[पञ्चाधिकशततमः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- दुर्वासाके शापके भयसे लक्ष्मणका नियम भङ्ग करके श्रीरामके पास इनके आगमनका समाचार देनेके लिये जाना, श्रीरामका दुर्वासा मुनिको भोजन कराना और उनके चले जानेपर लक्ष्मणके लिये चिन्तित होना
विश्वास-प्रस्तुतिः
तथा तयोः संवदतोर्दुर्वासा भगवानृषिः ।
रामस्य दर्शनाकाङ्क्षी राजद्वारमुपागमत् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तथा तयोः संवदतोर्दुर्वासा भगवानृषिः ।
रामस्य दर्शनाकाङ्क्षी राजद्वारमुपागमत् ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इन दोनोंमें इस प्रकार बातचीत हो ही रही थी कि महर्षि दुर्वासा राजद्वारपर आ पहुँचे । वे श्रीरामचन्द्रजीसे मिलना चाहते थे ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इवरिब्बरल्लि हीगॆ मातुकतॆ नडॆयुत्तिद्दागले, श्रीरामचन्द्रनन्नु काणलु महर्षि दुर्वासरु राजद्वारक्कॆ बन्दरु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सोऽभिगम्य तु सौमित्रिमुवाच ऋषिसत्तमः ।
रामं दर्शय मे शीघ्रं पुरा मेऽर्थोऽतिवर्तते ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सोऽभिगम्य तु सौमित्रिमुवाच ऋषिसत्तमः ।
रामं दर्शय मे शीघ्रं पुरा मेऽर्थोऽतिवर्तते ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उन मुनिश्रेष्ठने सुमित्राकुमार लक्ष्मणके पास जाकर कहा—‘तुम शीघ्र ही मुझे श्रीरामचन्द्रजीसे मिला दो । उनसे मिले बिना मेरा एक काम बिगड़ रहा है’ ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ मुनिश्रेष्ठरु सुमित्राकुमारन बळिगॆ होगि हेळिदरु- नीनु शीघ्रवागि नन्नन्नु श्रीरामन भॆट्टिमाडिसु. अवनन्नु नोडदॆ नन्न ऒन्दु कार्य कॆट्टु होगुत्ता इदॆ.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मुनेस्तु भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा ।
अभिवाद्य महात्मानं वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मुनेस्तु भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा ।
अभिवाद्य महात्मानं वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मुनिकी यह बात सुनकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले लक्ष्मणने उन महात्माको प्रणाम करके यह बात कही— ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मुनिय मातन्नु केळि शत्रुवीररन्नु संहार माडुव लक्ष्मणनु आ महात्मनिगॆ नमस्करिसि हेळिदनु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
किं कार्यं ब्रूहि भगवन् को ह्यर्थः किं करोम्यहम् ।
व्यग्रो हि राघवो ब्रह्मन् मुहूर्तं परिपाल्यताम् ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
किं कार्यं ब्रूहि भगवन् को ह्यर्थः किं करोम्यहम् ।
व्यग्रो हि राघवो ब्रह्मन् मुहूर्तं परिपाल्यताम् ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘भगवन्! बताइये, आपका कौन-सा काम है? क्या प्रयोजन है? और मैं आपकी कौन-सी सेवा करूँ? ब्रह्मन्! इस समय श्रीरघुनाथजी दूसरे कार्यमें संलग्न हैं; अतः दो घड़ीतक उनकी प्रतीक्षा कीजिये’ ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पूज्यरे! निम्म याव कार्यविदॆ? एनु प्रयोजनविदॆ? नानु निम्म याव सेवॆ माडलि? तिळिसिरि. ब्रह्मन्! ईग रघुनाथनु बेरॆ कार्यदल्लि मुळुगिरुवनु, आद्दरिन्द ऎरडु गळिगॆ प्रतीक्षॆ माडिरि.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तच्छ्रुत्वा ऋषिशार्दूलः क्रोधेन कलुषीकृतः ।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तच्छ्रुत्वा ऋषिशार्दूलः क्रोधेन कलुषीकृतः ।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
यह सुनकर मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा रोषसे तमतमा उठे और लक्ष्मणकी ओर इस प्रकार देखने लगे, मानो अपनी नेत्राग्निसे उन्हें भस्म कर डालेंगे । साथ ही उनसे इस प्रकार बोले— ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु केळि मुनिश्रेष्ठ दुर्वासर मनस्सु क्रोधदिन्द कदडिहोयितु. तन्न नेत्राग्नियिन्दले अवनन्नु सुट्टुबिडुवरो ऎन्दु नोडुत्ता हेळिदरु .॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अस्मिन् क्षणे मां सौमित्रे रामाय प्रतिवेदय ।
अस्मिन् क्षणे गां सौमित्रे न निवेदयसे यदि ।
विषयं त्वां पुरं चैव शपिष्ये राघवं तथा ॥ ६ ॥
भरतं चैव सौमित्रे युष्माकं या च सन्ततिः ।
न हि शक्ष्याम्यहं भूयो मन्युं धारयितुं हृदि ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अस्मिन् क्षणे मां सौमित्रे रामाय प्रतिवेदय ।
अस्मिन् क्षणे गां सौमित्रे न निवेदयसे यदि ।
विषयं त्वां पुरं चैव शपिष्ये राघवं तथा ॥ ६ ॥
भरतं चैव सौमित्रे युष्माकं या च सन्ततिः ।
न हि शक्ष्याम्यहं भूयो मन्युं धारयितुं हृदि ॥ ७ ॥
अस्मिन् क्षणे मां सौमित्रे रामाय प्रतिवेदय ।
अस्मिन् क्षणे मां सौमित्रे न निवेदयसेयदि ।
विषयं त्वां पुरं चैव शपिष्ये राघवन्तथा ॥
भरतं चैव सौमित्रे युष्माकं या च सन्ततिः ।
न हि शक्ष्याम्यहं भूयो मन्युं धारयितुं हृदि ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सुमित्राकुमार! इसी क्षण श्रीरामको मेरे आगमनकी सूचना दो । यदि अभी-अभी उनसे मेरे आगमनका समाचार नहीं निवेदन करोगे तो मैं इस राज्यको, नगरको, तुमको, श्रीरामको, भरतको और तुमलोगोंकी जो संतति है, उसको भी शाप दे दूँगा । मैं पुनः इस क्रोधको अपने हृदयमें धारण नहीं कर सकूँगा’ ॥ ६-७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुमित्राकुमार! ई क्षणदल्ले श्रीरामनिगॆ नन्न आगमनद सूचनॆ कॊडु. ईगिन्दीगले नानु बन्दिरुव समाचार तिळिसदिद्दरॆ नानु ई राज्यवन्नु, नगरवन्नु, निन्नन्नु, श्रीरामनन्नु, भरतनन्नु मत्तु निम्म सन्ततियन्नु शपिसिबिडुवॆनु. नानु ई क्रोधवन्नु तडॆदुकॊळ्ळलारॆनु.॥6-7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं वाक्यं तस्य महात्मनः ।
चिन्तयामास मनसा तस्य वाक्यस्य निश्चयम् ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं वाक्यं तस्य महात्मनः ।
चिन्तयामास मनसा तस्य वाक्यस्य निश्चयम् ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उन महात्माका यह घोर वचन सुनकर लक्ष्मणने उनकी वाणीसे जो निश्चय प्रकट हो रहा था, उसपर मन-ही-मन विचार किया ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ महात्मर ई घोरवचनवन्नु केळि लक्ष्मणनु अवर वाणियिन्द प्रकटवागुत्तिद्द निश्चयद कुरितु मनस्सिनल्ले योचिसिदनु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एकस्य मरणं मेऽस्तु मा भूत् सर्वविनाशनम् ।
इति बुद्ध्या विनिश्चित्य राघवाय न्यवेदयत् ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एकस्य मरणं मेऽस्तु मा भूत् सर्वविनाशनम् ।
इति बुद्ध्या विनिश्चित्य राघवाय न्यवेदयत् ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अकेले मेरी ही मृत्यु हो, यह अच्छा है; किंतु सबका विनाश नहीं होना चाहिये’ अपनी बुद्धिद्वारा ऐसा निश्चय करके लक्ष्मणने श्रीरघुनाथजीसे दुर्वासाके आगमनका समाचार निवेदन किया ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नन्नॊब्बन मृत्युवागुवुदु ऒळ्ळॆयदे, आदरॆ ऎल्लर विनाशवागबारदु. हीगॆ तन्न बुद्धियिन्द निश्चयिसि लक्ष्मणनु श्रीरघुनाथनल्लि दुर्वासर आगमनद समाचार निवेदिसिकॊण्डनु.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं विसृज्य च ।
निःसृत्य त्वरितो राजा अत्रेः पुत्रं ददर्श ह ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं विसृज्य च ।
निःसृत्य त्वरितो राजा अत्रेः पुत्रं ददर्श ह ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
लक्ष्मणकी बात सुनकर राजा श्रीराम कालको बिदा करके तुरंत ही निकले और अत्रिपुत्र दुर्वासासे मिले ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
लक्ष्मणन मातन्नु केळि राजा श्रीरामनु कालनन्नु बीळ्कॊट्टु कूडले हॊरटु, अत्रिपुत्र दुर्वासरन्नु भॆट्टियादनु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सोऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
किं कार्यमिति काकुत्स्थः कृताञ्जलिरभाषत ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सोऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
किं कार्यमिति काकुत्स्थः कृताञ्जलिरभाषत ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
अपने तेजसे प्रज्वलित-से होते हुए महात्मा दुर्वासाको प्रणाम करके श्रीरघुनाथजीने हाथ जोड़कर पूछा—‘महर्षे! मेरे लिये क्या आज्ञा है?’ ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्न तेजदिन्द प्रज्वलिसुत्तिद्द महात्मा दुर्वासरिगॆ प्रणाम माडि, श्रीरामनु कैमुगिदु केळिदनु - महर्षिये! नन्निन्द याव कार्यवागबेकागिदॆ? आज्ञापिसिरि.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तद् वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा मुनिवरः प्रभुः ।
प्रत्याह रामं दुर्वासाः श्रूयतां धर्मवत्सल ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तद् वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा मुनिवरः प्रभुः ।
प्रत्याह रामं दुर्वासाः श्रूयतां धर्मवत्सल ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीरघुनाथजीकी कही हुई उस बातको सुनकर प्रभावशाली मुनिवर दुर्वासा उनसे बोले—‘धर्मवत्सल! सुनिये ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरघुनाथन मातन्नु केळि प्रभावशाली मुनिवर दुर्वासरु अवनल्लि हेळिदरु - धर्मवत्सलने केळु.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अद्य वर्षसहस्रस्य समाप्तिर्मम राघव ।
सोऽहं भोजनमिच्छामि यथासिद्धं तवानघ ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अद्य वर्षसहस्रस्य समाप्तिर्मम राघव ।
सोऽहं भोजनमिच्छामि यथासिद्धं तवानघ ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘निष्पाप रघुनन्दन! मैंने एक हजार वर्षोंतक उपवास किया । आज मेरे उस व्रतकी समाप्तिका दिन है, इसलिये इस समय आपके यहाँ जो भी भोजन तैयार हो, उसे मैं ग्रहण करना चाहता हूँ’ ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनघ रघुनन्दन ! नानु ऒन्दु साविर वर्षगळिन्द उपवास माडिद्देनॆ. इन्दु आ उपवास व्रतद समाप्तिय दिनवागिदॆ. अदक्कागि ईग निम्मल्लि सिद्धविरुव भोजनवन्नु नानु स्वीकरिसलु बयसिद्देनॆ.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा राघवः प्रीतमानसः ।
भोजनं मुनिमुख्याय यथासिद्धमुपाहरत् ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा राघवः प्रीतमानसः ।
भोजनं मुनिमुख्याय यथासिद्धमुपाहरत् ॥ १४ ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा राघवः प्रीतमानसः ।
भोजनं मुनिमुख्यस्ययथासिद्धमुपाहरत् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
यह सुनकर राजा श्रीरघुनाथजी मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए और उन्होंने उन मुनिश्रेष्ठको तैयार भोजन परोसा ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु केळि राजा श्रीरामनु मनस्सिनल्ले सन्तोषगॊण्डु, आ मुनिश्रेष्ठरिगॆ सिद्धवाद भोजनवन्नु बडिसिदनु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तु भुक्त्वा मुनिश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् ।
साधु रामेति सम्भाष्य स्वमाश्रममुपागमत् ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तु भुक्त्वा मुनिश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् ।
साधु रामेति सम्भाष्य स्वमाश्रममुपागमत् ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वह अमृतके समान अन्न ग्रहण करके दुर्वासा मुनि तृप्त हुए और श्रीरघुनाथजीको साधुवाद दे अपने आश्रमपर चले आये ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ अमृतमय अन्न स्वीकरिसि दुर्वास मुनिगळु तृप्तरागि, श्रीरामनिगॆ साधुवाद हेळुत्ता तन्न आश्रमक्कॆ हॊरटु होदरु.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मिन् गते मुनिवरे स्वाश्रमं लक्ष्मणाग्रजः ।
संस्मृत्य कालवाक्यानि ततो दुःखमुपागमत् ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्मिन् गते मुनिवरे स्वाश्रमं लक्ष्मणाग्रजः ।
संस्मृत्य कालवाक्यानि ततो दुःखमुपागमत् ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मुनिवर दुर्वासाके अपने आश्रमको चले जानेपर लक्ष्मणके बड़े भाई श्रीराम कालके वचनोंका स्मरण करके दुःखी हो गये ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मुनिवर दुर्वासरु तम्म आश्रमक्कॆ हॊरटु होद मेलॆ लक्ष्मणाग्रज श्रीरामनु कालन मातन्नु स्मरिसि दुःखियादनु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दुःखेन च सुसन्तप्तः स्मृत्वा तद्घोरदर्शनम् ।
अवाङ्मुखो दीनमना व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दुःखेन च सुसन्तप्तः स्मृत्वा तद्घोरदर्शनम् ।
अवाङ्मुखो दीनमना व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
भयंकर भावी भ्रातृवियोगके दृश्यको दृष्टिपथमें लानेवाले कालके उस वचनपर विचार करके श्रीरामके मनमें बड़ा दुःख हुआ । उनका मुँह नीचेको झुक गया और वे कुछ बोल न सके ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
भयङ्कर भावी भ्रातृवियोगद दृश्यवु कण्णिगॆ कट्टुव कालन मातिन कुरितु विचार माडि श्रीरामन मनस्सिनल्लि भारी दुःखवायितु. तलॆतग्गि होगि, बायिन्द माते हॊरडलिल्ल.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो बुद्ध्या विनिश्चित्य कालवाक्यानि राघवः ।
नैतदस्तीति निश्चित्य तूष्णीमासीन्महायशाः ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो बुद्ध्या विनिश्चित्य कालवाक्यानि राघवः ।
नैतदस्तीति निश्चित्य तूष्णीमासीन्महायशाः ॥ १८ ॥
ततो बुद्ध्या विनिश्चित्य कालवाक्यानि राघवः ।
नैतदस्तीति निश्चित्य तोष्णीमासीन्महायशाः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तत्पश्चात् कालके वचनोंपर बुद्धिपूर्वक सोच-विचार करके महायशस्वी श्रीरघुनाथजी इस निर्णयपर पहुँचे कि ‘अब यह सब कुछ भी न रहेगा ।’ ऐसा सोचकर वे चुप हो रहे ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर कालन मातिन कुरितु बुद्धिपूर्वकवागि विचार माडि महायशस्वी श्रीरघुनाथनु ‘इन्नु इदॆल्ल एनू उळियलारदु’ ऎन्दु निर्णयिसि सुम्मनादनु.॥18॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाधिकशततमः सर्गः ॥ १०५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें एक सौ पाँचवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०५ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि नूरऐदनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥105॥