[चतुरधिकशततमः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- कालका श्रीरामचन्द्रजीको ब्रह्माजीका संदेश सुनाना और श्रीरामका उसे स्वीकार करना
विश्वास-प्रस्तुतिः
शृणु राजन् महासत्त्व यदर्थमहमागतः ।
पितामहेन देवेन प्रेषितोऽस्मि महाबल ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शृणु राजन् महासत्त्व यदर्थमहमागतः ।
पितामहेन देवेन प्रेषितोऽस्मि महाबल ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
महाबली महान् सत्त्वशाली महाराज! पितामह भगवान् ब्रह्माने जिस उद्देश्यसे मुझे यहाँ भेजा है और जिसके लिये मैं यहाँ आया हूँ; वह सब बताता हूँ; सुनिये ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाबली महान् सत्त्वशाली महाराजा! पितामह भगवान् ब्रह्मदेवरु याव उद्देशदिन्द नन्नन्नु इल्लि कळिसिरुवरो, यातक्कागि नानु बन्दिरुवॆनो, अदॆल्लवन्नु तिळिसुवॆनु; केळु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तवाहं पूर्वके भावे पुत्रः परपुरञ्जय ।
मायासम्भावितो वीर कालः सर्वसमाहरः ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तवाहं पूर्वके भावे पुत्रः परपुरञ्जय ।
मायासम्भावितो वीर कालः सर्वसमाहरः ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
शत्रु-नगरीपर विजय पानेवाले वीर! पूर्वावस्थामें अर्थात् हिरण्यगर्भकी उत्पत्तिके समय मैं मायाद्वारा आपसे उत्पन्न हुआ था, इसलिये आपका पुत्र हूँ । मुझे सर्वसंहारकारी काल कहते हैं ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
शत्रुनगरगळन्नु जयिसुव वीरने! हिन्दॆ हिरण्यगर्भद उत्पत्तिय समय नानु मायॆय मूलक निन्निन्दले उत्पन्ननागिद्दॆ. अदक्कागि निम्म पुत्रने आगिद्देनॆ. नन्नन्नु सर्वसंहारकारी कालनॆन्दु हेळुत्तारॆ.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पितामहश्च भगवानाह लोकपतिः प्रभुः ।
समयस्ते कृतः सौम्य लोकान् सम्परिरक्षितुम् ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पितामहश्च भगवानाह लोकपतिः प्रभुः ।
समयस्ते कृतः सौम्य लोकान् सम्परिरक्षितुम् ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
लोकनाथ प्रभु भगवान् पितामहने कहा है कि ‘सौम्य! आपने लोकोंकी रक्षाके लिये जो प्रतिज्ञा की थी, वह पूरी हो गयी ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
लोकनाथ प्रभु भगवान् पितामहनु ब्रह्मदेवरु हेळिदरु - ‘सौम्य! लोकगळन्नु रक्षिसलु नीनु माडिद प्रतिज्ञॆयु पूर्णगॊण्डिदॆ’.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सङ्क्षिप्य हि पुरा लोकान् मायया स्वयमेव हि ।
महार्णवे शयानोऽप्सु मां त्वं पूर्वमजीजनः ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सङ्क्षिप्य हि पुरा लोकान् मायया स्वयमेव हि ।
महार्णवे शयानोऽप्सु मां त्वं पूर्वमजीजनः ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘पूर्वकालमें समस्त लोकोंको मायाके द्वारा स्वयं ही अपनेमें लीन करके आपने महासमुद्रके जलमें शयन किया था । फिर इस सृष्टिके प्रारम्भमें सबसे पहले मुझे उत्पन्न किया ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हिन्दॆ समस्त लोकगळन्नु मायॆय मूलक तन्नल्ले लीनगॊळिसिकॊण्डु नीनु समुद्रजलदल्लि शयन माडिद्दॆ. मत्तॆ ई सृष्टिय प्रारम्भदल्लि मॊट्ट मॊदलिगॆ नन्नन्नु सृष्टिसिदॆ.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
भोगवन्तं ततो नागमनन्तमुदकेशयम् ।
मायया जनयित्वा त्वं द्वौ च सत्त्वौ महाबलौ ॥ ५ ॥
मधुं च कैटभं चैव ययोरस्थिचयैर्वृता ।
इयं पर्वतसम्बाधा मेदिनी चाभवत् तदा ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भोगवन्तं ततो नागमनन्तमुदकेशयम् ।
मायया जनयित्वा त्वं द्वौ च सत्त्वौ महाबलौ ॥ ५ ॥
मधुं च कैटभं चैव ययोरस्थिचयैर्वृता ।
इयं पर्वतसम्बाधा मेदिनी चाभवत् तदा ॥ ६ ॥
भोगवन्तं ततो नागमनन्तमुदकेशयम् ।
मायया जनयित्वा त्वं द्वे च सत्त्वौ महाबलौ ॥
मधुं च कैटभं चैव ययोरस्थिचयैर्वृता ।
इयं पर्वतसम्बाधा मेदिनी चाभवत्तदा ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इसके बाद विशाल फण और शरीरसे युक्त एवं जलमें शयन करनेवाले ‘अनन्त’ संज्ञक नागको मायाद्वारा प्रकट करके आपने दो महाबली जीवोंको जन्म दिया, जिनका नाम था मधु और कैटभ; इन्हींके अस्थि-समूहोंसे भरी हुई यह पर्वतोंसहित पृथिवी तत्काल प्रकट हुई, जो ‘मेदिनी’ कहलायी ॥ ५-६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर विशाल हॆडॆ मत्तु शरीरदिन्द कूडि जलदल्लि शयन माडुव अनन्त सञ्ज्ञक नागनन्नु मायॆयिन्द प्रकटगॊळिसि नीनु ऎरडु महाबलि जीविगळिगॆ जन्मनीडिदॆ. अवर हॆसरु मधु मत्तु कैटभ ऎन्दित्तु; इवर अस्ति समूहगळिन्द तुम्बिद ई पर्वतसहित पृथिवियु तत्काल प्रकटगॊण्डितु. अदु मेदिनी ऎन्दॆनिसितु.॥5-6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पद्मे दिव्येऽर्कसङ्काशे नाभ्यामुत्पाद्य मामपि ।
प्राजापत्यं त्वया कर्म मयि सर्वं निवेशितम् ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पद्मे दिव्येऽर्कसङ्काशे नाभ्यामुत्पाद्य मामपि ।
प्राजापत्यं त्वया कर्म मयि सर्वं निवेशितम् ॥ ७ ॥
पद्मे दिव्येऽर्कसङ्काशे नाभ्यमुत्पाद्य मामपि ।
प्राजापत्यं त्वया कर्म मयि सर्वं निवेशितम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘आपकी नाभिसे सूर्य-तुल्य तेजस्वी दिव्य कमल प्रकट हुआ, जिसमें आपने मुझको भी उत्पन्न किया और प्रजाकी सृष्टि रचनेका सारा कार्यभार मुझपर ही रख दिया ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
निन्न नाभियिन्द सूर्यनन्तह तेजस्वी दिव्य कमल प्रकटवायितु. अदरल्लि नीनु नन्नन्नु उत्पन्न माडिदॆ मत्तु प्रजॆयन्नु सृष्टिसुव कार्यवन्नु ननगॆ ऒप्पिसिदॆ.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सोऽहं सन्न्यस्तभारो हि त्वामुपास्य जगत्पतिम् ।
रक्षां विधत्स्व भूतेषु मम तेजस्करो भवान् ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सोऽहं सन्न्यस्तभारो हि त्वामुपास्य जगत्पतिम् ।
रक्षां विधत्स्व भूतेषु मम तेजस्करो भवान् ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘जब मुझपर यह भार रख दिया गया, तब मैंने आप जगदीश्वरकी उपासना करके प्रार्थना की—‘प्रभो! आप सम्पूर्ण भूतोंमें रहकर उनकी रक्षा कीजिये; क्योंकि आप ही मुझे तेज (ज्ञान और क्रिया-शक्ति) प्रदान करनेवाले हैं’ ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नन्न मेलॆ ई भार इरिसिदाग नानु जगदीश्वरनाद निन्नन्नु उपासनॆ माडिदॆ. प्रभो! नीने समस्त प्राणिगळल्लि इद्दु अवन्नु रक्षिसु; एकॆन्दरॆ नीने ननगॆ ज्ञान-क्रियाशक्ति कॊट्टिरुववनु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततस्त्वमसि दुर्धर्षात् तस्माद् भावात् सनातनात् ।
रक्षां विधास्यन् भूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान् ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततस्त्वमसि दुर्धर्षात् तस्माद् भावात् सनातनात् ।
रक्षां विधास्यन् भूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान् ॥ ९ ॥
ततस्त्वमपि दुर्धर्षात्तस्माद् भावात्सनातनात् ।
रक्षां विधास्यन् भूतानांविष्णुत्वमुपजग्मिवान् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तब आप मेरा अनुरोध स्वीकार करके प्राणियोंकी रक्षाके लिये अपरिमेय सनातन पुरुषरूपसे जगत्पालक विष्णुके रूपमें प्रकट हुए ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग नन्न विनन्तियन्नु स्वीकरिसि प्राणिगळ रक्षणॆगागि अप्रमेय सनातन पुरुषरूपदिन्द जदत्पालक विष्णुरूपदिन्द नीनु प्रकटगॊण्डॆ.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अदित्यां वीर्यवान् पुत्रो भ्रातॄणां वीर्यवर्धनः ।
समुत्पन्नेषु कृत्येषु तेषां साह्याय कल्पसे ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अदित्यां वीर्यवान् पुत्रो भ्रातॄणां वीर्यवर्धनः ।
समुत्पन्नेषु कृत्येषु तेषां साह्याय कल्पसे ॥ १० ॥
अदित्यां वीर्यवान्पुत्रो भ्रातृणां वीर्यवर्धनः ।
समुत्पन्नेषु कृत्येषु तेषांसाह्याय कल्पसे ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘फिर आपने ही अदितिके गर्भसे परम पराक्रमी वामनरूपमें अवतार लिया । तबसे आप अपने भाई इन्द्रादि देवताओंकी शक्ति बढ़ाते और आवश्यकता पड़नेपर उनकी रक्षाके लिये उद्यत रहते हैं ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ नीने अदितिय गर्भदिन्द परम पराक्रमि वामनरूपदिन्द अवतरिसिदॆ. आगिनिन्द नीनु तन्न सहोदरनाद इन्द्रादि देवतॆगळ शक्तियन्नु हॆच्चिसुत्ता, आवश्यकतॆ बिद्दाग अवर रक्षणॆगागि तॊडगिरुवॆ.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स त्वं वित्रास्यमानासु प्रजासु जगतां वर ।
रावणस्य वधाकाङ्क्षी मानुषेषु मनोऽदधाः ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स त्वं वित्रास्यमानासु प्रजासु जगतां वर ।
रावणस्य वधाकाङ्क्षी मानुषेषु मनोऽदधाः ॥ ११ ॥
स त्वमुज्जास्यमानासु प्रजासु जगतां वर ।
रावणस्य वधाकाङ्क्षी मानुषेषु मनोऽदधाः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘जगदीश्वर! जब रावणके द्वारा प्रजाका विनाश होने लगा, उस समय आपने उस निशाचरका वध करनेकी इच्छासे मनुष्य-शरीरमें अवतार लेनेका निश्चय किया ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
जगदीश्वर! रावणनिन्द प्रजॆय विनाशवाग तॊडगिदाग, नीनु आ निशाचरनन्नु वधिसुव इच्छॆयिन्द मनुष्य शरीरदल्लि अवतरिसलु निश्चय माडिदॆ.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
कृत्वा वासस्य नियमं स्वयमेवात्मना पुरा ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
कृत्वा वासस्य नियमं स्वयमेवात्मना पुरा ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘और स्वयं ही ग्यारह हजार वर्षोंतक मर्त्यलोकमें निवास करनेकी अवधि निश्चित की थी ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
स्वतः नीने हन्नॊन्दु साविर वर्षगळवरॆगॆ मर्त्यलोकदल्लि वासिसुव अवधि निश्चयिसिद्दॆ.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स त्वं मनोमयः पुत्रः पूर्णायुर्मानुषेष्विह ।
कालोऽयं ते नरश्रेष्ठ समीपमुपवर्तितुम् ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स त्वं मनोमयः पुत्रः पूर्णायुर्मानुषेष्विह ।
कालोऽयं ते नरश्रेष्ठ समीपमुपवर्तितुम् ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘नरश्रेष्ठ! आप मनुष्य-लोकमें अपने संकल्पसे ही किसीके पुत्ररूपमें प्रकट हुए हैं । इस अवतारमें आपने अपनी जितने समयतककी आयु निश्चित की थी, वह पूरी हो गयी; अतः अब आपके लिये यह हमलोगोंके समीप आनेका समय है ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नरश्रेष्ठने! नीनु मनुष्यलोकदल्लि तन्न सङ्कल्पदिन्दले यारदो पुत्ररूपदिन्द प्रकटनागिरुवॆ. ई अवतारदल्लि नीनु निश्चयिसिद अवधि पूर्णवागिदॆ. आद्दरिन्द ईग निनगॆ नम्म लोकगळिगॆ बरुव समय बन्दिदॆ.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यदि भूयो महाराज प्रजा इच्छस्युपासितुम् ।
वस वा वीर भद्रं ते एवमाह पितामहः ॥ १४ ॥
अथ वा विजिगीषा ते सुरलोकाय राघव ।
सनाथा विष्णुना देवा भवन्तु विगतज्वराः ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यदि भूयो महाराज प्रजा इच्छस्युपासितुम् ।
वस वा वीर भद्रं ते एवमाह पितामहः ॥ १४ ॥
अथ वा विजिगीषा ते सुरलोकाय राघव ।
सनाथा विष्णुना देवा भवन्तु विगतज्वराः ॥ १५ ॥
यदि भूयो महाराज प्रजा इच्छास्युपासितुम् ।
वस वा वीर भद्रं ते एवमाह पितामहः ॥
अथ वा विजिगीषा ते सुरलोकाय राघव ।
सनाथा विष्णुना देवा भवन्तु विगतज्वराः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वीर महाराज! यदि और अधिक कालतक यहाँ रहकर प्रजाजनोंका पालन करनेकी इच्छा हो तो आप रह सकते हैं । आपका कल्याण हो । रघुनन्दन! अथवा यदि परमधाममें पधारनेका विचार हो तो अवश्य आवें । आप विष्णुदेवके स्वधाममें प्रतिष्ठित होनेपर सम्पूर्ण देवता सनाथ एवं निश्चिन्त हो जायँ—ऐसा पितामहने कहा है’ ॥ १४-१५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वीर महाराजा! इन्नू हॆच्चु कालदवरॆगॆ इल्ले इद्दु प्रजॆगळन्नु पालिसुव इच्छॆ इद्दरॆ नीनु इरबल्लॆ. निनगॆ मङ्गळवागलि. रघुनन्दन! अथवा परमधामक्कॆ आगमिसुव विचारविद्दरॆ अवश्यवागि बन्दु बिडु. नीनु विष्णुवागि स्वधामदल्लि प्रतिष्ठितनाद मेलॆ समस्त देवतॆगळु सनाथरागि, निश्चिन्तरागुवरु; मुन्तागि पितामहरु हेळिरुवरु.॥14-15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रुत्वा पितामहेनोक्तं वाक्यं कालसमीरितम् ।
राघवः प्रहसन् वाक्यं सर्वसंहारमब्रवीत् ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रुत्वा पितामहेनोक्तं वाक्यं कालसमीरितम् ।
राघवः प्रहसन् वाक्यं सर्वसंहारमब्रवीत् ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
कालके मुखसे कहे गये पितामह ब्रह्माके संदेशको सुनकर श्रीरघुनाथजी हँसते हुए उस सर्वसंहारी कालसे बोले— ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
कालनु हेळिद पितामह ब्रह्मन सन्देशवन्नु केळि श्रीरघुनाथनु नगुत्ता आ सर्वसंहारकारी कालनल्लि हेळिदनु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रुत्वा मे देवदेवस्य वाक्यं परममद्भुतम् ।
प्रीतिर्हि महती जाता तवागमनसम्भवा ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रुत्वा मे देवदेवस्य वाक्यं परममद्भुतम् ।
प्रीतिर्हि महती जाता तवागमनसम्भवा ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘काल! देवाधिदेव ब्रह्माजीका यह परम अद्भुत वचन सुननेको मिला; इसलिये तुम्हारे आनेसे मुझे बड़ी प्रसन्नता हुई है ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
कालने! देवाधिदेव ब्रह्मदेवर ई परमाद्भुत मातन्नु केळलु सिक्कितु; अदक्कागि नीनु बन्दिरुवुद रिन्द ननगॆ बहळ प्रसन्नतॆ उण्टागिदॆ.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्रयाणामपि लोकानां कार्यार्थं मम सम्भवः ।
भद्रं तेऽस्तु गमिष्यामि यत एवाहमागतः ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्रयाणामपि लोकानां कार्यार्थं मम सम्भवः ।
भद्रं तेऽस्तु गमिष्यामि यत एवाहमागतः ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तीनों लोकोंके प्रयोजनकी सिद्धिके लिये ही मेरा यह अवतार हुआ था, वह उद्देश्य अब पूरा हो गया; इसलिये तुम्हारा कल्याण हो; अब मैं जहाँसे आया था वहीं चलूँगा ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मूरु लोकगळ प्रयोजनद सिद्धिगागिये नन्न ई अवतारवागित्तु, आ उद्देश ईग पूर्णवायितु; अदक्कागि निनगॆ मङ्गळवागली. ईग नानु ऎल्लिन्द बन्दॆनो अल्लिगे होगुवॆनु.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
हृद्गतो ह्यसि सम्प्राप्तो न मे तत्र विचारणा ।
मया हि सर्वकृत्येषु देवानां वशवर्तिना ।
स्थातव्यं सर्वसंहार यथा ह्याह पितामहः ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
हृद्गतो ह्यसि सम्प्राप्तो न मे तत्र विचारणा ।
मया हि सर्वकृत्येषु देवानां वशवर्तिना ।
स्थातव्यं सर्वसंहार यथा ह्याह पितामहः ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘काल! मैंने मनसे तुम्हारा चिन्तन किया था । उसीके अनुसार तुम यहाँ आये हो; अतः इस विषयको लेकर मेरे मनमें कोई विचार नहीं है । सर्वसंहारकारी काल! मुझे सभी कार्योंमें सदा देवताओंका वशवर्ती होकर ही रहना चाहिये, जैसा कि पितामहका कथन है’ ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
कालने! नानु मनस्सिनल्ले निन्नन्नु चिन्तिसिद्दॆ. अदक्कनुसार नीनु इल्लिगॆ बन्दिरुवॆ. आद्दरिन्द ई विषयदल्लि नन्न मनस्सिनल्लि यावुदे विचारविल्ल. सर्वसंहार कालने! पितामहरु हेळिदन्तॆये नानु ऎल्ल कार्यगळल्लि सदा देवतॆगळ वशवर्तियागिये इरबेकु.॥19॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः ॥ १०४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें एक सौ चारवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०४ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि नूरनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥104॥