[त्र्यधिकशततमः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- श्रीरामके यहाँ कालका आगमन और एक कठोर शर्तके साथ उनका वार्ताके लिये उद्यत होना
विश्वास-प्रस्तुतिः
कस्यचित् त्वथ कालस्य रामे धर्मपरे स्थिते ।
कालस्तापसरूपेण राजद्वारमुपागमत् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कस्यचित् त्वथ कालस्य रामे धर्मपरे स्थिते ।
कालस्तापसरूपेण राजद्वारमुपागमत् ॥ १ ॥
कस्यचित्वथ कालस्य रामे धर्मपरे स्थिते ।
कालस्तापसरूपेण राजद्वारमुपागमत् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर कुछ समय और बीत जानेपर जब कि भगवान् श्रीराम धर्मपूर्वक अयोध्याके राज्यका पालन कर रहे थे, साक्षात् काल तपस्वीके रूपमें राजभवनके द्वारपर आया ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर कॆलकाल सन्द बळिक भगवान् श्रीरामनु धर्मपूर्वकवागि अयोध्यॆयन्नु आळुत्तिद्दाग साक्षात् कालनु तपस्विय रूपदल्लि अरमनॆय द्वारक्कॆ बन्दनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सोऽब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं धृतिमन्तं यशस्विनम् ।
मां निवेदय रामाय सम्प्राप्तं कार्यगौरवात् ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सोऽब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं धृतिमन्तं यशस्विनम् ।
मां निवेदय रामाय सम्प्राप्तं कार्यगौरवात् ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसने द्वारपर खड़े हुए धैर्यवान् एवं यशस्वी लक्ष्मणसे कहा—‘मैं एक भारी कार्यसे आया हूँ । तुम श्रीरामचन्द्रजीसे मेरे आगमनकी सूचना दे दो ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु द्वारदल्लि निन्तु धैर्यवन्त, यशस्वी लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु - नानॊन्दु भारी कार्यदिन्द बन्दिरुवॆनु. नीनु रामचन्द्रनिगॆ नानु बन्दिरुव सूचनॆयन्नु कॊडु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दूतो ह्यतिबलस्याहं महर्षेरमितौजसः ।
रामं दिदृक्षुरायातः कार्येण हि महाबल ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दूतो ह्यतिबलस्याहं महर्षेरमितौजसः ।
रामं दिदृक्षुरायातः कार्येण हि महाबल ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाबली लक्ष्मण! मैं अमित तेजस्वी महर्षि अतिबलका दूत हूँ और एक आवश्यक कार्यवश श्रीरामचन्द्रजीसे मिलने आया हूँ’ ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाबलि लक्ष्मण! नानु अमित तेजस्वी महर्षि अति बलन दूतनागिद्देनॆ हागू ऒन्दु आवश्यक कार्यवश श्रीरामचन्द्रनन्नु काणलु बन्दिरुवॆनु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सौमित्रिस्त्वरयान्वितः ।
न्यवेदयत रामाय तापसं तं समागतम् ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सौमित्रिस्त्वरयान्वितः ।
न्यवेदयत रामाय तापसं तं समागतम् ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसकी वह बात सुनकर सुमित्राकुमार लक्ष्मणने बड़ी उतावलीके साथ भीतर जाकर श्रीरामचन्द्रजीसे उस तापसके आगमनकी सूचना दी— ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवन मातन्नु केळि सुमित्रा कुमार लक्ष्मणनु लगुबगॆयिन्द ऒळगॆ होगि श्रीरामनल्लि आ तापसन आगमनवन्नु सूचिसिदनु.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
जयस्व राजधर्मेण उभौ लोकौ महाद्युते ।
दूतस्त्वां द्रष्टुमायातस्तपसा भास्करप्रभः ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
जयस्व राजधर्मेण उभौ लोकौ महाद्युते ।
दूतस्त्वां द्रष्टुमायातस्तपसा भास्करप्रभः ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महातेजस्वी महाराज! आप अपने राजधर्मके प्रभावसे इहलोक और परलोकपर भी विजयी हों । एक महर्षि दूतके रूपमें आपसे मिलने आये हैं । वे तपस्याजनित तेजसे सूर्यके समान प्रकाशित हो रहे हैं’ ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महातेजस्वी महाराज! नीनु निन्न राजधर्मद प्रभावदिन्द इह- परलोकगळन्नु जयिसिद्दीयॆ. ओर्व महर्षि दूतन रूपदल्लि निम्मन्नु काणलु बन्दिरुवरु. अवरु तपस्सिनिन्द प्राप्तवाद तेजदिन्द सूर्यनन्तॆ प्रकाशिसुत्तिरुवरु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तद् वाक्यं लक्ष्मणोक्तं वै श्रुत्वा राम उवाच ह ।
प्रवेश्यतां मुनिस्तात महौजास्तस्य वाक्यधृक् ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तद् वाक्यं लक्ष्मणोक्तं वै श्रुत्वा राम उवाच ह ।
प्रवेश्यतां मुनिस्तात महौजास्तस्य वाक्यधृक् ॥ ६ ॥
तद्वाक्यं लक्ष्मणेनोक्तं श्रुत्वा राम उवाच ह ।
प्रवेश्यताम्मुनिस्तात महौजास्तस्य वाक्यधृक् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
लक्ष्मणकी कही हुई वह बात सुनकर श्रीरामने कहा—‘तात! उन महातेजस्वी मुनिको भीतर ले आओ, जो कि अपने स्वामीके संदेश लेकर आये हैं’ ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
लक्ष्मणनु हेळिद मातन्नु केळि श्रीरामनु - अय्या! तन्न स्वामिय सन्देशवन्नु हॊत्तु तन्दिरुव आ महातेजस्वी मुनियन्नु ऒळगॆ करॆदुकॊण्डु बा ऎन्दु हेळिदनु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा प्रावेशयत तं मुनिम् ।
ज्वलन्तमेव तेजोभिः प्रदहन्तमिवांशुभिः ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा प्रावेशयत तं मुनिम् ।
ज्वलन्तमेव तेजोभिः प्रदहन्तमिवांशुभिः ॥ ७ ॥
सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा प्रावेशयत तं मुनिम् ।
ज्वलन्तमिव तेजोभिः प्रदहन्तमिवांशुभिः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब ‘जो आज्ञा’ कहकर सुमित्राकुमार उन मुनिको भीतर ले आये । वे तेजसे प्रज्वलित होते और अपनी प्रखर किरणोंसे दग्ध करते हुए-से जान पड़ते थे ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि सौमित्रियु आ मुनियन्नु ऒळगॆ करॆदुकॊण्डु बन्दनु. अवरु तेजदिन्द प्रज्वलितनागि, तन्न प्रखर किरणगळिन्द सुट्टुबिडुवरो ऎन्दॆनिसुत्तित्तु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सोऽभिगम्य रघुश्रेष्ठं दीप्यमानं स्वतेजसा ।
ऋषिर्मधुरया वाचा वर्धस्वेत्याह राघवम् ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सोऽभिगम्य रघुश्रेष्ठं दीप्यमानं स्वतेजसा ।
ऋषिर्मधुरया वाचा वर्धस्वेत्याह राघवम् ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
अपने तेजसे दीप्तिमान् रघुकुलतिलक श्रीरामके पास पहुँचकर ऋषिने उनसे मधुर वाणीमें कहा—‘रघुनन्दन! आपका अभ्युदय हो’ ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्न तेजदिन्द दीप्तिमन्तनाद रघुकुलतिलक श्रीरामन बळिगॆ बन्द ऋषियु अवनल्लि मधुरवागि हेळिदनु - रघुकुलनन्दन! निनगॆ अभ्युदयवागलि.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मै रामो महातेजाः पूजामर्घ्यपुरोगमाम् ।
ददौ कुशलमव्यग्रं प्रष्टुं चैवोपचक्रमे ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्मै रामो महातेजाः पूजामर्घ्यपुरोगमाम् ।
ददौ कुशलमव्यग्रं प्रष्टुं चैवोपचक्रमे ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
महातेजस्वी श्रीरामने उन्हें पाद्य-अर्घ्य आदि पूजनोपचार समर्पित किया और शान्तभावसे उनका कुशल-समाचार पूछना आरम्भ किया ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महातेजस्वी श्रीरामनु अवरिगॆ अर्घ्य, पाद्यादि पूजोपचारगळन्नु अर्पिसि, शान्तवागि अवर क्षेम समाचार केळतॊडगिदनु.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पृष्टश्च कुशलं तेन रामेण वदतां वरः ।
आसने काञ्चने दिव्ये निषसाद महायशाः ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पृष्टश्च कुशलं तेन रामेण वदतां वरः ।
आसने काञ्चने दिव्ये निषसाद महायशाः ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीरामके पूछनेपर वक्ताओंमें श्रेष्ठ महायशस्वी मुनि कुशल-समाचार बताकर दिव्य सुवर्णमय आसनपर विराजमान हुए ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामनु केळिदाग श्रेष्ठवाग्नि, महायशस्वी मुनियु क्षेम-समाचार तिळिसि, दिव्य स्वर्णमय आसनदल्लि विराजमानरादरु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तमुवाच ततो रामः स्वागतं ते महामते ।
प्रापयस्व च वाक्यानि यतो दूतस्त्वमागतः ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तमुवाच ततो रामः स्वागतं ते महामते ।
प्रापयस्व च वाक्यानि यतो दूतस्त्वमागतः ॥ ११ ॥
तमुवाच ततो रामः स्वागतं ते महामते ।
प्रापयास्य च वाक्यानि यतो दूतस्त्वमागतः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर श्रीरामने उनसे कहा—‘महामते! आपका स्वागत है । आप जिनके दूत होकर यहाँ पधारे हैं, उनका संदेश सुनाइये’ ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक श्रीरामनु अवरल्लि हेळिदनु - महामते! निमगॆ स्वागतविरलि. नीवु यार दूतरागि इल्लिगॆ आगमिसिरुविरो, अवर सन्देश तिळिसिरि.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
चोदितो राजसिंहेन मुनिर्वाक्यमभाषत ।
द्वन्द्वे ह्येतत् प्रवक्तव्यं हितं वै यद्यवेक्षसे ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
चोदितो राजसिंहेन मुनिर्वाक्यमभाषत ।
द्वन्द्वे ह्येतत् प्रवक्तव्यं हितं वै यद्यवेक्षसे ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
राजसिंह श्रीरामके द्वारा इस प्रकार प्रेरित होनेपर मुनि बोले—‘यदि आप हमारे हितपर दृष्टि रखें तो जहाँ हम और आप दो ही आदमी रहें, वहीं इस बातको कहना उचित है ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजसिंह श्रीरामनु हीगॆ प्रेरेपिसिदाग मुनि हेळिदरु - नीनु नम्म हितवन्नु बयसुवॆयादरॆ, नानु-नीनु इब्बरे इरुवल्लिये हेळुवुदु उचितवादीतु.॥1.॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यः शृणोति निरीक्षेद् वा स वध्यो भविता तव ।
भवेद् वै मुनिमुख्यस्य वचनं यद्यवेक्षसे ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यः शृणोति निरीक्षेद् वा स वध्यो भविता तव ।
भवेद् वै मुनिमुख्यस्य वचनं यद्यवेक्षसे ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यदि आप मुनिश्रेष्ठ अतिबलके वचनपर ध्यान दें तो आपको यह भी घोषित करना होगा कि जो कोई मनुष्य हम दोनोंकी बातचीत सुन ले अथवा हमें वार्तालाप करते देख ले, वह आप (श्रीराम) का वध्य होगा’ ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नीनु मुनिश्रेष्ठ अतिबलन मातिन कडॆगॆ गमन कॊडुवुदिद्दरॆ, यारे मनुष्यनु नम्मिब्बर मातन्नु केळिसिकॊण्डरॆ, अथवा नावु माडुव वार्तालापवन्नु नोडिदरॆ अवनन्नु वधिसलागुवुदु ऎन्दु नीनु घोषणॆ माडबेकु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तथेति च प्रतिज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
द्वारि तिष्ठ महाबाहो प्रतिहारं विसर्जय ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तथेति च प्रतिज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
द्वारि तिष्ठ महाबाहो प्रतिहारं विसर्जय ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीरामने ‘तथास्तु’ कहकर इस बातके लिये प्रतिज्ञा की और लक्ष्मणसे कहा—‘महाबाहो! द्वारपालको बिदा कर दो और स्वयं ड्योढ़ीपर खड़े होकर पहरा दो ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामनु ‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि प्रतिज्ञॆ माडिदनु मत्तु लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु- महाबाहो! द्वारपालकनन्नु कळिसि नीने स्वतः बागिलल्लि निन्तु कावलु कायबेकु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स मे वध्यः खलु भवेद् वाचं द्वन्द्वसमीरितम् ।
ऋषेर्मम च सौमित्रे पश्येद् वा शृणुयाच्च यः ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स मे वध्यः खलु भवेद् वाचं द्वन्द्वसमीरितम् ।
ऋषेर्मम च सौमित्रे पश्येद् वा शृणुयाच्च यः ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सुमित्रानन्दन! जो ऋषि और मेरी—दोनोंकी कही हुई बात सुन लेगा या बात करते हमें देख लेगा, वह मेरे द्वारा मारा जायगा’ ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुमित्रानन्दन! ऋषि मत्तु नन्न मातन्नु केळुववनु, नावु मातनाडुवुदन्नु नोडुववनु नन्निन्द वधिसल्पडुवनु.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो निक्षिप्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं द्वारि सङ्ग्रहम् ।
तमुवाच मुने वाक्यं कथयस्वेति राघवः ॥ १६ ॥
तत् ते मनीषितं वाक्यं येन वासि समाहितः ।
कथयस्वाविशङ्कस्त्वं ममापि हृदि वर्तते ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो निक्षिप्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं द्वारि सङ्ग्रहम् ।
तमुवाच मुने वाक्यं कथयस्वेति राघवः ॥ १६ ॥
तत् ते मनीषितं वाक्यं येन वासि समाहितः ।
कथयस्वाविशङ्कस्त्वं ममापि हृदि वर्तते ॥ १७ ॥
ततो निक्षिप्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं द्वारिसङ्ग्रहम् ।
तमुवाच मुनेवाक्यं कथयस्वेति राघवः ॥
यत्ते मनीषितं वाक्यं येन वासि समाहितः ।
कथयस्वाविशङ्कस्त्वं ममापि हृदि वर्तते ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इस प्रकार अपनी बात ग्रहण करनेवाले लक्ष्मणको दरवाजेपर तैनात करके श्रीरघुनाथजीने समागत महर्षिसे कहा—‘मुने! अब आप निःशङ्क होकर वह बात कहिये, जिसे कहना आपको अभीष्ट है अथवा जिसे कहनेके लिये ही आप यहाँ भेजे गये हैं । मेरे हृदयमें भी उसे सुननेके लिये उत्कण्ठा है’ ॥ १६-१७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ तन्न मातन्नु नडॆसुव लक्ष्मणनन्नु द्वारदल्लि नियमिसि, श्रीरामनु बन्दिरुव महर्षियल्लि - मुने! ईग नीवु निःशङ्करागि निमगॆ हेळबेकाद मातन्नु हेळिरि, अथवा यावुदन्नु हेळलु निम्मन्नु कळिसलागिदॆयो अदन्नु हेळिरि. अदन्नु केळुव उत्कण्ठतॆ नन्न मनस्सिनल्लिदॆ.॥16-17॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः ॥ १०३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें एक सौ तीनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०३ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि नूरमूरनॆय सर्गपूर्णवायितु. ॥103॥