१०६ लक्ष्मण-मृतिः

[षडधिकशततमः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. श्रीरामके त्याग देनेपर लक्ष्मणका सशरीर स्वर्गगमन
विश्वास-प्रस्तुतिः

अवाङ्मुखमथो दीनं दृष्ट्वा सोममिवाप्लुतम् ।
राघवं लक्ष्मणो वाक्यं हृष्टो मधुरमब्रवीत् ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अवाङ्मुखमथो दीनं दृष्ट्वा सोममिवाप्लुतम् ।
राघवं लक्ष्मणो वाक्यं हृष्टो मधुरमब्रवीत् ॥ १ ॥


अवाङ्म्मुखमथो दीनं दृष्ट्वा सोममिवाप्लुतम् ।
राघवं लक्ष्मणो वाक्यं हृष्टो मधुरमब्रवीत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामचन्द्रजी राहुग्रस्त चन्द्रमाके समान दीन हो गये थे, उन्हें सिर झुकाये खेद करते देख लक्ष्मणने बड़े हर्षके साथ मधुर वाणीमें कहा— ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामचन्द्रनु राहुग्रस्त चन्द्रनन्तॆ दीननागिद्दनु, अवनु तलॆतग्गिसि खेदपडुत्तिरुवुदन्नु नोडि लक्ष्मणनु बहळ हर्षदिन्द मधुरवाणियिन्द हेळिदनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न सन्तापं महाबाहो मदर्थं कर्तुमर्हसि ।
पूर्वनिर्माणबद्धा हि कालस्य गतिरीदृशी ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न सन्तापं महाबाहो मदर्थं कर्तुमर्हसि ।
पूर्वनिर्माणबद्धा हि कालस्य गतिरीदृशी ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘महाबाहो! आपको मेरे लिये संताप नहीं करना चाहिये; क्योंकि पूर्वजन्मके कर्मोंसे बँधी हुई कालकी गति ऐसी ही है ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबाहो! नीनु नन्न कुरितु सन्तापपडबारदु; एकॆन्दरॆ पूर्वजन्मद कर्मगळिन्द बन्धितवाद कालद गति हीगॆये इरुत्तदॆ.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

जहि मां सौम्य विस्रब्धं प्रतिज्ञां परिपालय ।
हीनप्रतिज्ञाः काकुत्स्थ प्रयान्ति नरकं नराः ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

जहि मां सौम्य विस्रब्धं प्रतिज्ञां परिपालय ।
हीनप्रतिज्ञाः काकुत्स्थ प्रयान्ति नरकं नराः ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सौम्य! आप निश्चिन्त होकर मेरा वध कर डालें और ऐसा करके अपनी प्रतिज्ञाका पालन करें । काकुत्स्थ! प्रतिज्ञा भङ्ग करनेवाले मनुष्य नरकमें पड़ते हैं ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सौम्य! नीनु निश्चिन्तनागि नन्नन्नु वधिसिबिडु. हीगॆ माडि तन्न प्रतिज्ञॆयन्नु पालिसु. काकुत्स्थ! प्रतिज्ञाभङ्ग माडुववनु नरकक्कॆ होगुत्तानॆ.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि प्रीतिर्महाराज यद्यनुग्राह्यता मयि ।
जहि मां निर्विशङ्कस्त्वं धर्मं वर्धय राघव ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यदि प्रीतिर्महाराज यद्यनुग्राह्यता मयि ।
जहि मां निर्विशङ्कस्त्वं धर्मं वर्धय राघव ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘महाराज! यदि आपका मुझपर प्रेम है और यदि आप मुझे कृपापात्र समझते हैं तो निःशङ्क होकर मुझे प्राणदण्ड दें । रघुनन्दन! आप अपने धर्मकी वृद्धि करें’ ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाराजा! निनगॆ नन्न मेलॆ प्रेमविद्दरॆ, नन्नन्नु कृपापात्रनॆन्दु नीनु तिळियुवॆयादरॆ निःशङ्कनागि ननगॆ मरणदण्डनॆयन्नु कॊडु. रघुनन्दन! नीनु निन्न धर्मवन्नु वृद्धिगॊळिसु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

लक्ष्मणेन तथोक्तस्तु रामः प्रचलितेन्द्रियः ।
मन्त्रिणः समुपानीय तथैव च पुरोधसम् ॥ ५ ॥
अब्रवीच्च तदा वृत्तं तेषां मध्ये स राघवः ।
दुर्वासोऽभिगमं चैव प्रतिज्ञां तापसस्य च ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

लक्ष्मणेन तथोक्तस्तु रामः प्रचलितेन्द्रियः ।
मन्त्रिणः समुपानीय तथैव च पुरोधसम् ॥ ५ ॥
अब्रवीच्च तदा वृत्तं तेषां मध्ये स राघवः ।
दुर्वासोऽभिगमं चैव प्रतिज्ञां तापसस्य च ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

लक्ष्मणके ऐसा कहनेपर श्रीरामकी इन्द्रियाँ चञ्चल हो उठीं—वे धैर्यसे विचलित-से हो गये और मन्त्रियों तथा पुरोहितजीको बुलाकर उन सबके बीचमें वह सारा वृत्तान्त बताने लगे । श्रीरघुनाथजीने दुर्वासाके आगमन और तापसरूपधारी कालके समक्ष की हुई प्रतिज्ञाकी बात भी बतायी ॥ ५-६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मणनु हीगॆ हेळिदाग श्रीरामन इन्द्रियगळु चञ्चलवादुवु, अवनु धैर्यगॆट्टनु मत्तु मन्त्रिगळन्नु, पुरोहितरन्नु करॆसि, अवरॆल्लर नडुवॆ श्रीरघुनाथनु ई ऎल्ल वृत्तान्तवन्नु तिळिसुत्ता दुर्वासर आगमन, तपस्वीरूपधारी कालन मुन्दॆ माडिद प्रतिज्ञॆयन्नु तिळिसिदनु.॥5-6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणः सर्वे सोपाध्यायाः समासत ।
वसिष्ठस्तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणः सर्वे सोपाध्यायाः समासत ।
वसिष्ठस्तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

यह सुनकर सब मन्त्री और उपाध्याय चुपचाप बैठे रह गये (कोई कुछ बोल न सका) । तब महातेजस्वी वसिष्ठजीने यह बात कही— ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इदन्नु केळि ऎल्ल मन्त्रिगळु, पुरोहितरु सुम्मने कुळितुबिट्टरु. यारू मातनाडदॆ इरुवाग महातेजस्वि वसिष्ठरु हीगॆ नुडिदरु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दृष्टमेतन्महाबाहो क्षयं ते रोमहर्षणम् ।
लक्ष्मणेन वियोगश्च तव राम महायशः ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दृष्टमेतन्महाबाहो क्षयं ते रोमहर्षणम् ।
लक्ष्मणेन वियोगश्च तव राम महायशः ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘महाबाहो! महायशस्वी श्रीराम! इस समय जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला विकट विनाश आनेवाला है (तुम्हारे साथ ही बहुत-से प्राणियोंका जो साकेतगमन होनेवाला है) और लक्ष्मणके साथ जो वियोग हो रहा है, यह सब मैंने तपोबलद्वारा पहलेसे ही देख लिया है ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबाहो! महायशस्वी श्रीरामा! ईग रोमाञ्चकर विकट विनाश बरुवुदिदॆ (निन्नॊन्दिगॆ अनेक प्राणिगळु साकेत गमनवागुवुदिदॆ) मत्तु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ आगुत्तिरुव वियोगवॆल्लवन्नु नानु तपोबलदिन्द मॊदले नोडिरुवॆनु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्यजैनं बलवान् कालो मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः ।
प्रतिज्ञायां हि नष्टायां धर्मो हि विलयं व्रजेत् ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

त्यजैनं बलवान् कालो मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः ।
प्रतिज्ञायां हि नष्टायां धर्मो हि विलयं व्रजेत् ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘काल बड़ा प्रबल है । तुम लक्ष्मणका परित्याग कर दो । प्रतिज्ञा झूठी न करो; क्योंकि प्रतिज्ञाके नष्ट होनेपर धर्मका लोप हो जायगा ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

कालवु बहळ प्रबलवागिदॆ. नीनु लक्ष्मणनन्नु त्यजिसिबिडु. प्रतिज्ञॆ सुळ्ळागिसबेड; एकॆन्दरॆ प्रतिज्ञॆ नाशवादाग धर्मद लोपवागुवुदु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो धर्मे विनष्टे तु त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
सदेवर्षिगणं सर्वं विनश्येत् तु न संशयः ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो धर्मे विनष्टे तु त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
सदेवर्षिगणं सर्वं विनश्येत् तु न संशयः ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘धर्मका लोप होनेपर चराचर प्राणियों, देवताओं तथा ऋषियों-सहित सारी त्रिलोकी नष्ट हो जायगी । इसमें संशय नहीं है ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

धर्मद लोपवादाग चराचर प्राणिगळ, देवतॆगळ मत्तु ऋषिगळ सहित समस्त त्रिलोकगळु नाशवागि होगुवुदु. इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स त्वं पुरुषशार्दूल त्रैलोक्यस्याभिपालनात् ।
लक्ष्मणेन विना चाद्य जगत् स्वस्थं कुरुष्व ह ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स त्वं पुरुषशार्दूल त्रैलोक्यस्याभिपालनात् ।
लक्ष्मणेन विना चाद्य जगत् स्वस्थं कुरुष्व ह ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अतः पुरुषसिंह! तुम त्रिभुवनकी रक्षापर दृष्टि रखते हुए लक्ष्मणको त्याग दो और उनके बिना अब धर्मपूर्वक स्थित रहकर सम्पूर्ण जगत् को स्वस्थ एवं सुखी बनाओ’ ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आद्दरिन्द पुरुषसिंहने! नीनु त्रिभुवनगळ रक्षणॆय कडॆगॆ नोडि लक्ष्मणनन्नु त्यजिसिबिडु. अवनिल्लदॆ धर्मपूर्वक स्थितनागि सम्पूर्ण जगत्तन्नु स्वस्थ मत्तु सुखियागिसु.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेषां तत् समवेतानां वाक्यं धर्मार्थसंहितम् ।
श्रुत्वा परिषदो मध्ये रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तेषां तत् समवेतानां वाक्यं धर्मार्थसंहितम् ।
श्रुत्वा परिषदो मध्ये रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ एकत्र हुए मन्त्री, पुरोहित आदि सब सभासदोंकी उस सभाके बीच वसिष्ठ मुनिकी कही हुई वह बात सुनकर श्रीरामने लक्ष्मणसे कहा— ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि सेरिद मन्त्रि, पुरोहितरे आदि ऎल्ल सभासदर नडुवॆ वसिष्ठरु हेळिद मातन्नु केळि श्रीरामनु लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

विसर्जये त्वां सौमित्रे मा भूद् धर्मविपर्ययः ।
त्यागो वधो वा विहितः साधूनां तूभयं समम् ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

विसर्जये त्वां सौमित्रे मा भूद् धर्मविपर्ययः ।
त्यागो वधो वा विहितः साधूनां तूभयं समम् ॥ १३ ॥


विसर्जये त्वां सौमित्रे मा भूद्धर्मविपर्ययः ।
त्यागो वधो वा विहितः साधूनां ह्युभयं समम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सुमित्रानन्दन! मैं तुम्हारा परित्याग करता हूँ, जिससे धर्मका लोप न हो । साधु पुरुषोंका त्याग किया जाय अथवा वध—दोनों समान ही हैं’ ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुमित्रानन्दन! नानु निन्नन्नु परित्याग माडुत्तिद्देनॆ. अदरिन्द धर्मद लोप आगदिरलि. साधु पुरुषरन्नु त्यजिसुवुदु अथवा वधिसुवुदु ऎरडू ऒन्दे आगिदॆ.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

रामेण भाषिते वाक्ये बाष्पव्याकुलितेन्द्रियः ।
लक्ष्मणस्त्वरितं प्रायात् स्वगृहं न विवेश ह ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

रामेण भाषिते वाक्ये बाष्पव्याकुलितेन्द्रियः ।
लक्ष्मणस्त्वरितं प्रायात् स्वगृहं न विवेश ह ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामके इतना कहते ही लक्ष्मणके नेत्रोंमें आँसू भर आये । वे तुरंत वहाँसे चल दिये । अपने घरतक नहीं गये ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामनु हीगॆ हेळुत्तले लक्ष्मणन कण्णुगळल्लि कम्बनि तुम्बि बन्तु. अवनु कूडले अल्लिन्दले मनॆगू होगदॆ हॊरटुहोदनु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स गत्वा सरयूतीरमुपस्पृश्य कृताञ्जलिः ।
निगृह्य सर्वस्रोतांसि निःश्वासं न मुमोच ह ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स गत्वा सरयूतीरमुपस्पृश्य कृताञ्जलिः ।
निगृह्य सर्वस्रोतांसि निःश्वासं न मुमोच ह ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सरयूके किनारे जाकर उन्होंने आचमन किया और हाथ जोड़ सम्पूर्ण इन्द्रियोंको वशमें करके प्राणवायुको रोक लिया ॥

अनुवाद (कन्नड)

सरयू तीरक्कॆ होगि अवनु आचमन माडि, कैमुगिदु कॊण्डु सम्पूर्ण इन्द्रियगळन्नु वशपडिसिकॊण्डु प्राणवायुवन्नु तडॆदु बिट्टनु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनिःश्वसन्तं युक्तं तं सशक्राः साप्सरोगणाः ।
देवाः सर्षिगणाः सर्वे पुष्पैरभ्यकिरंस्तदा ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अनिःश्वसन्तं युक्तं तं सशक्राः साप्सरोगणाः ।
देवाः सर्षिगणाः सर्वे पुष्पैरभ्यकिरंस्तदा ॥ १६ ॥


अनिश्वसन्तं युक्तं तं सशक्राः साप्सरोगणाः ।
देवाःसर्षिगणाः सर्वे पुष्पैरभ्यकिरंस्तदा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

लक्ष्मणने योगयुक्त होकर श्वास लेना बंद कर दिया है—यह देख इन्द्र आदि सब देवता, ऋषि और अप्सराएँ उस समय उनपर फूलोंकी वर्षा करने लगीं ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मणनु योगयुक्तनागि श्वासोच्छ्वासवन्नु बन्धिसिरुवुदन्नु नोडि, इन्द्रादि देवतॆगळॆल्लरू, ऋषिगळु, अप्सरॆयरु आग अवन मेलॆ हूमळॆयन्नु सुरिसतॊडगिदरु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अदृश्यं सर्वमनुजैः सशरीरं महाबलम् ।
प्रगृह्य लक्ष्मणं शक्रस्त्रिदिवं संविवेश ह ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अदृश्यं सर्वमनुजैः सशरीरं महाबलम् ।
प्रगृह्य लक्ष्मणं शक्रस्त्रिदिवं संविवेश ह ॥ १७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महाबली लक्ष्मण अपने शरीरके साथ ही सब मनुष्योंकी दृष्टिसे ओझल हो गये । उस समय देवराज इन्द्र उन्हें साथ लेकर स्वर्गमें चले गये ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबली लक्ष्मणनु तन्न शरीरदॊन्दिदे जनर दृष्टियिन्द अगोचरनादनु. आग देवेन्द्रनु अवनन्नु करॆदुकॊण्डु स्वर्गक्कॆ हॊरटुहोदनु.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो विष्णोश्चतुर्भागमागतं सुरसत्तमाः ।
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे पूजयन्ति स्म राघवम् ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो विष्णोश्चतुर्भागमागतं सुरसत्तमाः ।
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे पूजयन्ति स्म राघवम् ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

भगवान् विष्णुके चतुर्थ अंश लक्ष्मणको आया देख सभी देवता हर्षसे भर गये और उन सबने प्रसन्नतापूर्वक लक्ष्मणकी पूजा की ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

भगवान् विष्णुविन चतुर्धांश लक्ष्मणनु बन्दिरु वुदन्नु नोडि देवतॆगळॆल्ल हर्षगॊण्डरु हागू अवरॆल्लरू सन्तोषदिन्द लक्ष्मणनन्नु पूजिसिदरु.॥18॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः ॥ १०६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें एक सौ छवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०६ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तरकाण्डदल्लि नूर आरनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥106॥