१६

अथ सकारपराः॥१६.१॥

Now for cases in which s follows.

अथ सकारपराः॥१६.१॥

स्रशोहपाश पदादयः स्वरपरे॥१६.२॥

sra, śo, ha, pā, and śa, at the beginning of a pada, take anusvāra before a s that is followed by a vowel.

स्रशोहपाश पदादयः स्वरपरे॥१६.२॥

विकृते ऽपि॥१६.३॥

Even when the vowel is altered.

विकृते ऽपि॥१६.३॥

रापूर्वश्च॥१६.४॥

As also, when they are preceded by ra.

रापूर्वश्च॥१६.४॥

शँस्तानन्तोदात्ते॥१६.५॥

Also in śam̐stā, except when it is accented on the final syllable.

शँस्तानन्तोदात्ते॥१६.५॥

अशँसन्॥१६.६॥

Also in aśam̐san.

अशँसन्॥१६.६॥

न शसनं विशसनेन॥१६.७॥

But not in śasanam and viśasanena.

न शसनं विशसनेन॥१६.७॥

मा पदादिरनुदात्तः॥१६.८॥

mā takes anusvāra when beginning a pada and unaccented.

मा पदादिरनुदात्तः॥१६.८॥

पुमीपूर्वश् नित्यम्॥१६.९॥

As also when preceded by pu or mī, under all circumstances.

पुमीपूर्वश् नित्यम्॥१६.९॥

सकायपरश्च॥१६.१०॥

And when followed by sakāya.

सकायपरश्च॥१६.१०॥

नावग्रहपूर्वः॥१६.११॥

But not when preceded by a former member of a compound.

नावग्रहपूर्वः॥१६.११॥

मासिमासुमासोमासामिति च॥१६.१२॥

Nor in māsi, māsu, māsaḥ, or māsām.

मासिमासुमासोमासामिति च॥१६.१२॥

हिपुजिगाजिघाछँसिनेऽतँसयदाताँसीत्कनीयाज्यायाद्राघीयारघीयाश्रेयाह्रसीयावसीयाभूयाँसोजक्षिवाजघ्निवाजिगिवाजीगिवातस्थिवादाश्वादीदिवापपिवापीपिवाविद्वाविविशिवाशुश्रुवाससृवा॥१६.१३॥

The following words have anusvāra before s: hi, pu, jigā, jighā, cham̐sine, atam̐sayat, ātām̐sīt, kanīyā, jyāyā, drāghīyā, raghīyā, śreyā, hrasīyā, vasīyā, bhūyām̐saḥ, jakṣivā, jaghnivā, jigivā, jīgivā, tasthivā, dāśvā, dīdivā, papivā, pīpivā, vidvā, viviśivā, śuśruvā, sasṛvā.

हिपुजिगाजिघाछँसिनेऽतँसयदाताँसीत्कनीयाज्यायाद्राघीयारघीयाश्रेयाह्रसीयावसीयाभूयाँसोजक्षिवाजघ्निवाजिगिवाजीगिवातस्थिवादाश्वादीदिवापपिवापीपिवाविद्वाविविशिवाशुश्रुवाससृवा॥१६.१३॥

आकारेकारोकाराः सिषिपराः पदान्तयोः॥१६.१४॥

The vowels ā, ī, and ū have anusvāra, when they are followed by si or ṣi final.

आकारेकारोकाराः सिषिपराः पदान्तयोः॥१६.१४॥

विकृते ऽपि॥१६.१५॥

Even when the i is altered.

विकृते ऽपि॥१६.१५॥

अनाकारो ह्रस्वँ सांकृत्यस्य॥१६.१६॥

According to sāṃkṛtya, the vowel, except ā, is short.

अनाकारो ह्रस्वँ सांकृत्यस्य॥१६.१६॥

न पदे द्विस्वरे नित्यम्‌॥१६.१७॥

Not, under any circumstances, in a dissylabic word.

न पदे द्विस्वरे नित्यम्‌॥१६.१७॥

ऋजीषिजिगासिजिघास्यजासियजासिददासिदधासिवर्तयासि च॥१६.१८॥

Nor in ṛjīṣi, jigāsi, jighāsi, ajāsi, yajāsi, dadāsi, dadhāsi, and vartayāsi.

ऋजीषिजिगासिजिघास्यजासियजासिददासिदधासिवर्तयासि च॥१६.१८॥

दँसनाभ्योदँसोभिर्दँसंवृषदँशोदँशुकादँष्ट्राभ्यां परः॥१६.१९॥

In dam̐sanābhyaḥ, dam̐sobhiḥ, dam̐sam , vṛṣadam̐śaḥ, dam̐śukā, and dam̐ṣṭrābhyām, anusvāra is taken in the latter place.

दँसनाभ्योदँसोभिर्दँसंवृषदँशोदँशुकादँष्ट्राभ्यां परः॥१६.१९॥

मँस्येमँसतैयँसद्यँसन्वँसतेवँसगः॥१६.२०॥

Also in mam̐sye, mam̐satai, yam̐sad, yam̐san, vam̐sate, and am̐sagaḥ.

मँस्येमँसतैयँसद्यँसन्वँसतेवँसगः॥१६.२०॥

उन्न वँशम्॥१६.२१॥

Also in vam̐śam, after ut or na.

उन्न वँशम्॥१६.२१॥

अक्रँस्तक्रँस्यतेरँस्यतेभ्रँशते॥१६.२२॥

Also in akram̐sta, kram̐syate, ram̐syate, and bhram̐śate.

अक्रँस्तक्रँस्यतेरँस्यतेभ्रँशते॥१६.२२॥

रँह्यै च॥१६.२३॥

And also in ram̐hyai.

रँह्यै च॥१६.२३॥

ऐकार उख्यस्य नितान्तः॥१६.२४॥

The ai, according to ukhya, is excessive.

ऐकार उख्यस्य नितान्तः॥१६.२४॥

विरित्रि संख्यासु॥१६.२५॥

Also in vi, ri, and tri, in numerals, except in su.

विरित्रि संख्यासु॥१६.२५॥

शिँशुमारःशिँषत्सँश्वासँस्रासँसृष्टसँस्कृत्यसँकृतसँशितसँशिताकिँशिलकिँशिला॥१६.२६॥

Also in śim̐śumāraḥ, śim̐ṣat, sam̐śvā, sam̐srā, sam̐sṛṣṭa, sam̐skṛtya sam̐kṛta, sam̐śita, sam̐śitā, kim̐śila, and kim̐śilā.

शिँशुमारःशिँषत्सँश्वासँस्रासँसृष्टसँस्कृत्यसँकृतसँशितसँशिताकिँशिलकिँशिला॥१६.२६॥

सितृदृ हकारपरः॥१६.२७॥

Also after si, tṛ, or dṛ, when h follows.

सितृदृ हकारपरः॥१६.२७॥

मँहिष्ठस्य च॥१६.२८॥

As also, in mam̐hiṣṭhasya.

मँहिष्ठस्य च॥१६.२८॥

आदिरँहतिरँहोऽँहोरँहोमुगत्यँहाअँहसोऽँहसाँशमँशुभिरँशभुवाँश्वँशूअँशवोऽँशुरँशुमँशूनँशुनाँशोरँशायोपाँश्वँशौ॥१६.२९॥

Also, after the first vowel, in am̐hatiḥ, am̐haḥ, am̐hoḥ, am̐homuc, atyam̐hāḥ, am̐hasaḥ, am̐hasā, am̐śam, am̐śubhiḥ, am̐śabhuvā, am̐śu, am̐śū, am̐śavaḥ, am̐śuḥ, am̐śum, am̐śūn, am̐śunā, am̐śoḥ, am̐śāya, upām̐śu, and am̐śau

आदिरँहतिरँहोऽँहोरँहोमुगत्यँहाअँहसोऽँहसाँशमँशुभिरँशभुवाँश्वँशूअँशवोऽँशुरँशुमँशूनँशुनाँशोरँशायोपाँश्वँशौ॥१६.२९॥

अवग्रह उदात्तो ऽँसे ऽँसायाँसाभ्यामँसाविति॥१६.३०॥

Also in am̐se, am̐sāya, am̐sābhyām, and am̐sau, when accented on the first syllable.

अवग्रह उदात्तो ऽँसे ऽँसायाँसाभ्यामँसाविति॥१६.३०॥

नासावा नासावा॥१६.३१॥

But not in asāv ā.

नासावा नासावा॥१६.३१॥