेऽपि ज्ञापनं भवति चेन्न हानिः इति च बोध्यम् । विसर्गान्तपदस्य तोक, स्तोकशब्दयोः उत्तरपदत्वे उभयोः साधुत्वहेतुकः सन्देहः अनेन निवार्यते । कुत्रचित् मा नस्तोके तनये (4-5-) इत्यादिषु यदि कोशेषु सकारद्वित्वं स्खालित्येन दृश्येत, तादृशां पदानां शोधनायापि प्रयुज्येत ।

प्रथमकाण्डे -
वः - वः॒ । स्ते॒नः । (1-1-1)
हुतः - हु॒तः । स्तो॒कः । (1-1-4)
दिवः - दि॒वः । स्क॒म्भ॒निः (1-1-9).
विष्णोः - विष्णोः । स्तूपः॑ । (1-1-19), विष्णोः । स्थानम् । (1-1-21), विष्णोः । स्यूः । (1-2-27, 6-2-48)
अक्र॑न्ददग्निः - अक्र॑न्दत् । अ॒ग्निः । स्त॒नयन्न्॑ । (1-3-25, 4-2-2,7).
अक्रन्ददिति उपपदं विवक्षितसंहितोद्देशस्य विस्पष्टत्वार्थम् ।
इ॒ष्टय॑जुषः - इ॒ष्टय॑जुष॒ इती॒ष्ट-य॒जु॒षः॒ । स्तु॒तस्तो॑म॒स्येति॑ स्तु॒त-स्तो॒म॒स्य॒ । (1-4-29, 3-2-22).
स नः - सः । नः॒ । स्तु॒तः । (1-5-38). स इत्युपपदं विवक्षितस्थाननिर्देशार्थम् ।
एभ्यः - ए॒भ्यः॒ । स्तु॒तः । (1-5-38)
अध्व॑नः – अध्व॑नः । स्क॒भ्नी॒त॒ । (1-7-34)
पू॒र्णव॑न्धुरः - पू॒र्णव॑न्धुर॒ इति॑ पू॒र्ण-व॒न्धु॒रः॒ । स्तु॒तः । (1-8-7)
पञ्चदशः - प॒ञ्च॒द॒श इति॑ पञ्च-द॒शः । स्तोमः॑ । (1-8-24), (4-3-5), (4-3-16)
सप्तदशः - स॒प्त॒द॒श इति॑ सप्त-द॒शः । स्तोमः॑ । (1-8-24), (4-3-6), (4-3-16), (5-3-16),
ए॑कविꣳशः - ए॒क॒वि॒ꣳश इत्ये॑क-वि॒ꣳशः । स्तोमः॑ । (1-8-25), (4-3-6) ए॒क॒वि॒ꣳश इत्ये॑क-वि॒ꣳशः । स्तोमा॑नाम् । (2-5-58)
लोकाः - लो॒काः । स्नु॒व॒न्ति॒ । (2-1-28)
बर्हिषः॑ - ब॒र्‌हिषः॑ । स्तृ॒णी॒यात् । (2-2-57)
रेवतः॑ - रे॒वतः॑ । स्तो॒ता । (2-2-71)
याः - याः । स्त्रियः॑ । (2-3-36), (2-3-37)
अ॒न्यस्य॑ सः - अ॒न्यस्य॑ । सः । स्त्री॒ष॒ꣳ॒सा॒दमिति॑ स्त्री-स॒ꣳ॒सा॒दम् । (2-5-5)
ऋचः - ऋचः॑ । स्त्रियः॑ । (2-5-47)
गा॑यत्रियः - गा॒य॒त्रियः॑ । स्त्रियः॑ । (2-5-47)
बर्हिः - ब॒र्‌हिः । स्तृ॒णा॒ति॒ । (2-6-25)
तेजो बर्‌हिः -
भवत्यप्र॑तिष्ठितः - भव॑ति । अप्र॑तिष्ठित॒ इत्यप्र॑ति-स्थि॒तः॒ । स्तोमः॑ । (3-1-8)
सोमः - सोमः॑ । स्तोम॑स्य । (3-1-8)
अꣳशुः - अ॒शुः । स्कन्द॑ति । (3-1-25)
द्रप्सः - द्र॒फ्सः । स्कन्द॑ति । (3-1-32)
परा॑चीभिः - परा॑चीभिः । स्तु॒वते । (3-1-34)
सर॑स्वतः - सर॑स्वतः । स्तनम् । (3-1-36)
मिहः - मिहः॑ । स्त॒नय॑न्ति । (3-1-39)
यः - यः । स्तु॒त॒श॒स्त्रयो॒रिति॑ स्तुत-श॒स्त्रयोः । (3-2-28)
अप्सरसः॑ - अ॒फ्स॒रसः॑ । स्त॒वाः । (3-4-19)
ग्रहाः – ग्रहाः । स्तोमाः । (3-5-29) ॥
चतुर्थकाण्डे
सुवः - सुवः॑ । स्त॒भि॒तम् । (4-1-33)
म॒लिम्ल॑वः - म॒लिम्ल॑वः । स्ते॒नासः॑ । (4-1-39)
चक्षुः - चख्षुः॑ । स्तोमः॑ । (4-1-42)
परिष्ठाः - प॒रि॒ष्ठा इति॑ परि-स्थाः । स्ते॒नः । (4-2-26)
त्रिणवः - त्रि॒ण॒व इति॑ त्रि-न॒वः । स्तोमः॑ । (4-3-6), (4-3-16)
चतुर्विꣳशः - च॒तु॒र्वि॒ꣳ॒श इति॑ चतुः-वि॒ꣳ॒शः । स्तोमः॑ । (4-3-17)
पञ्चविꣳशः - प॒ञ्च॒वि॒ꣳ॒श इति॑ पञ्च-वि॒ꣳ॒शः । स्तोमः॑ । (4-3-17)
च॑तुष्टोमः - च॒तु॒ष्टो॒म इति॑ चतुः-स्तो॒मः । स्तोमः॑ । (4-3-17), (5-3-48), (5-4-56)
चतुश्चत्वा-रिꣳशः - च॒तु॒श्च॒त्वा॒रि॒ꣳ॒श इति॑ चतुः-च॒त्वा॒रि॒ꣳ॒शः । स्तोमः॑ । (4-3-17), (4-3-26), (5-3-23)
त्रयस्त्रिꣳशः - त्र॒य॒स्त्रि॒ꣳ॒श इति॑ त्रयः-त्रि॒ꣳ॒शः । स्तोमः॑ ॥ (4-3-17)
षो॑डशः - षो॒ड॒शः । स्तोमः॑ । (4-3-26), (5-3-23)
उक्थेभिः - उ॒क्थेभिः॑ । स्तोमे॑भिः । (4-4-18)
द्विबर्हाः - द्वि॒बर्‌हा॒ इति॑ द्वि-बर्‌हाः ॥ स्तु॒हि । (4-5-23)
निः - निरिति॑ । स्त॒नि॒हि॒ । (4-6-33)
मनवः - मन॑वः । स्ती॒र्णब॑र्‌हिष॒मिति॑ स्ती॒र्ण-ब॒र्‌हि॒ष॒म्॒ ॥ (4-7-26)
वृत्रघ्नः - वृ॒त्र॒घ्न इति॑ वृत्र-घ्नः । स्तोमाः । (4-7-33) ॥
पञ्चमकाण्डे
चतुः - चतु॑स्स्तना॒मिति॒ चतुः॑-स्त॒ना॒म्॒ । (5-1-34)
जा॒तवे॑दाः - जा॒तवे॑दा॒ इति॑ जा॒त-वे॒दाः॒ ॥ स्ती॒र्णम् । (5-1-57)
ताः - ताः । स्तोम॑भागै॒रिति॒ स्तोम॑-भा॒गैः॒ । (5-3-26)
पुरु॑षः - पुरु॑षः । स्नाव॑भि॒रिति॒ स्नाव॑-भिः॒ । (5-3-38)
रुक्मः (?) – (रु॒क्मो अ॒न्तः)
जातः - जा॒तः । स्तनम् । (5-4-9)
अप्रतिष्ठिताः - अप्र॑तिष्ठिता॒ इत्यप्र॑ति-स्थि॒ताः॒ । स्तोमाः । (5-4-47)
च॒तु॒ष्टो॒मः - च॒तु॒ष्टो॒म इति॑ चतुः-स्तो॒मः । स्तोमा॑नाम् । (5-4-56)
अप्र॑तिष्ठि॒तोऽप्र॑तिष्ठितः (?) - (6-3-16)
अप्र॑तिष्ठितः (?) – (अप्र॑तिष्ठित॒ इत्यप्र॑ति-स्थि॒तः॒ । स्या॒त्॒ । (6-3-16), अप्र॑तिष्ठिता॒ इत्यप्र॑ति-स्थि॒ताः॒ । स्युः । (7-3-28,29))
अग्नेः - अ॒ग्नेः । स्तोमम् । (5-5-26)
अ॑भिचारः - अ॒भि॒चा॒र इत्य॑भि-चा॒रः । स्तृ॒णु॒ते॒ । (5-6-11)
एषः - ए॒षः । स्क॒न्द॒ति॒ । (5-7-28),
वि॒चलः - वि॒च॒ल इति॑ वि-च॒लः । स्क॒न्धः । (5-7-50)
षष्ठकाण्डे -
गन्धर्वाः - ग॒न्ध॒र्वाः । स्त्रि॒या । (6-1-43)
एकः – एकः॑ । स्तनः॑ । (6-2-25)
बर्हिः - ब॒र्‌हिः । स्तृ॒णा॒हि॒ । (6-3-2)
उ॑त्तरबर्हिः - उ॒त्त॒र॒ब॒र्‌हिरित्यु॑त्तर-ब॒र्‌हिः । स्तृ॒णा॒ति॒ । (6-2-24)
एकः - एकः॑ । स्तनः॑ । (6-2-25)
गर्भः - गर्भः॑ । स्कन्द॑ति । (6-2-29)
विभक्ताः - विभ॑क्ता॒ इति॒ वि-भ॒क्ताः॒ । स्तो॒काः । (6-3-49)
एकादशः - ए॒का॒द॒शः । स्तनः॑ । (6-6-19)
षो॒डशिनः॑ - षो॒ड॒शिनः॑ । स्तो॒त्रम् । (6-6-43)
सप्तमकाण्डे -
ज्योतिः - ज्योति॑ष्टोम॒ इति॒ ज्योतिः॑-स्तो॒मः॒ । (7-1-12) (अ॒ग्नि॒ष्टो॒म इत्य॑ग्नि-स्तो॒मः । (7-1-12))
उद्यन्तः॑ - उ॒द्यन्त॒ इत्यु॑त्-यन्तः॑ । स्तोमाः । (7-1-34)
शुभः - शुभः॑ । स्पर्ध॑न्ते । (7-1-52)
ज्ञाताः - ज्ञा॒ताः । स्तोमाः । (7-2-11)
ऋग्भिः - ऋ॒ग्भिरित्यृ॑क्-भिः । स्तु॒व॒न्ति॒ । (7-3-3)
कॢ॑प्ताः - कॢ॒प्ताः । स्तोमाः । (7-4-14)
आयुः - आयु॑ष्टोम॒मित्यायुः॑-स्तो॒म॒म्॒ । (7-4-34)
यः - यः । स्त्री॒णाम् । (7-4-47)
प्रियो - प्रि॒यः । स्त्री॒णाम् । (7-4-48)
मध्यतः - म॒ध्य॒तः । स्तोमौ । (7-3-10), (7-5-4)
अन्तः - अ॒न्तः । स्तु॒व॒न्ति॒ । (7-5-23)
सदसः - सद॑सः । स्तु॒व॒न्ति॒ । (7-5-23,24)
ति॑ष्ठन्तः - तिष्ठ॑न्तः । स्तु॒व॒न्ति॒ । (7-5-26)
छन्दो॑भिः - छन्दो॑भि॒रिति॒ छन्दः॑-भिः॒ । स्तोमैः । (7-5-40)
इति सकार-रेफविसर्जनीयः ॥

अथ रेफपरविसर्जनीयान्तपदानि ।
विसर्जनीयान् वक्ष्यामि लुप्तान् रेफपरांस्तथा । आराती रेवती हंसि विष्णोरूर्जस्वती?.. । सजातैर्ग्रामणी-स्सिꣳहीर्योग्नेर्यूश्च प्रजापतेः । क्वलैरशस्तिरक्षोघ्नीर्महानाम्नीस्तथा भवेत् । अन्तोदात्तन्तथाग्ने?स्तु यवागूस्पर-न्तथा । इति रेफपरविसर्जनीयान्तपदानि । -।