[एकाधिकशततमः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- भरतका गन्धर्वोंपर आक्रमण और उनका संहार करके वहाँ दो सुन्दर नगर बसाकर अपने दोनों पुत्रोंको सौंपना और फिर अयोध्याको लौट आना
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रुत्वा सेनापतिं प्राप्तं भरतं केकयाधिपः ।
युधाजिद् गार्ग्यसहितं परां प्रीतिमुपागमत् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रुत्वा सेनापतिं प्राप्तं भरतं केकयाधिपः ।
युधाजिद् गार्ग्यसहितं परां प्रीतिमुपागमत् ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
केकयराज युधाजित् ने जब सुना कि महर्षि गार्ग्यके साथ स्वयं भरत सेनापति होकर आ रहे हैं, तब उन्हें बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
केकय राजा युधाजित्तु महर्षिगार्ग्यरॊन्दिगॆ स्वतः भरतनु सैन्यसहित बरुत्तिद्दानॆ ऎन्दु केळि अवनिगॆ बहळ सन्तोषवायितु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स निर्ययौ जनौघेन महता केकयाधिपः ।
त्वरमाणोऽभिचक्राम गन्धर्वान् कामरूपिणः ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स निर्ययौ जनौघेन महता केकयाधिपः ।
त्वरमाणोऽभिचक्राम गन्धर्वान् कामरूपिणः ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वे केकयनरेश भारी जनसमुदायके साथ निकले और भरतसे मिलकर बड़ी उतावलीके साथ इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले गन्धर्वोंके देशकी ओर चले ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ केकय राजनु भारी जनसमुदायदॊन्दिगॆ हॊरटु, भरतनन्नु कूडिकॊण्डु अवसरवागि कामरूपिगळाद गन्धर्वर देशद कडॆगॆ हॊरटनु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
भरतश्च युधाजिच्च समेतौ लघुविक्रमैः ।
गन्धर्वनगरं प्राप्तौ सबलौ सपदानुगौ ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भरतश्च युधाजिच्च समेतौ लघुविक्रमैः ।
गन्धर्वनगरं प्राप्तौ सबलौ सपदानुगौ ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
भरत और युधाजित् दोनोंने मिलकर बड़ी तीव्रगतिसे सेना और सवारियोंके साथ गन्धर्वोंकी राजधानीपर धावा किया ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
भरत मत्तु युधाजित्तु इब्बरू सेरि बहळ तीव्रगतियिन्द सैन्य, वाहनगळॊन्दिगॆ गन्धर्व राजधानिय मेलॆ आक्रमण माडिदरु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रुत्वा तु भरतं प्राप्तं गन्धर्वास्ते समागताः ।
योद्धुकामा महावीर्या व्यनदंस्ते समन्ततः ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रुत्वा तु भरतं प्राप्तं गन्धर्वास्ते समागताः ।
योद्धुकामा महावीर्या व्यनदंस्ते समन्ततः ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
भरतका आगमन सुनकर वे महापराक्रमी गन्धर्व युद्धकी इच्छासे एकत्र हो सब ओर जोर-जोरसे गर्जना करने लगे ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
भरतन आगमनवन्नु केळि, आ महापराक्रमि गन्धर्वरु युद्धद इच्छॆयिन्द ऒट्टागि ऎल्लॆडॆ जोरु-जोरागि गर्जिसतॊडगिदरु.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
सप्तरात्रं महाभीमं न चान्यतरयोर्जयः ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
सप्तरात्रं महाभीमं न चान्यतरयोर्जयः ॥ ५ ॥
ततः समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
सप्तरात्रं महाभीमं न चान्यतरयोर्जयः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
फिर तो दोनों ओरकी सेनाओंमें बड़ा भयंकर और रोंगटे खड़े कर देनेवाला युद्ध छिड़ गया । वह महाभयंकर संग्राम लगातार सात राततक चलता रहा, परंतु दोनोंमेंसे किसी भी एक पक्षकी विजय नहीं हुई ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ ऎरडू कडॆय सैनिकरल्लि रोमाञ्चकर भयङ्कर युद्ध प्रारम्भवायितु. आ महाभयङ्कर सङ्ग्राम ऒन्देसमनॆ एळु हगलु रात्रि नडॆदरू याव पक्षक्कू विजय दॊरॆयलिल्ल.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
खड्गशक्तिधनुर्ग्राहा नद्यः शोणितसंस्रवाः ।
नृकलेवरवाहिन्यः प्रवृत्ताः सर्वतोदिशम् ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
खड्गशक्तिधनुर्ग्राहा नद्यः शोणितसंस्रवाः ।
नृकलेवरवाहिन्यः प्रवृत्ताः सर्वतोदिशम् ॥ ६ ॥
खड्गशक्तिधनुर्ग्राहा नद्यः शोणितसंस्रवाः ।
नृकलेवरवाहन्यः प्रवृत्ताः सर्वतो दिशम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
चारों ओर खूनकी नदियाँ बह चलीं । तलवार, शक्ति और धनुष उस नदीमें विचरनेवाले ग्राहोंके समान जान पड़ते थे, उनकी धारामें मनुष्योंकी लाशें बह जाती थीं ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ऎल्लॆडॆ रक्तद हॊळॆ हरिदवु. खड्ग, शक्ति, धनुष्य नदियल्लि विचरिसुव मॊसळॆयन्तॆ कण्डु बरुत्तित्तु. अदर प्रवाहदल्लि मनुष्यर हॆणगळु हरिदुहोगुत्तिद्दवु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो रामानुजः क्रुद्धः कालस्यास्त्रं सुदारुणम् ।
संवर्तं नाम भरतो गन्धर्वेष्वभ्यचोदयत् ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो रामानुजः क्रुद्धः कालस्यास्त्रं सुदारुणम् ।
संवर्तं नाम भरतो गन्धर्वेष्वभ्यचोदयत् ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब रामानुज भरतने कुपित होकर गन्धर्वोंपर कालदेवताके अत्यन्त भयंकर अस्त्रका, जो संवर्तनामसे प्रसिद्ध है, प्रयोग किया ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग रामानुज भरतनु कुपितनागि गन्धर्वर मेलॆ कालदेवतॆय अत्यन्त भयङ्कर संवर्तक ऎम्ब प्रसिद्धवाद अस्त्रवन्नु प्रयोगिसिदनु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ते बद्धाः कालपाशेन संवर्तेन विदारिताः ।
क्षणेनाभिहतास्तेन तिस्रः कोट्यो महात्मना ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ते बद्धाः कालपाशेन संवर्तेन विदारिताः ।
क्षणेनाभिहतास्तेन तिस्रः कोट्यो महात्मना ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इस प्रकार महात्मा भरतने क्षणभरमें तीन करोड़ गन्धर्वोंका संहार कर डाला । वे गन्धर्व कालपाशसे बद्ध हो संवर्तास्त्रसे विदीर्ण कर डाले गये ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ महात्मा भरतनु क्षणार्धदल्लि मूरुकोटि गन्धर्वरन्नु संहार माडिदनु. आ गन्धर्वरु कालपाशदिन्द बद्धरागि, संवर्तकास्त्रदिन्द सीळल्पट्ट वरागि हतरादरु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तद् युद्धं तादृशं घोरं न स्मरन्ति दिवौकसः ।
निमेषान्तरमात्रेण तादृशानां महात्मनाम् ॥ ९ ॥
हतेषु तेषु सर्वेषु भरतः केकयीसुतः ।
निवेशयामास तदा समृद्धे द्वे पुरोत्तमे ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तद् युद्धं तादृशं घोरं न स्मरन्ति दिवौकसः ।
निमेषान्तरमात्रेण तादृशानां महात्मनाम् ॥ ९ ॥
हतेषु तेषु सर्वेषु भरतः केकयीसुतः ।
निवेशयामास तदा समृद्धे द्वे पुरोत्तमे ॥ १० ॥
तद्युद्धं तादृतं घोरन्न स्मरन्ति दिवौकसः ।
निमेषान्तरमात्रेण तादृशानां महात्मनाम् ॥
हतेषुतेषु सर्वेषु भरतः केकयीसुतः ।
निवेशयामास तदा समृद्धे द्वे पुरोत्तमे ॥
अनुवाद (हिन्दी)
ऐसा भयंकर युद्ध देवताओंने भी कभी देखा हो, यह उन्हें याद नहीं आता था । पलक मारते-मारते वैसे पराक्रमी महामनस्वी समस्त गन्धर्वोंका संहार हो जानेपर कैकेयीकुमार भरतने उस समय वहाँ दो समृद्धिशाली सुन्दर नगर बसाये ॥ ९-१० ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्तह भयङ्कर युद्धवन्नु देवतॆगळु ऎन्दू नोडिरलिल्ल, अवरिगॆ नॆनपिरलिल्ल. रॆप्पॆ हॊडॆयुवन्तॆ पराक्रमि महात्मराद समस्त गन्धर्वर संहारवादाग कैकॆयि कुमार भरतनु आग अल्लि ऎरडु समृद्धशाली सुन्दर नगरगळन्नु स्थापिसिदनु.॥9-10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तक्षं तक्षशिलायां तु पुष्कलं पुष्कलावते ।
गन्धर्वदेशे रुचिरे गान्धारविषये च सः ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तक्षं तक्षशिलायां तु पुष्कलं पुष्कलावते ।
गन्धर्वदेशे रुचिरे गान्धारविषये च सः ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मनोहर गन्धर्वदेशमें तक्षशिला नामकी नगरी बसाकर उसमें उन्होंने तक्षको राजा बनाया और गान्धारदेशमें पुष्कलावत नगर बसाकर उसका राज्य पुष्कलको सौंप दिया ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मनोहर गन्धर्व देशदल्लि तक्षशिला ऎम्ब नगरवन्नु नॆलॆगॊळिसि भरतनु तक्षनन्नु राजनागिसिदनु हागू गान्धार देशदल्लि पुष्कलावत ऎम्ब नगरवन्नु स्थापिसि पुष्कलनिगॆ ऒप्पिसिदनु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
धनरत्नौघसङ्कीर्णे काननैरुपशोभिते ।
अन्योन्यसङ्घर्षकृते स्पर्धया गुणविस्तरैः ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
धनरत्नौघसङ्कीर्णे काननैरुपशोभिते ।
अन्योन्यसङ्घर्षकृते स्पर्धया गुणविस्तरैः ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वे दोनों नगर धन-धान्य एवं रत्नसमूहोंसे भरे थे । अनेकानेक कानन उनकी शोभा बढ़ाते थे । गुणविस्तारकी दृष्टिसे वे मानो परस्पर होड़ लगाकर संघर्षपूर्वक आगे बढ़ रहे थे ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ ऎरडू नगरगळु धन-धान्य गळिन्द, नवरत्नगळिन्द तुम्बिद्दवु. अनेकानेक काननगळु अवुगळ शोभॆ हॆच्चिसिद्दवु. गुणविस्तारद दृष्टियिन्द परस्पर स्पर्धिसुत्तवो ऎम्बन्तॆ बॆळॆयुत्तिद्दवु.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
उभे सुरुचिरप्रख्ये व्यवहारैरकिल्बिषैः ।
उद्यानयानसम्पूर्णे सुविभक्तान्तरापणे ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
उभे सुरुचिरप्रख्ये व्यवहारैरकिल्बिषैः ।
उद्यानयानसम्पूर्णे सुविभक्तान्तरापणे ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
दोनों नगरोंकी शोभा परम मनोहर थी । दोनों स्थानोंका व्यवहार (व्यापार) निष्कपट, शुद्ध एवं सरल था । दोनों ही नगर उद्यानों (बाग-बगीचों) तथा नाना प्रकारकी सवारियोंसे भरे-पूरे थे । उनके भीतर अलग-अलग कई बाजार थे ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ऎरडू नगरगळ शोभॆ परम मनोहरवागित्तु. ऎरडू कडॆय व्यापार- व्यवहार निष्कपट, शुद्ध, सरळवागिद्दवु. अवुगळु उद्यानगळिन्द मत्तु नाना वाहनगळिन्द तुम्बिद्दु, अदरॊळगॆ बेरॆ-बेरॆ अनेक पेटॆगळिद्दवु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
उभे पुरवरे रम्ये विस्तरैरुपशोभिते ।
गृहमुख्यैः सुरुचिरैर्विमानैर्बहुभिर्वृते ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
उभे पुरवरे रम्ये विस्तरैरुपशोभिते ।
गृहमुख्यैः सुरुचिरैर्विमानैर्बहुभिर्वृते ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
दोनों श्रेष्ठ पुरोंकी रमणीयता देखते ही बनती थी । अनेक ऐसे विस्तृत पदार्थ उनकी शोभा बढ़ाते थे, जिनका नाम अभीतक नहीं लिया गया है । सुन्दर श्रेष्ठ गृह तथा बहुत-से सतमहले मकान वहाँकी श्रीवृद्धि कर रहे थे ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ऎरडू पट्टणगळू रम्यवागिद्दवु. इष्टरवरॆगॆ हॆसरिसद अनेक विस्तृत पदार्थगळिन्द अवुगळ शोभॆ हॆच्चिसुत्तित्तु. सुन्दर एळन्तस्तिन मनॆगळिन्द अल्लिन श्रीमन्तिकॆ मॆरॆयुत्तित्तु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
शोभिते शोभनीयैश्च देवायतनविस्तरैः ।
तालैस्तमालैस्तिलकैर्बकुलैरुपशोभिते ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शोभिते शोभनीयैश्च देवायतनविस्तरैः ।
तालैस्तमालैस्तिलकैर्बकुलैरुपशोभिते ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
अनेकानेक शोभासम्पन्न देवमन्दिरों तथा ताल, तमाल, तिलक और मौलसिरी आदिके वृक्षोंसे भी उन दोनों नगरोंकी शोभा एवं रमणीयता बढ़ गयी थी ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
शोभायमान देवमन्दिरगळिन्दलू, ताल-तमाल-तिलक मुन्ताद वृक्षगळिन्दलू आ ऎरडु नगरगळ शोभॆ, रमणीयतॆ हॆच्चागित्तु.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
निवेश्य पञ्चभिर्वर्षैर्भरतो राघवानुजः ।
पुनरायान्महाबाहुरयोध्यां केकयीसुतः ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
निवेश्य पञ्चभिर्वर्षैर्भरतो राघवानुजः ।
पुनरायान्महाबाहुरयोध्यां केकयीसुतः ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
पाँच वर्षोंमें उन राजधानियोंको अच्छी तरह आबाद करके श्रीरामके छोटे भाई कैकेयीकुमार महाबाहु भरत फिर अयोध्यामें लौट आये ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ऐदु वर्षगळवरॆगॆ आ राजधानिगळ राज्यभार क्रमवन्नु व्यवस्थॆगॊळिसि, रामन तम्म कैकॆयी कुमार महाबाहु भरतनु मत्तॆ अयोध्यॆगॆ मरळि बन्दनु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सोऽभिवाद्य महात्मानं साक्षाद्धर्ममिवापरम् ।
राघवं भरतः श्रीमान् ब्रह्माणमिव वासवः ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सोऽभिवाद्य महात्मानं साक्षाद्धर्ममिवापरम् ।
राघवं भरतः श्रीमान् ब्रह्माणमिव वासवः ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वहाँ पहुँचकर श्रीमान् भरतने द्वितीय धर्मराजके समान महात्मा श्रीरघुनाथजीको उसी तरह प्रणाम किया, जैसे इन्द्र ब्रह्माजीको प्रणाम करते हैं ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अल्लिगॆ होगि इन्द्रनु ब्रह्मदेवरन्नु वन्दिसुवन्तॆ, श्रीमान् भरनु द्वितीय धर्मराजनन्तिरुव महात्मा श्रीरघुनाथनिगॆ प्रणाम माडिदनु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
शशंस च यथावृत्तं गन्धर्ववधमुत्तमम् ।
निवेशनं च देशस्य श्रुत्वा प्रीतोऽस्य राघवः ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शशंस च यथावृत्तं गन्धर्ववधमुत्तमम् ।
निवेशनं च देशस्य श्रुत्वा प्रीतोऽस्य राघवः ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तत्पश्चात् उन्होंने गन्धर्वोंके वध और उस देशको अच्छी तरह आबाद करनेका यथावत् समाचार कह सुनाया । सुनकर श्रीरघुनाथजी उनपर बहुत प्रसन्न हुए ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक अवनु गन्धर्वर वधॆ, आ देशवन्नु चॆन्नागि स्वतन्त्रगॊळिसिद समाचारवन्नु यथावत्तागि तिळिसिदनु. केळि श्रीरघुनाथनु अवन मेलॆ बहळ प्रसन्ननादनु.॥18॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः ॥ १०१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें एक सौ एकवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०१ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि नूरऒन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥101॥