११० परम-पद-गतिः

[दशाधिकशततमः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. भाइयोंसहित श्रीरामका विष्णुस्वरूपमें प्रवेश तथा साथ आये हुए सब लोगोंको संतानक-लोककी प्राप्ति
विश्वास-प्रस्तुतिः

अध्यर्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम् ।
सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनन्दनः ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अध्यर्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम् ।
सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनन्दनः ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

अयोध्यासे डेढ़ योजन दूर जाकर रघुकुलनन्दन भगवान् श्रीरामने पश्चिमाभिमुख हो निकट प्राप्त हुई पुण्यसलिला सरयूका दर्शन किया ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अयोध्यॆयिन्द ऒन्दूवरॆ योजन दूर होद बळिक श्रीरामनु पश्चिम दिक्किनल्लिरुव पुण्योदकदिन्द कूडिद सरयू नदियन्नु दर्शिसिदनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तां नदीमाकुलावर्तां सर्वत्रानुसरन् नृपः ।
आगतः सप्रजो रामस्तं देशं रघुनन्दनः ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तां नदीमाकुलावर्तां सर्वत्रानुसरन् नृपः ।
आगतः सप्रजो रामस्तं देशं रघुनन्दनः ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सरयू नदीमें सब ओर भँवरे उठ रही थीं । वहाँ सब ओर घूम-फिरकर रघुनन्दन राजा श्रीराम प्रजाजनोंके साथ एक उत्तम स्थानपर आये ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सरयू नदियल्लि ऎल्लॆडॆ सुळिगळिद्दवु. अल्लि ऎल्लॆडॆ तिरुगाडि रघुनन्दन श्रीरामनु प्रजाजनरॊन्दिगॆ ऒन्दु उत्तम स्थानक्कॆ तलुपिदनु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ तस्मिन् मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः ।
सर्वैः परिवृतो देवैर्ऋषिभिश्च महात्मभिः ॥ ३ ॥
आययौ यत्र काकुत्स्थः स्वर्गाय समुपस्थितः ।
विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिरभिसंवृतः ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अथ तस्मिन् मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः ।
सर्वैः परिवृतो देवैर्ऋषिभिश्च महात्मभिः ॥ ३ ॥
आययौ यत्र काकुत्स्थः स्वर्गाय समुपस्थितः ।
विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिरभिसंवृतः ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसी समय लोकपितामह ब्रह्माजी सम्पूर्ण देवताओं तथा महात्मा ऋषि-मुनियोंसे घिरे हुए उस स्थानपर आ पहुँचे, जहाँ श्रीरघुनाथजी परमधाम पधारनेके लिये उपस्थित थे । उनके साथ करोड़ों दिव्य विमान शोभा पा रहे थे ॥ ३-४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आगले लोकपितामह ब्रह्मदेवरु समस्त देवतॆगळिन्द हागू ऋषिगळिन्द संवृतनागि श्रीरघुनाथनु परमधामक्कॆ तॆरळलु निन्तिद्द स्थलक्कॆ बन्दु तलुपिदरु. अवरॊन्दिगॆ कोटि-कोटि दिव्य विमानगळु शोभिसुत्तिद्दवु.॥3-4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दिव्यतेजोवृतं व्योम ज्योतिर्भूतमनुत्तमम् ।
स्वयम्प्रभैः स्वतेजोभिः स्वर्गिभिः पुण्यकर्मभिः ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दिव्यतेजोवृतं व्योम ज्योतिर्भूतमनुत्तमम् ।
स्वयम्प्रभैः स्वतेजोभिः स्वर्गिभिः पुण्यकर्मभिः ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सारा आकाशमण्डल दिव्य तेजसे व्याप्त हो अत्यन्त उत्तम ज्योतिर्मय हो रहा था । पुण्यकर्म करनेवाले स्वर्गवासी स्वयं प्रकाशित होनेवाले अपने तेजसे उस स्थानको उद्भासित कर रहे थे ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आकाश मण्डलवॆल्ल दिव्यतेजदिन्द व्याप्तवागि अत्यन्त ज्योतिर्मयवागुत्तित्तु. पुण्यकर्ममाडुव स्वर्गवासीगळु स्वयं प्रकाशितरागि तम्म तेजदिन्द आ स्थानवन्नु बॆळगिसुत्तिद्दरु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुण्या वाता ववुश्चैव गन्धवन्तः सुखप्रदाः ।
पपात पुष्पवृष्टिश्च देवैर्मुक्ता महौघवत् ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पुण्या वाता ववुश्चैव गन्धवन्तः सुखप्रदाः ।
पपात पुष्पवृष्टिश्च देवैर्मुक्ता महौघवत् ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

परम पवित्र, सुगन्धित एवं सुखदायिनी हवा चलने लगी । देवताओंद्वारा गिराये गये राशि-राशि दिव्य पुष्पोंकी भारी वर्षा होने लगी ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

परम पवित्र, सुगन्धित, सुखदायक मन्दानिल बीसतॊडगितु. देवतॆगळु सुरिसुव राशि-राशि दिव्यपुष्पगळ भारी वर्षा आगतॊडगितु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्मिंस्तूर्यशतैः कीर्णे गन्धर्वाप्सरसङ्कुले ।
सरयूसलिलं रामः पद‍्भ्यां समुपचक्रमे ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्मिंस्तूर्यशतैः कीर्णे गन्धर्वाप्सरसङ्कुले ।
सरयूसलिलं रामः पद‍्भ्यां समुपचक्रमे ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस समय सैकड़ों प्रकारके बाजे बजने लगे और गन्धर्वों तथा अप्सराओंसे वहाँका स्थान भर गया । इतनेमें ही श्रीरामचन्द्रजी सरयूके जलमें प्रवेश करनेके लिये दोनों पैरोंसे आगे बढ़ने लगे ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग नूरारु वाद्यगळु मॊळगिदवु, गन्धर्वरु मत्तु अप्सरॆयरिन्द अल्लिय जाग तुम्बि होयितु. अष्टरल्लि श्रीरामचन्द्रनु सरयू जलवन्नु प्रवेशिसलु मुन्दडियिट्टनु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः पितामहो वाणीं त्वन्तरिक्षादभाषत ।
आगच्छ विष्णो भद्रं ते दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः पितामहो वाणीं त्वन्तरिक्षादभाषत ।
आगच्छ विष्णो भद्रं ते दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब ब्रह्माजी आकाशसे ही बोले—‘श्रीविष्णुस्वरूप रघुनन्दन! आइये, आपका कल्याण हो । हमारा बड़ा सौभाग्य है, जो आप अपने परमधामको पधार रहे हैं ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग ब्रह्मदेवरु आकाशदिन्द नुडिदरु - श्रीविष्णुस्वरूप रघुनन्दन! बा बा! निनगॆ मङ्गळवागलि. नीनु परमधामक्कॆ आगमिसुवुदु नम्म सौभाग्यवागिदॆ.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

भ्रातृभिः सह देवाभैः प्रविशस्व स्विकां तनुम् ।
यामिच्छसि महाबाहो तां तनुं प्रविश स्विकाम् ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

भ्रातृभिः सह देवाभैः प्रविशस्व स्विकां तनुम् ।
यामिच्छसि महाबाहो तां तनुं प्रविश स्विकाम् ॥ ९ ॥


भ्रातृभिः सह देवाभैः प्रविशस्व स्विकां तनुम् ।
यामिच्छसि महाबाहो तां तनुं प्रविश स्वकाम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘महाबाहो! आप देवतुल्य तेजस्वी भाइयोंके साथ अपने स्वरूपभूत लोकमें प्रवेश करें । आप जिस स्वरूपमें प्रवेश करना चाहें, अपने उसी स्वरूपमें प्रवेश करें ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबाहो! देवतुल्य तेजस्वी सहोदररॊन्दिगॆ निन्न स्वरूपभूत लोक वन्नु प्रवेशिसु. नीनु बयसिद स्वरूपदिन्दले प्रवेशमाडु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

वैष्णवीं तां महातेजो यद्वाऽऽकाशं सनातनम् ।
त्वं हि लोकगतिर्देव न त्वां केचित् प्रजानते ॥ १० ॥
ऋते मायां विशालाक्षीं तव पूर्वपरिग्रहाम् ।
त्वामचिन्त्यं महद् भूतमक्षयं चाजरं तथा ।
यामिच्छसि महातेजस्तां तनुं प्रविश स्वयम् ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

वैष्णवीं तां महातेजो यद्वाऽऽकाशं सनातनम् ।
त्वं हि लोकगतिर्देव न त्वां केचित् प्रजानते ॥ १० ॥
ऋते मायां विशालाक्षीं तव पूर्वपरिग्रहाम् ।
त्वामचिन्त्यं महद् भूतमक्षयं चाजरं तथा ।
यामिच्छसि महातेजस्तां तनुं प्रविश स्वयम् ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘महातेजस्वी परमेश्वर! आपकी इच्छा हो तो चतुर्भुज विष्णुरूपमें ही प्रवेश करें अथवा अपने सनातन आकाशमय अव्यक्त ब्रह्मरूपमें ही विराजमान हों । देव! आप ही सम्पूर्ण लोकोंके आश्रय हैं । आपकी पुरातन पत्नी योगमाया (ह्लादिनी शक्ति)-स्वरूपा जो विशाललोचना सीतादेवी हैं, उनको छोड़कर दूसरे कोई आपको यथार्थरूपसे नहीं जानते हैं; क्योंकि आप अचिन्त्य, अविनाशी तथा जरा आदि अवस्थाओंसे रहित परब्रह्म हैं, अतः महातेजस्वी राघवेन्द्र! आप जिसमें चाहें, अपने उसी स्वरूपमें प्रवेश करें (प्रतिष्ठित हों)’ ॥ १०-११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महातेजस्वी परमेश्वर! नीनु इच्छिसुवॆयादरॆ चतुर्भुज विष्णुरूपदल्ले प्रवेशिसु, अथवा तन्न सनातन आकाशमय अव्यक्त ब्रह्मरूपदल्लि विराजमाननागु. देव! नीने समस्त लोकगळ आश्रयवागिरुवॆ. निन्न पुरातन पत्नी योगमाया स्वरूपळाद, विशालाक्षियाद सीतादेविय हॊरतु बेरॆ यारिगू निन्न निज स्वरूप तिळियदु; एकॆन्दरॆ नीनु अचिन्त्यनु, महासत्त्वनु, अविनाशियु, आदिमध्यान्तरहितनु, जरामरणरहितनु. ईग नीनु यावु स्वरूपदल्लि प्रवेशिसलु बयसुवॆयो आ स्वरूपदल्लि सेरिको.॥10-11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पितामहवचः श्रुत्वा विनिश्चित्य महामतिः ।
विवेश वैष्णवं तेजः सशरीरः सहानुजः ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पितामहवचः श्रुत्वा विनिश्चित्य महामतिः ।
विवेश वैष्णवं तेजः सशरीरः सहानुजः ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

पितामह ब्रह्माजीकी यह बात सुनकर परम बुद्धिमान् श्रीरघुनाथजीने कुछ निश्चय करके भाइयोंके साथ शरीरसहित अपने वैष्णव तेजमें प्रवेश किया ॥

अनुवाद (कन्नड)

पितामह ब्रह्मदेवर मातन्नु केळि परम बुद्धिवन्त श्रीरामनु एनो निश्चयिसि सहोदररॊन्दिगॆ शरीरसहित तन्न वैष्णव तेजस्सिनल्लि प्रवेशिसिदनु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो विष्णुमयं देवं पूजयन्ति स्म देवताः ।
साध्या मरुद‍्गणाश्चैव सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो विष्णुमयं देवं पूजयन्ति स्म देवताः ।
साध्या मरुद‍्गणाश्चैव सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥ १३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

फिर तो इन्द्र और अग्नि आदि सब देवता, साध्य तथा मरुद‍्गण भी विष्णुस्वरूपमें स्थित हुए भगवान् श्रीरामकी पूजा (स्तुति-प्रशंसा) करने लगे ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मत्तॆ इन्द्राग्नि आदि ऎल्ल देवतॆगळु, साध्यरु, मरुद्गणरु, विष्णुस्वरूपदल्लि स्थितनाद भगवान् श्रीरामनन्नु स्तुतिसि पूजिस तॊडगिदरु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये च दिव्या ऋषिगणा गन्धर्वाप्सरसश्च याः ।
सुपर्णनागयक्षाश्च दैत्यदानवराक्षसाः ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ये च दिव्या ऋषिगणा गन्धर्वाप्सरसश्च याः ।
सुपर्णनागयक्षाश्च दैत्यदानवराक्षसाः ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर जो दिव्य ऋषि, गन्धर्व, अप्सरा, गरुड़, नाग, यक्ष, दैत्य, दानव और राक्षस थे, वे भी भगवान् का गुणगान करने लगे ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर दिव्यऋषि, गन्धर्वरु, अप्सरॆयरु, गरुड, नाग, दैत्य, दानव, राक्षस इवरॆल्लरू भगवन्तन गुणगान माडतॊडगिदरु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वं पुष्टं प्रमुदितं सुसम्पूर्णमनोरथम् ।
साधुसाध्विति तैर्देवैस्त्रिदिवं गतकल्मषम् ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सर्वं पुष्टं प्रमुदितं सुसम्पूर्णमनोरथम् ।
साधुसाध्विति तैर्देवैस्त्रिदिवं गतकल्मषम् ॥ १५ ॥


सर्वं पुष्टं प्रमुदितं सुसम्पूर्णमनोरथम् ।
साधुसाध्विति तैर्देवैसिदिवं गतकल्मषम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

(वे बोले—) ‘प्रभो! यहाँ आपके पदार्पण करनेसे देवलोकवासियोंका यह सारा समुदाय सफलमनोरथ होनेके कारण हृष्ट-पुष्ट एवं आनन्दमग्न हो गया है । सबके पाप-ताप नष्ट हो गये हैं । प्रभो! आपको हमारा शतशः साधुवाद है ।’ ऐसा उन देवताओंने कहा ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवरु स्तुतिसुत्तारॆ- प्रभो ! नीनु इल्लिगॆ पदार्पण माडिद्दरिन्द देवलोक वासिगळ समुदाय सल मनोरथवाद्दरिन्द हृष्ट-पुष्ट हागू आनन्द मग्नवायितु. ऎल्लर पाप-ताप नाशवागि होदुवु. स्वामि! नीनु माडिद कार्यवु अत्यन्त साधुवागिदॆ.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह ।
एषां लोकं जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह ।
एषां लोकं जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तत्पश्चात् विष्णुरूपमें विराजमान महातेजस्वी श्रीराम ब्रह्माजीसे बोले—‘उत्तम व्रतका पालन करनेवाले पितामह! इस सम्पूर्ण जनसमुदायको भी आप उत्तम लोक प्रदान करें ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर विष्णु रूपदल्लि विराजिसुत्तिद्द महातेजस्वी श्रीरामनु ब्रह्म देवरल्लि हेळिदनु - सुव्रत पितामहने! ई समस्त जनसमुदायक्कू नीनु उत्तम लोकवन्नु अनुग्रहिसु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इमे हि सर्वे स्नेहान्मामनुयाता यशस्विनः ।
भक्ता हि भजितव्याश्च त्यक्तात्मानश्च मत्कृते ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इमे हि सर्वे स्नेहान्मामनुयाता यशस्विनः ।
भक्ता हि भजितव्याश्च त्यक्तात्मानश्च मत्कृते ॥ १७ ॥


इमे हि सर्वे स्नेहान्मामनुयाता मनस्विनः ।
भक्ता हि भजितव्याश्च त्यक्तात्मानश्च मत्कृते ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘ये सब लोग स्नेहवश मेरे पीछे आये हैं । ये सब-के-सब यशस्वी और मेरे भक्त हैं । इन्होंने मेरे लिये अपने लौकिक सुखोंका परित्याग कर दिया है, अतः ये सर्वथा मेरे अनुग्रहके पात्र हैं’ ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इवरॆल्लरू स्नेहपर वशरागि नन्न हिन्दॆ बन्दिरुवरु. इवरॆल्लरू यशस्वी नन्न भक्तरागिद्दारॆ. इवरु ननगागि तम्म लौकिक सुखगळन्नु त्यजिसिरुवरु; आद्दरिन्द इवरु नन्न अनुग्रहक्कॆ सर्वथा पात्ररागिद्दारॆ.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तच्छ्रुत्वा विष्णुवचनं ब्रह्मा लोकगुरुः प्रभुः ।
लोकान् सान्तानिकान् नामयास्यन्तीमे समागताः ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तच्छ्रुत्वा विष्णुवचनं ब्रह्मा लोकगुरुः प्रभुः ।
लोकान् सान्तानिकान् नामयास्यन्तीमे समागताः ॥ १८ ॥


तच्छ्रुत्वा विष्णुवचनं ब्रह्मा लोकगुरुः प्रभुः ।
लोकान्सन्तानकान्नाम यास्यन्तीमेसमागताः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

भगवान् विष्णुका यह वचन सुनकर लोकगुरु भगवान् ब्रह्माजी बोले—‘भगवन्! यहाँ आये हुए ये सब लोग ‘संतानक’ नामक लोकोंमें जायँगे ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

भगवान् विष्णुविन मातन्नु केळि लोकगुरु भगवान् ब्रह्मदेवरु हेळिदरु - भगवन्ता! इल्लिगॆ बन्दिरुव इवरॆल्लरू ‘सान्तानिक’ ऎम्ब लोकक्कॆ होगुवरु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यच्च तिर्यग्गतं किञ्चित् त्वामेवमनुचिन्तयत् ।
प्राणांस्त्यक्ष्यति भक्त्या तत् सन्तानेषु निवत्स्यति ॥ १९ ॥
सर्वैर्ब्रह्मगुणैर्युक्ते ब्रह्मलोकादनन्तरे ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यच्च तिर्यग्गतं किञ्चित् त्वामेवमनुचिन्तयत् ।
प्राणांस्त्यक्ष्यति भक्त्या तत् सन्तानेषु निवत्स्यति ॥ १९ ॥
सर्वैर्ब्रह्मगुणैर्युक्ते ब्रह्मलोकादनन्तरे ।


यच्च तिर्यग्गतं किञ्चित्त्वामेवमनुचिन्तयत् ।
प्राणांस्त्यक्षतिभक्त्या तत्सन्तानेषु निवत्स्यति ॥
सर्वैर्ब्रह्मगुणैर्युक्ते ब्रह्मलोकादनन्तरे ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘पशु-पक्षियोंकी योनिमें पड़े हुए जीवोंमेंसे भी जो कोई आपका ही भक्तिभावसे चिन्तन करता हुआ प्राणोंका परित्याग करेगा, वह भी संतानक-लोकोंमें ही निवास करेगा । यह संतानकलोक ब्रह्मलोकके ही निकट है (साकेत-धामका ही अङ्ग है) । वह ब्रह्माके सत्य-संकल्पत्व आदि सभी उत्तम गुणोंसे युक्त है । उसीमें ये आपके भक्तजन निवास करेंगे’ ॥ १९ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पशु-पक्षि योनियल्लि बिद्दिरुव जीविगळल्लि यारे निन्नन्नु भक्तिभावदिन्द चिन्तिसुत्ता तम्म प्राणगळन्नु परित्यजिसुवरो अवरू कूड सन्तानक लोकदल्ले वासिसुवरु. ई सन्तानक लोकवु ब्रह्मलोकद निकटवागिदॆ. (साकेतधामद्दे अङ्गवागिदॆ) अदु ब्रह्मन सत्य-सङ्कल्पत्व मॊदलाद ऎल्ल उत्तम गुणगळिन्द कूडिदॆ. अदरल्ले ई निन्न भक्त जनरु वासिसुवरु.॥19½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

वानराश्च स्विकां योनिमृक्षाश्चैव तथा ययुः ॥ २० ॥
येभ्यो विनिःसृताः सर्वे सुरेभ्यः सुरसम्भवाः ।
तेषु प्रविविशे चैव सुग्रीवः सूर्यमण्डलम् ॥ २१ ॥
पश्यतां सर्वदेवानां स्वान् पितॄन् प्रतिपेदिरे ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

वानराश्च स्विकां योनिमृक्षाश्चैव तथा ययुः ॥ २० ॥
येभ्यो विनिःसृताः सर्वे सुरेभ्यः सुरसम्भवाः ।
तेषु प्रविविशे चैव सुग्रीवः सूर्यमण्डलम् ॥ २१ ॥
पश्यतां सर्वदेवानां स्वान् पितॄन् प्रतिपेदिरे ।


वानराश्च स्विकां योनिमृक्षाश्चैव तथा ययुः ॥ येभ्यो विनिःसृताः सर्वे सुरेभ्यःसुरसम्भवाः ।
तेषु प्रविविशे चैव सुग्रीवः सूर्यमण्डलम् ॥
पश्यतां सर्वदेवानां स्वान् पितृन् प्रतिपेदिरे ।

अनुवाद (हिन्दी)

जिन वानरों और रीछोंकी देवताओंसे उत्पत्ति हुई थी, वे अपनी-अपनी योनिमें ही मिल गये—जिन-जिन देवताओंसे प्रकट हुए थे, उन्हींमें प्रविष्ट हो गये । सुग्रीवने सूर्यमण्डलमें प्रवेश किया । इसी प्रकार अन्य वानर भी सब देवताओंके देखते-देखते अपने-अपने पिताके स्वरूपको प्राप्त हो गये ॥ २०-२१ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वानररु, करडिगळु याव देवतॆगळिन्द उत्पन्नरागिद्दरो, आया देवतॆगळल्लिये सेरिकॊळ्ळुवरु. सुग्रीवनु सूर्यमण्डलवन्नु सेरिकॊळ्ळुवनु. समस्त देवतॆगळु नोडु-नोडुत्तिरुवन्तॆये ऋक्ष-वानररॆल्लरू तम्म-तम्म पितृगळल्लि सेरिकॊण्डवु.॥20-21½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा ब्रुवति देवेशे गोप्रतारमुपागताः ॥ २२ ॥
भेजिरे सरयूं सर्वे हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तथा ब्रुवति देवेशे गोप्रतारमुपागताः ॥ २२ ॥
भेजिरे सरयूं सर्वे हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः ।

अनुवाद (हिन्दी)

देवेश्वर ब्रह्माजीने जब संतानक-लोकोंकी प्राप्तिकी घोषणा की, तब सरयूके गोप्रतारघाटपर आये हुए उन सब लोगोंने आनन्दके आँसू बहाते हुए सरयूके जलमें डुबकी लगायी ॥ २२ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

देवेश्वर ब्रह्मदेवरु सन्तानक लोकद घोषणॆ माडिदाग सरयूविन गोप्रतारघाटिनल्लि बन्दिरुव ऎल्ल जनरु आनन्दाश्रु हरिसुत्ता सरयू नीरिनल्लि मुळुगु हाकिदरु.॥22½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अवगाह्याप्सु यो यो वै प्राणांस्त्यक्त्वा प्रहृष्टवत् ॥ २३ ॥
मानुषं देहमुत्सृज्य विमानं सोऽध्यरोहत ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अवगाह्याप्सु यो यो वै प्राणांस्त्यक्त्वा प्रहृष्टवत् ॥ २३ ॥
मानुषं देहमुत्सृज्य विमानं सोऽध्यरोहत ।

अनुवाद (हिन्दी)

जिसने-जिसने जलमें गोता लगाया, वही-वही बड़े हर्षके साथ प्राणों और मनुष्य-शरीरको त्यागकर विमानपर जा बैठा ॥ २३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नीरिनल्लि मुळुगुत्तिरुवन्तॆ अल्लल्ले बहळ हर्षदॊन्दिगॆ प्राणगळन्नु, मनुष्य शरीरवन्नु त्यजिसि विमानवन्नु अडरिदरु.॥23½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तिर्यग्योनिगतानां च शतानि सरयूजलम् ॥ २४ ॥
सम्प्राप्य त्रिदिवं जग्मुः प्रभासुरवपूंषि तु ।
दिव्या दिव्येन वपुषा देवा दीप्ता इवाभवन् ॥ २५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तिर्यग्योनिगतानां च शतानि सरयूजलम् ॥ २४ ॥
सम्प्राप्य त्रिदिवं जग्मुः प्रभासुरवपूंषि तु ।
दिव्या दिव्येन वपुषा देवा दीप्ता इवाभवन् ॥ २५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

पशु-पक्षीकी योनिमें पड़े हुए सैकड़ों प्राणी सरयूके जलमें गोता लगाकर तेजस्वी शरीर धारण करके दिव्यलोकमें जा पहुँचे । वे दिव्य शरीर धारण करके दिव्य अवस्थामें स्थित हो देवताओंके समान दीप्तिमान् हो गये ॥ २४-२५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पशु-पक्षि योनियल्लिद्द नूरारु प्राणिगळु सरयू नदियल्लि मुळुगि तेजस्वी शरीर धरिसि दिव्यलोकक्कॆ तॆरळिदवु. अवुगळु दिव्यशरीर धरिसि दिव्य अवस्थॆयल्लि स्थितरागि देवतॆगळन्ते प्रकाशमानवादवु.॥24-25॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

गत्वा तु सरयूतोयं स्थावराणि चराणि च ।
प्राप्य तत्तोयविक्लेदं देवलोकमुपागमन् ॥ २६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

गत्वा तु सरयूतोयं स्थावराणि चराणि च ।
प्राप्य तत्तोयविक्लेदं देवलोकमुपागमन् ॥ २६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

स्थावर और जङ्गम सभी तरहके प्राणी सरयूके जलमें प्रवेश करके उस जलसे अपने शरीरको भिगोकर दिव्य लोकमें जा पहुँचे ॥ २६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

स्थावर - जङ्गम ऎल्ल रीतिय प्राणिगळु सरयू जलदल्लि प्रवेशिसि आ नीरिनिन्द तम्म शरीरवन्नु नॆनॆसि दिव्यलोकक्कॆ नडॆदवु.॥26॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्मिन् येऽपि समापन्ना ऋक्षवानरराक्षसाः ।
तेऽपि स्वर्गं प्रविविशुर्देहान् निक्षिप्य चाम्भसि ॥ २७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्मिन् येऽपि समापन्ना ऋक्षवानरराक्षसाः ।
तेऽपि स्वर्गं प्रविविशुर्देहान् निक्षिप्य चाम्भसि ॥ २७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस समय जो कोई भी रीछ, वानर या राक्षस वहाँ आ गये, वे सभी अपने शरीरको सरयूके जलमें डालकर भगवान् के परमधाममें जा पहुँचे ॥ २७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग अल्लिगॆ बन्दिरुव ऋक्ष-वानर राक्षसरु ऎल्लरू तम्म शरीरवन्नु सरयू नीरिनल्लि मुळुगिसि भगवन्तन परमधावन्नैदिदरु.॥27॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः समागतान् सर्वान् स्थाप्य लोकगुरुर्दिवि ।
हृष्टैः प्रमुदितैर्देवैर्जगाम त्रिदिवं महत् ॥ २८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः समागतान् सर्वान् स्थाप्य लोकगुरुर्दिवि ।
हृष्टैः प्रमुदितैर्देवैर्जगाम त्रिदिवं महत् ॥ २८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार वहाँ आये हुए सब प्राणियोंको संतानक-लोकोंमें स्थान देकर लोकगुरु ब्रह्माजी हर्ष और आनन्दसे भरे हुए देवताओंके साथ अपने महान् धाममें चले गये ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ अल्लिगॆ बन्द ऎल्ल प्राणिगळिगॆ सन्तानिक लोकदल्लि स्थानवन्नु कॊट्टु लोकगुरु ब्रह्मदेवरु हर्षा नन्ददिन्द देवतॆगळॊन्दिगॆ तम्म धामक्कॆ तॆरळिदरु.॥28॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः ॥ ११० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें एक सौ दसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११० ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि नूरहत्तनॆय सर्गपूर्णवायितु. ॥110॥