१०७ लव-कुशाभिषेकः

[सप्ताधिकशततमः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. वसिष्ठजीके कहनेसे श्रीरामका पुरवासियोंको अपने साथ ले जानेका विचार तथा कुश और लवका राज्याभिषेक करना
विश्वास-प्रस्तुतिः

विसृज्य लक्ष्मणं रामो दुःखशोकसमन्वितः ।
पुरोधसं मन्त्रिणश्च नैगमांश्चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

विसृज्य लक्ष्मणं रामो दुःखशोकसमन्वितः ।
पुरोधसं मन्त्रिणश्च नैगमांश्चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

लक्ष्मणका त्याग करके श्रीराम दुःख-शोकमें मग्न हो गये तथा पुरोहित, मन्त्री और महाजनोंसे इस प्रकार बोले— ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मणनन्नु परित्यजिसि श्रीरामनु दुःखशोक मग्ननादनु हागू पुरोहित, मन्त्रि मत्तु महाजनरल्लि इन्तॆन्दनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अद्य राज्येऽभिषेक्ष्यामि भरतं धर्मवत्सलम् ।
अयोध्यायाः पतिं वीरं ततो यास्याम्यहं वनम् ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अद्य राज्येऽभिषेक्ष्यामि भरतं धर्मवत्सलम् ।
अयोध्यायाः पतिं वीरं ततो यास्याम्यहं वनम् ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘आज मैं अयोध्याके राज्यपर धर्मवत्सल वीर भाई भरतका राजाके पदपर अभिषेक करूँगा । उसके बाद वनको चला जाऊँगा ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इन्दु नानु अयोध्यॆय राज्यक्कॆ धर्मवत्सल वीर तम्मनाद भरतनन्नु राजनागि पट्टाभिषेक माडुवॆनु. बळिक वनक्कॆ हॊरटु होगुवॆनु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रवेशयत सम्भारान् मा भूत् कालात्ययो यथा ।
अद्यैवाहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन गतां गतिम् ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्रवेशयत सम्भारान् मा भूत् कालात्ययो यथा ।
अद्यैवाहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन गतां गतिम् ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘शीघ्र ही सब सामग्री जुटाकर ले आओ । अब अधिक समय नहीं बीतना चाहिये । मैं आज ही लक्ष्मणके पथका अनुसरण करूँगा’ ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बेगने ऎल्ल सामग्रिगळन्नु सिद्धगॊळिसिरि, ईग हॆच्चु समय कळॆयबारदु. नानु इन्दे लक्ष्मणन मार्गवन्ने अनुसरिसुवॆनु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं सर्वाः प्रकृतयो भृशम् ।
मूर्धभिः प्रणता भूमौ गतसत्त्वा इवाभवन् ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं सर्वाः प्रकृतयो भृशम् ।
मूर्धभिः प्रणता भूमौ गतसत्त्वा इवाभवन् ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामचन्द्रजीकी यह बात सुनकर प्रजावर्गके सभी लोग धरतीपर माथा टेककर पड़ गये और प्राणहीन-से हो गये ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामचन्द्रन मातन्नु केळि प्रजावर्गद ऎल्ल जनरु साष्टाङ्ग नमस्करिसि प्राणहीनरन्तादरु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

भरतश्च विसञ्ज्ञोऽभूच्छ्रुत्वा राघवभाषितम् ।
राज्यं विगर्हयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

भरतश्च विसञ्ज्ञोऽभूच्छ्रुत्वा राघवभाषितम् ।
राज्यं विगर्हयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरघुनाथजीकी वह बात सुनकर भरतका तो होश ही उड़ गया । वे राज्यकी निन्दा करने लगे और इस प्रकार बोले— ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरघुनाथन मातन्नु केळि भरतनु मूर्छितनादनु. मत्तॆ ऎच्चरगॊण्डु राज्यपदवियन्नु निन्दिसुत्ता हीगॆ हेळिदनु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सत्येनाहं शपे राजन्
स्वर्गभोगेन चैव हि ।
न कामये यथा राज्यं
त्वां विना रघुनन्दन ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सत्येनाहं शपे राजन् स्वर्गभोगेन चैव हि ।
न कामये यथा राज्यं त्वां विना रघुनन्दन ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘राजन्! रघुनन्दन! मैं सत्यकी शपथ खाकर कहता हूँ कि आपके बिना मुझे राज्य नहीं चाहिये, स्वर्गका भोग भी नहीं चाहिये ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजा रघुनन्दन! नानु सत्यद मेलॆ आणॆयिट्टु हेळुत्तेनॆ- नीनिल्लदॆ ननगॆ राज्यवागली, स्वर्गभोगवागली बेकागिल्ल.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इमौ कुशीलवौ राजन्न्
अभिषिच्य नराधिप ।
कोशलेषु कुशं वीरम्
उत्तरेषु तथा लवम् ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इमौ कुशीलवौ राजन्नभिषिच्य नराधिप ।
कोशलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम् ॥ ७ ॥


इवौ कुशीलवौ राजन्नभिषिच्य नराधिप ।
कोसलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘राजन्! नरेश्वर! आप इन कुश और लवका राज्याभिषेक कीजिये । दक्षिण कोशलमें कुशको और उत्तर कोशलमें लवको राजा बनाइये ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नरेश्वरने! नीनु ई लव-कुशरिगॆ पट्टाभिषेक माडु. दक्षिण कोसलदल्लि कुशनन्नु मत्तु उत्तर कोसलदल्लि लवनन्नु राजनन्नागिसिरि.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

शत्रुघ्नस्य च गच्छन्तु
दूतास् त्वरित-विक्रमाः ।
इदं गमनम् अस्माकं
शीघ्रम् आख्यातु मा चिरम् ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

शत्रुघ्नस्य च गच्छन्तु दूतास्त्वरितविक्रमाः ।
इदं गमनमस्माकं शीघ्रमाख्यातु मा चिरम् ॥ ८ ॥


शत्रुघ्नस्य तु गच्छन्तु दूतास्त्वरितविक्रमाः ।
इदं गमनमस्माकं शीघ्रमाख्यातु मा चिरम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तेज चलनेवाले दूत शीघ्र ही शत्रुघ्नके पास भी जायँ और उन्हें हमलोगोंकी इस महायात्राका वृत्तान्त सुनायें । इसमें विलम्ब नहीं होना चाहिये’ ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वेगवागि होगुव दूतरन्नु बेगने कळिसि शत्रुघ्नन बळिगॆ होगलि मत्तु अवनिगॆ नम्म महायात्रॆय वृत्तान्त तिळिसिरि. इदरल्लि विळम्बमाडबारदु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तच्छ्रुत्वा भरतेनोक्तं दृष्ट्वा चापि ह्यधोमुखान् ।
पौरान् दुःखेन सन्तप्तान् वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तच्छ्रुत्वा भरतेनोक्तं दृष्ट्वा चापि ह्यधोमुखान् ।
पौरान् दुःखेन सन्तप्तान् वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

भरतकी बात सुनकर तथा पुरवासियोंको नीचे मुख किये दुःखसे संतप्त होते देख महर्षि वसिष्ठने कहा—

अनुवाद (कन्नड)

भरतन मातन्नु केळि, दुःख सन्तप्तरागि अधोमुखराद पुरवासिगळन्नु नोडि, महर्षि वसिष्ठरु हेळिदरु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

वत्स राम इमाः पश्य धरणिं प्रकृतीर्गताः ।
ज्ञात्वैषामीप्सितं कार्यं मा चैषां विप्रियं कृथाः ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

वत्स राम इमाः पश्य धरणिं प्रकृतीर्गताः ।
ज्ञात्वैषामीप्सितं कार्यं मा चैषां विप्रियं कृथाः ॥ १० ॥


वत्स राम इमाः पश्य धरणीं प्रकृतीर्गताः ।
ज्ञात्वैषामीप्सितं कार्यं मा चैषां विप्रियं कृथाः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वत्स श्रीराम! पृथ्वीपर पड़े हुए इन प्रजाजनोंकी ओर देखो । इनका अभिप्राय जानकर इसीके अनुसार कार्य करो । इनकी इच्छाके विपरीत करके इन बेचारोंका दिल न दुखाओ’ ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

वत्स रामा! भूमियल्लि बिद्दिरुव ई प्रजाजनरन्नु नोडि. इवर अभिप्रायवन्नु तिळिदु अदरन्तॆ कार्य माडु. इवर इच्छॆगॆ विरुद्धवागि नडॆदु बडपायि इवर मनस्सु नोयिसबेड.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

वसिष्ठस्य तु वाक्येन उत्थाप्य प्रकृतीजनम् ।
किं करोमीति काकुत्स्थः सर्वान् वचनमब्रवीत् ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

वसिष्ठस्य तु वाक्येन उत्थाप्य प्रकृतीजनम् ।
किं करोमीति काकुत्स्थः सर्वान् वचनमब्रवीत् ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वसिष्ठजीके कहनेसे श्रीरघुनाथजीने प्रजाजनोंको उठाया और सबसे पूछा—‘मैं आपलोगोंका कौन-सा कार्य सिद्ध करूँ?’ ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वसिष्ठरु हेळिदन्तॆ श्रीरघुनाथनु प्रजॆगळन्नु ऎब्बिसि, अवरल्लि केळिदनु- नानु निम्म याव कार्यवन्नु सिद्धगॊळिसलि.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः सर्वाः प्रकृतयो रामं वचनमब्रुवन् ।
गच्छन्तमनुगच्छामो यत्र राम गमिष्यसि ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः सर्वाः प्रकृतयो रामं वचनमब्रुवन् ।
गच्छन्तमनुगच्छामो यत्र राम गमिष्यसि ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब प्रजावर्गके सभी लोग श्रीरामसे बोले—‘रघुनन्दन! आप जहाँ भी जायेंगे, आपके पीछे-पीछे हम भी वहीं चलेंगे ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग प्रजाजनरॆल्लरू श्रीरामनल्लि हेळिदरु- रघुनन्दन! नीनु होगुवल्लिगॆ निम्म हिन्दॆ-हिन्दॆये नावू बरुवॆवु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पौरेषु यदि ते प्रीतिर्यदि स्नेहो ह्यनुत्तमः ।
सपुत्रदाराः काकुत्स्थ समं गच्छाम सत्पथम् ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पौरेषु यदि ते प्रीतिर्यदि स्नेहो ह्यनुत्तमः ।
सपुत्रदाराः काकुत्स्थ समं गच्छाम सत्पथम् ॥ १३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘काकुत्स्थ! यदि पुरवासियोंपर आपका प्रेम है, यदि हमपर आपका परम उत्तम स्नेह है तो हमें साथ चलनेकी आज्ञा दीजिये । हम अपने स्त्री-पुत्रोंसहित आपके साथ ही सन्मार्गपर चलनेको उद्यत हैं ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

काकुत्स्थ! निमगॆ पुरवासिगळल्लि प्रेमविद्दरॆ, नम्म मेलॆ निमगॆ परमोत्तम स्नेह इद्दरॆ, नम्मन्नु जॊतॆगॆ बरलु अप्पणॆ कॊडिरि. नावु नम्म पत्नी पुत्ररॊन्दिगॆ निम्म जॊतॆगॆ सन्मार्गदल्लि नडॆयलु उद्युक्तरागिद्देवॆ.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तपोवनं वा दुर्गं वा नदीमम्भोनिधिं तथा ।
वयं ते यदि न त्याज्याः सर्वान्नो नय ईश्वर ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तपोवनं वा दुर्गं वा नदीमम्भोनिधिं तथा ।
वयं ते यदि न त्याज्याः सर्वान्नो नय ईश्वर ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘स्वामिन्! आप तपोवनमें या किसी दुर्गम स्थानमें अथवा नदी या समुद्रमें—जहाँ कहीं भी जायँ, हम सबको साथ ले चलें । यदि आप हमें त्याग देने योग्य नहीं मानते हैं तो ऐसा ही करें ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

स्वामि! नीवु तपोवनदल्लागली, यावुदो दुर्गमस्थानदल्लागली, नदि अथवा समुद्रदल्लागली ऎल्लिगॆ होदरू नम्मॆल्लरन्नु करॆदुकॊण्डु होगिरि. नम्मन्नु त्यजिसुवुदु योग्यवल्लवॆन्दु तिळियुवुदादरॆ हीगॆये माडिरि.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एषा नः परमा प्रीतिरेष नः परमो वरः ।
हृद‍्गता नः सदा प्रीतिस्तवानुगमने नृप ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एषा नः परमा प्रीतिरेष नः परमो वरः ।
हृद‍्गता नः सदा प्रीतिस्तवानुगमने नृप ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘यही हमारे ऊपर आपकी सबसे बड़ी कृपा होगी और यही हमारे लिये आपका परम उत्तम वर होगा । आपके पीछे चलनेमें ही हमें सदा हार्दिक प्रसन्नता होगी’ ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इदे नम्म मेलॆ निम्म ऎल्लक्किन्त दॊड्ड कृपॆयागिदॆ मत्तु इदे नमगागि निम्म उत्तम वरवागबहुदु. निम्म हिन्दॆये नडॆयुवुदरल्ले नमगॆ हार्दिक प्रसन्नतॆ आगबहुदु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पौराणां दृढभक्तिं च बाढमित्येव सोऽब्रवीत् ।
स्वकृतान्तं चान्ववेक्ष्य तस्मिन्नहनि राघवः ॥ १६ ॥
कोशलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम् ।
अभिषिच्य महात्मानावुभौ रामः कुशीलवौ ॥ १७ ॥
अभिषिक्तौ सुतावङ्के प्रतिष्ठाप्य पुरे ततः ।
परिष्वज्य महाबाहुर्मूर्ध्न्युपाघ्राय चासकृत् ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पौराणां दृढभक्तिं च बाढमित्येव सोऽब्रवीत् ।
स्वकृतान्तं चान्ववेक्ष्य तस्मिन्नहनि राघवः ॥ १६ ॥
कोशलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम् ।
अभिषिच्य महात्मानावुभौ रामः कुशीलवौ ॥ १७ ॥
अभिषिक्तौ सुतावङ्के प्रतिष्ठाप्य पुरे ततः ।
परिष्वज्य महाबाहुर्मूर्ध्न्युपाघ्राय चासकृत् ॥ १८ ॥


पौराणां दृढभक्तिं च बाढमित्येव सोऽब्रवीत् ।
स्वकृतान्तं चान्ववेक्ष्य तस्मिन्नहनि राघवः ॥ कोसलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम् ।
अभिषिच्य महात्मानावुभौ रामः कुशीलवौ ॥ अभिषिक्तौ सुतावङ्के प्रतिष्ठाप्य पुरे ततः ।
परिष्वज्य महाबाहुर्मूर्ध्न्युपाघ्राय चासकृत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

पुरवासियोंकी दृढ़ भक्ति देख श्रीरामने ‘तथास्तु’ कहकर उनकी इच्छाका अनुमोदन किया और अपने कर्तव्यका निश्चय करके श्रीरघुनाथजीने उसी दिन दक्षिण कोशलके राज्यपर वीर कुशको और उत्तर कोशलके राजसिंहासनपर लवको अभिषिक्त कर दिया । अभिषिक्त हुए अपने उन दोनों महामनस्वी पुत्र कुश और लवको गोदमें बिठाकर उनका गाढ आलिङ्गन करके महाबाहु श्रीरामने बारम्बार उन दोनोंके मस्तक सूँघे; फिर उन्हें अपनी-अपनी राजधानीमें भेज दिया ॥ १६—१८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

प्रजाजनर ई दृढभक्तियन्नु नोडि श्रीरामनु ‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि अवर इच्छॆयन्नु अनुमोदिसिदनु. तन्न कर्तव्यवन्नु निश्चयिसि श्रीरघुनाथनु तत्क्षण दक्षिण कोसद राज्यदल्लि वीर कुशनन्नु मत्तु उत्तर कोसलद राज सिंहा सनदल्लि लवनन्नु पट्टाभिषेक माडिदनु. अभिषिक्तराद इब्बरू महात्मा पुत्रराद कुश-लवरन्नु तॊडॆयल्लि कुळ्ळिरिसिकॊण्डु पदे-पदे आलिङ्गिसिकॊण्डु श्रीरामनु मत्तॆ-मत्तॆ अवर शिरवन्नु आघ्राणिसि, तम्म-तम्म राजधानिगळिगॆ कळिसिकॊट्टनु.॥16-18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

रथानां तु सहस्राणि नागानामयुतानि च ।
दशायुतानि चाश्वानामेकैकस्य धनं ददौ ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

रथानां तु सहस्राणि नागानामयुतानि च ।
दशायुतानि चाश्वानामेकैकस्य धनं ददौ ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन्होंने अपने एक-एक पुत्रको कई हजार रथ, दस हजार हाथी और एक लाख घोड़े दिये ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवनु प्रतियॊब्ब पुत्ररिगॆ अनेक साविर रथ, हत्तु साविर आनॆ मत्तु ऒन्दु लक्ष कुदुरॆगळन्नु कॊट्टनु.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

बहुरत्नौ बहुधनौ हृष्टपुष्टजनावृतौ ।
स्वे पुरे प्रेषयामास भ्रातरौ तौ कुशीलवौ ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

बहुरत्नौ बहुधनौ हृष्टपुष्टजनावृतौ ।
स्वे पुरे प्रेषयामास भ्रातरौ तौ कुशीलवौ ॥ २० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

दोनों भाई कुश और लव प्रचुर रत्न और धनसे सम्पन्न हो गये । वे हृष्ट-पुष्ट मनुष्योंसे घिरे रहने लगे । उन दोनोंको श्रीरामने उनकी राजधानियोंमें भेज दिया ॥

अनुवाद (कन्नड)

लव-कुशरिब्बरू हेरळ धन-रत्नादिगळिन्द सम्पन्नरादरु. अवरु हृष्ट-पुष्ट मनुष्यरिन्द परिवृतरागिरुत्तिद्दरु. श्रीरामनु अवरिब्बरन्नु अवरवर राजधानिगळिगॆ कळिसि कॊट्टनु.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अभिषिच्य ततो वीरौ प्रस्थाप्य स्वपुरे तदा ।
दूतान् सम्प्रेषयामास शत्रुघ्नाय महात्मने ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अभिषिच्य ततो वीरौ प्रस्थाप्य स्वपुरे तदा ।
दूतान् सम्प्रेषयामास शत्रुघ्नाय महात्मने ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार उन दोनों वीरोंको अभिषिक्त करके अपने-अपने नगरमें भेजकर श्रीरघुनाथजीने महात्मा शत्रुघ्नके पास दूत भेजे ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई प्रकार इब्बरू वीररन्नु अभिषिक्तगॊळिसि, तम्म-तम्म नगरगळिगॆ कळिसि श्रीरामनु महात्मा शत्रुघ्नन बळिगॆ दूतरन्नु कळिसिदनु.॥21॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः ॥ १०७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें एक सौ सातवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०७ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि नूरएळनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥107॥