[नवाधिकशततमः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- परमधाम जानेके लिये निकले हुए श्रीरामके साथ समस्त अयोध्यावासियोंका प्रस्थान
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।
रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।
रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत् ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर रात बीतनेपर जब सबेरा हुआ, तब विशाल वक्षःस्थलवाले महायशस्वी कमलनयन श्रीरामचन्द्रजी पुरोहितसे बोले— ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रात्रॆयु कळॆदु बॆळगादाग विशाल वक्षःस्थळवुळ्ळ महायशस्वी, कमलनयन श्रीरामचन्द्रनु पुरोहितरल्लि हेळिदनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अग्निहोत्रं व्रजत्वग्रे दीप्यमानं सह द्विजैः ।
वाजपेयातपत्रं च शोभमानं महापथे ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अग्निहोत्रं व्रजत्वग्रे दीप्यमानं सह द्विजैः ।
वाजपेयातपत्रं च शोभमानं महापथे ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मेरे अग्निहोत्रकी प्रज्वलित आग ब्राह्मणोंके साथ आगे-आगे चले । महाप्रयाणके पथपर इस यात्राके समय मेरे वाजपेय-यज्ञका सुन्दर छत्र भी चलना चाहिये’ ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नन्न अग्निहोत्रद प्रज्वलित अग्निगळु ब्राह्मणरॊन्दिगॆ मुन्दॆ-मुन्दॆ होगलि, महाप्रयाणद दारियल्लि ई यात्रॆय समय नन्न वाजपेय यज्ञद सुन्दर छत्रवू इरबेकु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निरवशेषतः ।
चकार विधिवद् धर्मं महाप्रास्थानिकं विधिम् ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निरवशेषतः ।
चकार विधिवद् धर्मं महाप्रास्थानिकं विधिम् ॥ ३ ॥
ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निरवशेषतः ।
चकारविधिवद्धर्मं महाप्रस्थानिकं विधिम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उनके इस प्रकार कहनेपर तेजस्वी वसिष्ठ मुनिने महाप्रस्थानकालके लिये उचित समस्त धार्मिक क्रियाओंका विधिपूर्वक पूर्णतः अनुष्ठान किया ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु हीगॆ हेळिदाग तेजस्वी वसिष्ठमुनिगळु महाप्रस्थानक्कागि उचितवाद समस्त धार्मिक क्रियॆगळन्नु विधिवत्तागि अनुष्ठान माडिदरु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः सूक्ष्माम्बरधरो ब्रह्ममावर्तयन् परम् ।
कुशान् गृहीत्वा पाणिभ्यां सरयूं प्रययावथ ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः सूक्ष्माम्बरधरो ब्रह्ममावर्तयन् परम् ।
कुशान् गृहीत्वा पाणिभ्यां सरयूं प्रययावथ ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
फिर भगवान् श्रीराम सूक्ष्म वस्त्र धारण किये दोनों हाथोंमें कुश लेकर परब्रह्मके प्रतिपादक वेद-मन्त्रोंका उच्चारण करते हुए सरयूनदीके तटपर चले ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ भगवान् श्रीरामनु सूक्ष्मवस्त्र धरिसि, ऎरडू कैगळल्लि दर्भॆगळन्नॆत्तिकॊण्डु परब्रह्मन प्रतिपादक वेदमन्त्रगळन्नु उच्चरिसुत्ता सरयू तीरक्कॆ बन्दनु.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अव्याहरन् क्वचित् किञ्चिन्निश्चेष्टो निःसुखः पथि ।
निर्जगाम गृहात् तस्माद् दीप्यमानो यथांशुमान् ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अव्याहरन् क्वचित् किञ्चिन्निश्चेष्टो निःसुखः पथि ।
निर्जगाम गृहात् तस्माद् दीप्यमानो यथांशुमान् ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उस समय वे वेदपाठके सिवा कहीं किसीसे और कोई बात नहीं करते थे । चलनेके अतिरिक्त उनमें कोई दूसरी चेष्टा नहीं दिखायी देती थी तथा वे लौकिक सुखका परित्याग करके देदीप्यमान सूर्यकी भाँति प्रकाशित होते हुए घरसे निकले थे और गन्तव्य पथपर बढ़ रहे थे ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग अवनु वेदपाठवल्लदॆ यारल्लियू, एनन्नु मातनाडुत्तिरलिल्ल. नडॆयुवुदु बिट्टु अवनल्लि बेरॆ याव चेष्टॆयू कण्डु बरुत्तिरलिल्ल. अवनु लौकिक सुखद परित्याग माडि देदीप्यमान सूर्यनन्तॆ प्रकाशिसुत्ता अरमनॆयिन्द हॊरटु, गन्तव्य दारिदल्लि मुन्दरिदनु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रामस्य दक्षिणे पार्श्वे सपद्मा श्रीरुपाश्रिता ।
सव्येऽपि च मही देवी व्यवसायस्तथाग्रतः ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रामस्य दक्षिणे पार्श्वे सपद्मा श्रीरुपाश्रिता ।
सव्येऽपि च मही देवी व्यवसायस्तथाग्रतः ॥ ६ ॥
रामस्य दक्षिणे पार्श्वे सपद्माश्रीरुपाश्रिता ।
सव्येस च महीदेवी व्यवसायस्तथाग्रतः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
भगवान् श्रीरामके दाहिने पार्श्वमें कमल हाथमें लिये श्रीदेवी उपस्थित थीं । वामभागमें भूदेवी विराजमान थीं तथा आगे-आगे उनकी व्यवसाय (संहार)-शक्ति चल रही थी ॥
अनुवाद (कन्नड)
भगवान् श्रीरामन बलपार्श्वदल्लि कमल कैयल्लि हिडिदु श्रीदेवि उपस्थितळादळु. ऎड भागदल्लि भूदेवियु विराजिसुत्तिद्दळु. मुन्दुगडॆ अवन संहार शक्ति नडॆयुत्तित्तु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
शरा नानाविधाश्चापि धनुरायत्तमुत्तमम् ।
तथायुधाश्च ते सर्वे ययुः पुरुषविग्रहाः ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शरा नानाविधाश्चापि धनुरायत्तमुत्तमम् ।
तथायुधाश्च ते सर्वे ययुः पुरुषविग्रहाः ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
नाना प्रकारके बाण, विशाल एवं उत्तम धनुष तथा दूसरे-दूसरे अस्त्र-शस्त्र—सभी पुरुष-शरीर धारण करके भगवान् के साथ चले ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नाना प्रकारद बाणगळु, विशाल उत्तम धनुस्सु, इतर शस्त्रास्त्रगळु ऎल्लवू पुरुषरूपवन्नु धरिसिकॊण्डु भगवन्तन जॊतॆगॆ सागुत्तिद्दरु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
वेदा ब्राह्मणरूपेण गायत्री सर्वरक्षिणी ।
ओङ्कारोऽथ वषट्कारः सर्वे राममनुव्रताः ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
वेदा ब्राह्मणरूपेण गायत्री सर्वरक्षिणी ।
ओङ्कारोऽथ वषट्कारः सर्वे राममनुव्रताः ॥ ८ ॥
वेदा ब्राह्मणरूपेण गायत्री सर्वरक्षिणी ।
ॐकारोऽथ वषट्कारः सर्वे राममनुव्रताः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
चारों वेद ब्राह्मणका रूप धारण करके चल रहे थे । सबकी रक्षा करनेवाली गायत्री देवी, ओंकार और वषट्कार सभी भक्तिभावसे श्रीरामका अनुसरण करते थे ॥
अनुवाद (कन्नड)
नाल्कू वेदगळु ब्राह्मणर रूपधारियागि नडॆयुत्तिद्दवु. ऎल्लरन्नु रक्षिसुव गायत्रीदेवी, ॐकार, वषट्काल भक्तिभावदिन्द श्रीरामनन्नु अनुसरिसुत्तिद्दवु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ऋषयश्च महात्मानः सर्व एव महीसुराः ।
अन्वगच्छन् महात्मानं स्वर्गद्वारमपावृतम् ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ऋषयश्च महात्मानः सर्व एव महीसुराः ।
अन्वगच्छन् महात्मानं स्वर्गद्वारमपावृतम् ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
महात्मा ऋषि तथा समस्त ब्राह्मण भी ब्रह्मलोकके खुले हुए द्वारस्वरूप परमात्मा श्रीरामके पीछे-पीछे गये ॥
अनुवाद (कन्नड)
महात्मा ऋषिगळु हागू समस्त ब्राह्मणरू ब्रह्मलोकद तॆरॆद द्वारदन्तॆ परमात्मा श्रीरामन हिन्दॆ-हिन्दॆ होगुत्तिद्दरु.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तं यान्तमनुगच्छन्ति ह्यन्तःपुरचराः स्त्रियः ।
सवृद्धबालदासीकाः सवर्षवरकिङ्कराः ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तं यान्तमनुगच्छन्ति ह्यन्तःपुरचराः स्त्रियः ।
सवृद्धबालदासीकाः सवर्षवरकिङ्कराः ॥ १० ॥
तं यान्तमनुगच्छन्ति ह्यन्तःपुरचराः स्त्रियः ।
सवृद्धबालदासीकाः सर्वर्षवरकिङ्कराः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
अन्तःपुरकी स्त्रियाँ भी बालकों, वृद्धों, दासियों, खोजों और सेवकोंके साथ निकलकर सरयूतटकी ओर जाते हुए श्रीरामके पीछे-पीछे जा रही थीं ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
अन्तःपुरद स्त्रीयरू, बालकरू, वृद्धरू, दासियरू, अन्तःपुरद रक्षकरु, सेवकरॊन्दिगॆ हॊरटु सरयू तीरक्कॆ होगुत्तिरुव श्रीरामनन्नु हिम्बालिसिदरु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सान्तःपुरश्च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ ।
रामं गतिमुपागम्य साग्निहोत्रमनुव्रताः ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सान्तःपुरश्च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ ।
रामं गतिमुपागम्य साग्निहोत्रमनुव्रताः ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
भरत और शत्रुघ्न अन्तःपुरकी स्त्रियोंके साथ अपने आश्रयस्वरूप भगवान् श्रीरामके, जो अग्निहोत्रके साथ जा रहे थे, पीछे-पीछे गये ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
भरत - शत्रुघ्नरु तम्म पत्नियरॊन्दिगॆ तम्म आश्रय स्वरूप, अग्निहोत्रदॊन्दिगॆ होगुत्तिरुव भगवान् श्रीरामन हिन्दॆ-हिन्दॆ नडॆदरु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ते च सर्वे महात्मानः साग्निहोत्राः समागताः ।
सपुत्रदाराः काकुत्स्थमनुजग्मुर्महामतिम् ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ते च सर्वे महात्मानः साग्निहोत्राः समागताः ।
सपुत्रदाराः काकुत्स्थमनुजग्मुर्महामतिम् ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वे सब महामनस्वी श्रेष्ठ पुरुष एवं ब्राह्मण अग्निहोत्रकी अग्नि तथा स्त्री-पुत्रोंके साथ इस महायात्रामें सम्मिलित हो परम बुद्धिमान् श्रीरघुनाथजीका अनुगमन कर रहे थे ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ ऎल्ल महात्माश्रेष्ठ पुरुषरु हागू ब्राह्मणरु अग्निहोत्रद अग्नि हागू पत्नी-पुत्ररॊन्दिगॆ ई महायात्रॆयल्लि सम्मिलितरागि परम बुद्धिवन्त श्रीरामनन्नु अनुगमन माडुत्तिद्दरु.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मन्त्रिणो भृत्यवर्गाश्च सपुत्रपशुबान्धवाः ।
सर्वे सहानुगा राममन्वगच्छन् प्रहृष्टवत् ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मन्त्रिणो भृत्यवर्गाश्च सपुत्रपशुबान्धवाः ।
सर्वे सहानुगा राममन्वगच्छन् प्रहृष्टवत् ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
समस्त मन्त्री और भृत्यवर्ग भी अपने पुत्रों, पशुओं, बन्धुओं तथा अनुचरोंसहित हर्षपूर्वक श्रीरामके पीछे-पीछे जा रहे थे ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
समस्त मन्त्रिगळु, भृत्यवर्गवू तम्म पत्नि, पुत्र, पशु, बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ, अनुचरर सहित हर्षदिन्द श्रीरामन हिन्दॆ-हिन्दॆ होगुत्तिद्दरु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः ।
गच्छन्तमनुगच्छन्ति राघवं गुणरञ्जिताः ॥ १४ ॥
ततः सस्त्रीपुमांसस्ते सपक्षिपशुबान्धवाः ।
राघवस्यानुगाः सर्वे हृष्टा विगतकल्मषाः ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः ।
गच्छन्तमनुगच्छन्ति राघवं गुणरञ्जिताः ॥ १४ ॥
ततः सस्त्रीपुमांसस्ते सपक्षिपशुबान्धवाः ।
राघवस्यानुगाः सर्वे हृष्टा विगतकल्मषाः ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
हृष्ट-पुष्ट मनुष्योंसे भरे हुए समस्त प्रजाजन श्रीरघुनाथजीके गुणोंपर मुग्ध थे; इसलिये वे स्त्री, पुरुष, पशु-पक्षी तथा बन्धु-बान्धवोंसहित उस महायात्रामें श्रीरामके अनुगामी हुए । उन सबके हृदयमें प्रसन्नता थी और वे सभी पापसे रहित थे ॥ १४-१५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हृष्ट-पुष्ट जनरिन्द तुम्बिद समस्त प्रजा जनरु श्रीरघुनाथन गुणगळल्लि मुग्धरागिद्दरु, अदक्कागि अवरु स्त्री-पुरुषरु, पशु-पक्षि हागू बन्धु बान्धवरॊन्दिगॆ आ महायात्रॆयल्लि श्रीरामन अनुगामियादरु. अवरॆल्लर मनस्सिनल्लि प्रसन्नतॆ इद्दु, ऎल्लरू पापरहितरागिद्दरु.॥14-15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स्नाताः प्रमुदिताः सर्वे हृष्टपुष्टाश्च वानराः ।
दृढं किलकिलाशब्दैः सर्वं राममनुव्रतम् ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स्नाताः प्रमुदिताः सर्वे हृष्टपुष्टाश्च वानराः ।
दृढं किलकिलाशब्दैः सर्वं राममनुव्रतम् ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
सम्पूर्ण हृष्ट-पुष्ट वानरगण भी स्नान करके बड़ी प्रसन्नताके साथ किलकारियाँ मारते हुए भगवान् श्रीरामके साथ जा रहे थे, वह सारा समुदाय ही श्रीरामका भक्त था ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
समस्त हृष्ट-पुष्ट वानररू स्नानमाडि प्रसन्नतॆयिन्द कल-कल ध्वनिमाडुत्ता भगवान् श्रीरामन जॊतॆगॆ होगुत्तिद्दरु. आ ऎल्ल समुदायवु श्रीरामन भक्तवागित्तु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
न तत्र कश्चिद् दीनो वा व्रीडितो वापि दुःखितः ।
हृष्टं समुदितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
न तत्र कश्चिद् दीनो वा व्रीडितो वापि दुःखितः ।
हृष्टं समुदितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् ॥ १७ ॥
न तत्र कश्चिद्दीनो वा व्रीडितो वापि दुःखितः ।
हृष्टं प्रमुदितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उनमें कोई भी ऐसा नहीं था, जो दीन-दुःखी अथवा लज्जित हो । वहाँ एकत्र हुए सब लोगोंके हृदयमें महान् हर्ष छा रहा था और इस प्रकार वह जनसमुदाय अत्यन्त आश्चर्यजनक जान पड़ता था ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अदरल्लि दीनरू, दुःखिगळू, लज्जितरू यारू इरलिल्ल. अल्लि सेरिद ऎल्ल जनर मनस्सिनल्लि महाहर्ष तुम्बित्तु. हीगॆ आ जनसमुदायवु अत्यन्त आश्चर्यकरवागि कण्डु बरुत्तित्तु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
द्रष्टुकामोऽथ निर्यान्तं रामं जानपदो जनः ।
यः प्राप्तः सोऽपि दृष्ट्वैव स्वर्गायानुगतो जनः ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
द्रष्टुकामोऽथ निर्यान्तं रामं जानपदो जनः ।
यः प्राप्तः सोऽपि दृष्ट्वैव स्वर्गायानुगतो जनः ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
जनपदके लोगोंमेंसे जो श्रीरामकी यात्रा देखनेके लिये आये थे, वे भी यह सब समारोह देखते ही भगवान् के साथ परमधाम जानेको तैयार हो गये ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देशद जनरल्लि श्रीरामन यात्रॆयन्नु नोडलु बन्दिद्दवरू कूड ई महासमारोह नोडुत्तले भगवन्तन जॊतॆगॆ परन्धामक्कॆ होगलु सिद्धरादरु.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः ।
आगच्छन् परया भक्त्या पृष्ठतः सुसमाहिताः ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः ।
आगच्छन् परया भक्त्या पृष्ठतः सुसमाहिताः ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
रीछ, वानर, राक्षस और पुरवासी मनुष्य बड़ी भक्तिके साथ श्रीरामचन्द्रजीके पीछे-पीछे एकाग्रचित्त होकर चले आ रहे थे ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
करडिगळु, वानररु, राक्षसरु, पुरवासिगळु बहळ भक्तियॊन्दिगॆ श्रीराम चन्द्रन हिन्दॆ-हिन्दॆ एकाग्रचित्तरागि नडॆदुकॊण्डु बरुत्तिद्दरु.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यानि भूतानि नगरेऽप्यन्तर्धानगतानि च ।
राघवं तान्यनुययुः स्वर्गाय समुपस्थितम् ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यानि भूतानि नगरेऽप्यन्तर्धानगतानि च ।
राघवं तान्यनुययुः स्वर्गाय समुपस्थितम् ॥ २० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
अयोध्यानगरमें जो अदृश्य प्राणी रहते थे, वे भी साकेतधाम जानेके लिये उद्यत हुए श्रीरघुनाथजीके पीछे-पीछे चल दिये ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
अयोध्यॆयल्लिद अदृश्य प्राणिगळू कूड साकेत धामक्कॆ तॆरळलु श्रीरघुनाथनन्नु हिम्बालिसिदवु.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यानि पश्यन्ति काकुत्स्थं स्थावराणि चराणि च ।
सर्वाणि रामगमने अनुजग्मुर्हि तान्यपि ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यानि पश्यन्ति काकुत्स्थं स्थावराणि चराणि च ।
सर्वाणि रामगमने अनुजग्मुर्हि तान्यपि ॥ २१ ॥
यानि पश्यन्ति काकुत्स्थं स्थावराणि चराणि च ।
सर्वाणि रामगमने ह्यनुजग्मुर्हि तान्यपि ॥
अनुवाद (हिन्दी)
चराचर प्राणियोंमेंसे जो-जो श्रीरघुनाथजीको जाते देखते थे, वे सभी उस यात्रामें उनके पीछे-पीछे चल देते थे ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरघुनाथनु होगुत्तिरुवुदन्नु नोडिद चराचर प्राणिगळू आ यात्रॆयल्लि अवर हिन्दॆये हॊरटवु.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नोच्छ्वसत् तदयोध्यायां सुसूक्ष्ममपि दृश्यते ।
तिर्यग्योनिगताश्चैव सर्वे राममनुव्रताः ॥ २२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नोच्छ्वसत् तदयोध्यायां सुसूक्ष्ममपि दृश्यते ।
तिर्यग्योनिगताश्चैव सर्वे राममनुव्रताः ॥ २२ ॥
नोच्छ्वसत्तदयोध्यायां सुसूक्ष्ममपि दृश्यते ।
तिर्यग्योनिगताश्चापि सर्वेराममनुव्रताः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उस समय उस अयोध्यामें साँस लेनेवाला कोई छोटे-से-छोटा प्राणी भी रह गया हो, ऐसा नहीं देखा जाता था । तिर्यग्योनिके समस्त जीव भी श्रीराममें भक्तिभाव रखकर उनके पीछे-पीछे चले जा रहे थे ॥ २२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग अयोध्यॆयल्लि उसिराडुव यावुदे चिक्क प्राणियू उळियलिल्ल. तिर्यग् योनिय समस्त जीविगळू श्रीरामनल्लि भक्तिभावदिन्द अवन हिन्दॆ-हिन्दॆ होगुत्तिरुवुदु कण्डु बरुत्तित्तु.॥22॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवाधिकशततमः सर्गः ॥ १०९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें एक सौ नवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०९ ॥