१०२ लक्ष्मण-पुत्र-राज्ये

[द्व्यधिकशततमः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. श्रीरामकी आज्ञासे भरत और लक्ष्मणद्वारा कुमार अङ्गद और चन्द्रकेतुकी कारुपथ देशके विभिन्न राज्योंपर नियुक्ति
विश्वास-प्रस्तुतिः

तच्छ्रुत्वा हर्षमापेदे राघवो भ्रातृभिः सह ।
वाक्यं चाद्भुतसङ्काशं भ्रातॄन् प्रोवाच राघवः ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तच्छ्रुत्वा हर्षमापेदे राघवो भ्रातृभिः सह ।
वाक्यं चाद्भुतसङ्काशं भ्रातॄन् प्रोवाच राघवः ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

भरतके मुँहसे गन्धर्वदेशका समाचार सुनकर भाइयोंसहित श्रीरामचन्द्रजीको बड़ी प्रसन्नता हुई । तत्पश्चात् श्रीराघवेन्द्र अपने भाइयोंसे यह अद्भुत वचन बोले— ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

गन्धर्वदेशद समाचारवन्नु भरतनिन्द केळिद श्रीरामचन्द्रनिगॆ तम्मन्दिरॊन्दिगॆ तुम्बा सन्तोषवायितु. अनन्तर श्रीरामनु परमाद्भुतवाद मातन्नु अनुजरल्लि हेळिदनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इमौ कुमारौ सौमित्रे तव धर्मविशारदौ ।
अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च राज्यार्थे दृढविक्रमौ ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इमौ कुमारौ सौमित्रे तव धर्मविशारदौ ।
अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च राज्यार्थे दृढविक्रमौ ॥ २ ॥


इमौ कुमारौ सौमित्रे तव धर्मविशारदौ ।
अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च राज्यार्थे दृढविक्रवौ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सुमित्रानन्दन! तुम्हारे ये दोनों कुमार अङ्गद और चन्द्रकेतु धर्मके ज्ञाता हैं । इनमें राज्यकी रक्षाके लिये उपयुक्त दृढ़ता और पराक्रम है ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुमित्रा नन्दन ! अङ्गद मत्तु चित्रकेतु इवरिब्बरू निन्न कुमाररु धर्मज्ञरागिद्दारॆ. इवरु राज्यद रक्षणॆगागि बेकाद दृढतॆ हागू पराक्रमवन्नु हॊन्दिरुवरु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इमौ राज्येऽभिषेक्ष्यामि देशः साधु विधीयताम् ।
रमणीयो ह्यसम्बाधो रमेतां यत्र धन्विनौ ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इमौ राज्येऽभिषेक्ष्यामि देशः साधु विधीयताम् ।
रमणीयो ह्यसम्बाधो रमेतां यत्र धन्विनौ ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अतः मैं इनका भी राज्याभिषेक करूँगा । तुम इनके लिये किसी अच्छे देशका चुनाव करो, जो रमणीय होनेके साथ ही विघ्न-बाधाओंसे रहित हो और जहाँ ये दोनों धनुर्धर वीर आनन्दपूर्वक रह सकें ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आद्दरिन्द नानु इवरिगू पट्टाभिषेक माडुवॆनु. नीनु इवरिगागि ऒळ्ळॆय देशवन्नु आरिसु. अदु रमणीयवागिद्दु, विघ्नबाधॆगळिन्द रहितवागिरलि. अल्लि इवरिब्बरु धनुर्धरवीररु आनन्दवागि इरलि.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न राज्ञां यत्र पीडा स्यान्नाश्रमाणां विनाशनम् ।
स देशो दृश्यतां सौम्य नापराध्यामहे यथा ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न राज्ञां यत्र पीडा स्यान्नाश्रमाणां विनाशनम् ।
स देशो दृश्यतां सौम्य नापराध्यामहे यथा ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सौम्य! ऐसा देश देखो, जहाँ निवास करनेसे दूसरे राजाओंको पीड़ा या उद्वेग न हो, आश्रमोंका भी नाश न करना पड़े और हमलोगोंको किसीकी दृष्टिमें अपराधी भी न बनना पड़े’ ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सौम्य! इवरु वासिसुवुदरिन्द इतर राजरिगॆ पीडॆ, उद्वेग आगदिरुव, आश्रमगळ नाशवागदिरुव, नावू कूड यार कण्णिगू अपराधिगळागदिरुवन्तह ऒन्दु देशवन्नु नोडु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथोक्तवति रामे तु भरतः प्रत्युवाच ह ।
अयं कारुपथो देशो रमणीयो निरामयः ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तथोक्तवति रामे तु भरतः प्रत्युवाच ह ।
अयं कारुपथो देशो रमणीयो निरामयः ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामचन्द्रजीके ऐसा कहनेपर भरतने उत्तर दिया—‘आर्य! यह कारुपथ नामक देश बड़ा सुन्दर है । वहाँ किसी प्रकारकी रोग-व्याधिका भय नहीं है ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामचन्द्रनु हीगॆ हेळिदाग भरतनु उत्तरिसिदनु- आर्यने! कारुपथ ऎम्ब देश बहळ सुन्दरवागिदॆ. अल्लि यावुदे रोग-व्याधिगळ भयविल्ल.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

निवेश्यतां तत्र पुरमङ्गदस्य महात्मनः ।
चन्द्रकेतोः सुरुचिरं चन्द्रकान्तं निरामयम् ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

निवेश्यतां तत्र पुरमङ्गदस्य महात्मनः ।
चन्द्रकेतोः सुरुचिरं चन्द्रकान्तं निरामयम् ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वहाँ महात्मा अङ्गदके लिये नयी राजधानी बसायी जाय तथा चन्द्रकेतु (या चन्द्रकान्त) के रहनेके लिये ‘चन्द्रकान्त’ नामक नगरका निर्माण कराया जाय, जो सुन्दर और आरोग्यवर्धक हो’ ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि महात्मा अङ्गदनिगागि हॊस राजधानी स्थापिसल्पडलि हागू चन्द्रकेतुविगॆ इरलु चन्द्रकान्त ऎम्ब नगरद निर्माणवागलि. अदु सुन्दर मत्तु आरोग्य वर्धकवागलि.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् वाक्यं भरतेनोक्तं प्रतिजग्राह राघवः ।
तं च कृत्वा वशे देशमङ्गदस्य न्यवेशयत् ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तद् वाक्यं भरतेनोक्तं प्रतिजग्राह राघवः ।
तं च कृत्वा वशे देशमङ्गदस्य न्यवेशयत् ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

भरतकी कही हुई इस बातको श्रीरघुनाथजीने स्वीकार किया और कारुपथ देशको अपने अधिकारमें करके अङ्गदको वहाँका राजा बना दिया ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

भरतनु हेळिद मातन्नु श्रीरघुनाथनु अनुमोदिसि, कारुपथ देशवन्नु तन्न अधिकारदल्लि पडॆदु अङ्गदनन्नु अल्लिय राजनन्नागिसिदनु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अङ्गदीया पुरी रम्याप्यङ्गदस्य निवेशिता ।
रमणीया सुगुप्ता च रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अङ्गदीया पुरी रम्याप्यङ्गदस्य निवेशिता ।
रमणीया सुगुप्ता च रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

क्लेशरहित कर्म करनेवाले भगवान् श्रीरामने अङ्गदके लिये ‘अङ्गदीया’ नामक रमणीय पुरी बसायी, जो परम सुन्दर होनेके साथ ही सब ओरसे सुरक्षित भी थी ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

क्लेशरहित कर्ममाडुव श्रीरामनु अङ्गदनिगागि ‘अङ्गदीया’ ऎम्ब रमणीय पुरियन्नु स्थापिसिदनु. परम सुन्दरवागिद्दु, ऎल्ल कडॆगळिन्द सुरक्षितवागित्तु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

चन्द्रकेतोश्च मल्लस्य मल्लभूम्यां निवेशिता ।
चन्द्रकान्तेति विख्याता दिव्या स्वर्गपुरी यथा ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

चन्द्रकेतोश्च मल्लस्य मल्लभूम्यां निवेशिता ।
चन्द्रकान्तेति विख्याता दिव्या स्वर्गपुरी यथा ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

चन्द्रकेतु अपने शरीरसे मल्लके समान हृष्ट-पुष्ट थे; उनके लिये मल्ल देशमें ‘चन्द्रकान्ता’ नामसे विख्यात दिव्य पुरी बसायी गयी, जो स्वर्गकी अमरावती नगरीके समान सुन्दर थी ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

चन्द्रकेतु हृष्ट-पुष्टनागि मल्लनन्तॆ इद्दनु. अवनिगागि मल्ल देशदल्लि ‘चन्द्रकान्ता’ ऎम्ब विख्यात दिव्यपुरियन्नु निर्मिसलायितु. अदु स्वर्गद अमरावतियन्तॆ सुन्दरवागित्तु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो रामः परां प्रीतिं लक्ष्मणो भरतस्तथा ।
ययुर्युद्धे दुराधर्षा अभिषेकं च चक्रिरे ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो रामः परां प्रीतिं लक्ष्मणो भरतस्तथा ।
ययुर्युद्धे दुराधर्षा अभिषेकं च चक्रिरे ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इससे श्रीराम, लक्ष्मण और भरत तीनोंको बड़ी प्रसन्नता हुई । उन सभी रणदुर्जय वीरोंने स्वयं उन कुमारोंका अभिषेक किया ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

इदरिन्द श्रीराम - लक्ष्मण - भरत मूवरिगू बहळ सन्तोषवायितु. आ ऎल्ल रणदुर्जय वीररु स्वतः आ कुमाररिगॆ पट्टाभिषेक माडिदरु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अभिषिच्य कुमारौ द्वौ प्रस्थाप्य सुसमाहितौ ।
अङ्गदं पश्चिमां भूमिं चन्द्रकेतुमुदङ्मुखम् ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अभिषिच्य कुमारौ द्वौ प्रस्थाप्य सुसमाहितौ ।
अङ्गदं पश्चिमां भूमिं चन्द्रकेतुमुदङ्मुखम् ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

एकाग्रचित्त तथा सावधान रहनेवाले उन दोनों कुमारोंका अभिषेक करके अङ्गदको पश्चिम तथा चन्द्रकेतुको उत्तर दिशामें भेजा गया ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

एकाग्रचित्त हागू ऎच्चरिकॆयिन्दिरुव आ कुमाररिब्बर पट्टाभिषेक माडि, अङ्गदनन्नु पश्चिमक्कॆ मत्तु चन्द्रकेतुवन्नु उत्तरक्कॆ कळिसिकॊट्टरु.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अङ्गदं चापि सौमित्रिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ।
चन्द्रकेतोस्तु भरतः पार्ष्णिग्राहो बभूव ह ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अङ्गदं चापि सौमित्रिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ।
चन्द्रकेतोस्तु भरतः पार्ष्णिग्राहो बभूव ह ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

अङ्गदके साथ तो स्वयं सुमित्राकुमार लक्ष्मण गये और चन्द्रकेतुके सहायक या पार्श्वक भरतजी हुए ॥

अनुवाद (कन्नड)

अङ्गदनॊन्दिगॆ स्वतः सुमित्रा कुमार लक्ष्मणनु होदनु हागू चन्द्रकेतुविगॆ पार्श्वरक्षकनागि भरतनु प्रयाण बॆळॆसिदनु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

लक्ष्मणस्त्वङ्गदीयायां संवत्सरमथोषितः ।
पुत्रे स्थिते दुराधर्षे अयोध्यां पुनरागमत् ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

लक्ष्मणस्त्वङ्गदीयायां संवत्सरमथोषितः ।
पुत्रे स्थिते दुराधर्षे अयोध्यां पुनरागमत् ॥ १३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

लक्ष्मण अङ्गदीया पुरीमें एक वर्षतक रहे और उनका दुर्धर्ष पुत्र अङ्गद जब दृढ़तापूर्वक राज्य सँभालने लगा, तब वे पुनः अयोध्याको लौट आये ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मणनु अङ्गदीया पुरियल्लि ऒन्दु वर्षविद्दु, अवन दुर्धर्षपुत्र अङ्गदनु दृढतॆ यिन्द राज्यवन्नु आळतॊडगिदाग, अवनु पुनः अयोध्यॆगॆ मरळिदनु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

भरतोऽपि तथैवोष्य संवत्सरमतोऽधिकम् ।
अयोध्यां पुनरागम्य रामपादावुपास्त सः ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

भरतोऽपि तथैवोष्य संवत्सरमतोऽधिकम् ।
अयोध्यां पुनरागम्य रामपादावुपास्त सः ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इसी प्रकार भरत भी चन्द्रकान्ता नगरीमें एक वर्षसे कुछ अधिक कालतक ठहरे रहे और चन्द्रकेतुका राज्य जब दृढ़ हो गया, तब वे पुनः अयोध्यामें आकर श्रीरामचन्द्रजीके चरणोंकी सेवा करने लगे ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆये भरतनू चन्द्रकान्ता नगरदल्लि ऒन्दु वर्षक्किन्त स्वल्प हॆच्चु काल उळिदु, चन्द्रकेतुविन राज्यवु दृढवादाग अवनु अयोध्यॆगॆ बन्दु श्रीरामन चरणसेवॆयल्लि तॊडगिदनु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

उभौ सौमित्रिभरतौ रामपादावनुव्रतौ ।
कालं गतमपि स्नेहान्न जज्ञातेऽतिधार्मिकौ ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

उभौ सौमित्रिभरतौ रामपादावनुव्रतौ ।
कालं गतमपि स्नेहान्न जज्ञातेऽतिधार्मिकौ ॥ १५ ॥


उभौ सौमित्रिभरतौ रामापादावनुव्रतौ ।
कालं गतमपि स्नेहान्न जज्ञातेऽतिधार्मिकौ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

लक्ष्मण और भरत दोनोंका श्रीरामचन्द्रजीके चरणोंमें अनन्य अनुराग था । दोनों ही अत्यन्त धर्मात्मा थे । श्रीरामकी सेवामें रहते उन्हें बहुत समय बीत गया, परंतु स्नेहाधिक्यके कारण उनको कुछ भी ज्ञात न हुआ ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मण - भरतरिगॆ श्रीरामचन्द्रन चरणगळल्लि अनन्य अनुरागवित्तु. इब्बरू बहळ धर्मात्मरागिद्दु, श्रीरामन सेवॆयल्लि इरुवाग बहळ समय कळॆयितु; आदरॆ स्नेहाधिक्यदिन्दागि अवरिगॆ अदु तिळियले इल्ल.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं वर्षसहस्राणि दश तेषां ययुस्तदा ।
धर्मे प्रयतमानानां पौरकार्येषु नित्यदा ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं वर्षसहस्राणि दश तेषां ययुस्तदा ।
धर्मे प्रयतमानानां पौरकार्येषु नित्यदा ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वे तीनों भाई पुरवासियोंके कार्यमें सदा संलग्न रहते और धर्मपालनके लिये प्रयत्नशील रहा करते थे । इस प्रकार उनके दस हजार वर्ष बीत गये ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ मूवरू सहोदररु पुरवासिगळ कार्यदल्लि सदा मुळुगिद्दु, धर्म पालनॆगागि प्रयत्नशीलरागि इरुत्तिद्दरु. हीगॆ हत्तु साविर वर्षगळु कळॆदु होदुवु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

विहृत्य कालं परिपूर्णमानसाः
श्रिया वृता धर्मपुरे च संस्थिताः ।
त्रयः समिद्धाहुतिदीप्ततेजसो
हुताग्नयः साधुमहाध्वरे त्रयः ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

विहृत्य कालं परिपूर्णमानसाः
श्रिया वृता धर्मपुरे च संस्थिताः ।
त्रयः समिद्धाहुतिदीप्ततेजसो
हुताग्नयः साधुमहाध्वरे त्रयः ॥ १७ ॥


विहृत्य कालं परिपूर्णमानसाः
श्रिया वृता धर्मपुरे च संस्थिताः ।
त्रयः समिद्धा इव दीप्ततेजसो
हुताग्नयः साधुमहाध्वरे त्रयः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

धर्म साधनके स्थानभूत अयोध्यापुरीमें वैभवसम्पन्न होकर रहते हुए वे तीनों भाई यथासमय घूम-फिरकर प्रजाकी देखभाल करते थे । उनके सारे मनोरथ पूर्ण हो गये थे तथा वे महायज्ञमें आहुति पाकर प्रज्वलित हुए दीप्त तेजस्वी गार्हपत्य, आहवनीय और दक्षिण नामक त्रिविध अग्नियोंके समान प्रकाशित होते थे ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

धर्मसाधनवाद अयोध्यापुरियल्लि वैभव सम्पन्नरागि इरुत्ता, मूवरू आगाग तिरुगाडुत्ता प्रजॆयन्नु निरीक्षिसुत्तिद्दरु. अवर मनोरथगळॆल्ल पूर्णवागिद्दवु हागू अवरु महायज्ञदल्लि आहुति पडॆदु प्रज्वलितवाद तेजस्वि गार्हपत्य, आहवनीय हागू दक्षिणाग्निगळॆम्ब त्रिविध यज्ञेश्वररन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दरु.॥17॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः ॥ १०२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें एक सौ दोवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०२ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि नूर ऎरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥102॥