[शततमः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- केकयदेशसे ब्रह्मर्षि गार्ग्यका भेंट लेकर आना और उनके संदेशके अनुसार श्रीरामकी आज्ञासे कुमारोंसहित भरतका गन्धर्वदेशपर आक्रमण करनेके लिये प्रस्थान
विश्वास-प्रस्तुतिः
कस्यचित् त्वथ कालस्य युधाजित् केकयो नृपः ।
स्वगुरुं प्रेषयामास राघवाय महात्मने ॥ १ ॥
गार्ग्यमङ्गिरसः पुत्रं ब्रह्मर्षिममितप्रभम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कस्यचित् त्वथ कालस्य युधाजित् केकयो नृपः ।
स्वगुरुं प्रेषयामास राघवाय महात्मने ॥ १ ॥
गार्ग्यमङ्गिरसः पुत्रं ब्रह्मर्षिममितप्रभम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
कुछ कालके पश्चात् केकयदेशके राजा युधाजित् ने अपने पुरोहित अमित तेजस्वी ब्रह्मर्षि गार्ग्यको, जो अङ्गिराके पुत्र थे, महात्मा श्रीरघुनाथजीके पास भेजा ॥
अनुवाद (कन्नड)
कॆलकालद बळिक केकय देशद राजा युधाजित्तु तन्न पुरोहित अमित तेजस्वी अङ्गीरसन पुत्रराद ब्रह्मर्षि गार्ग्यरन्नु महात्मा श्रीरामन बळिगॆ कळिसिदनु.॥1½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दश चाश्वसहस्राणि प्रीतिदानमनुत्तमम् ॥ २ ॥
कम्बलानि च रत्नानि चित्रवस्त्रमथोत्तमम् ।
रामाय प्रददौ राजा शुभान्याभरणानि च ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दश चाश्वसहस्राणि प्रीतिदानमनुत्तमम् ॥ २ ॥
कम्बलानि च रत्नानि चित्रवस्त्रमथोत्तमम् ।
रामाय प्रददौ राजा शुभान्याभरणानि च ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उनके साथ श्रीरामचन्द्रजीको परम उत्तम प्रेमोपहारके रूपमें अर्पण करनेके लिये उन्होंने दस हजार घोड़े, बहुत-से कम्बल (कालीन और शाल आदि), नाना प्रकारके रत्न, विचित्र-विचित्र सुन्दर वस्त्र तथा मनोहर आभूषण भी दिये थे ॥ २-३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवरॊन्दिगॆ श्रीरामचन्द्रनिगॆ प्रेमद काणिकॆयागि हत्तुसाविर कुदुरॆगळन्नु, रत्न कम्बळिगळन्नु, उण्णॆय शालुगळन्नु, नाना रीतिय रत्नगळन्नु, चित्र-विचित्र सुन्दर वसगळन्नु, मनोहर ऒडवॆगळन्नु कळिसिकॊट्टनु.॥2-3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रुत्वा तु राघवो धीमान् महर्षिं गार्ग्यमागतम् ।
मातुलस्याश्वपतिनः प्रहितं तन्महाधनम् ॥ ४ ॥
प्रत्युद्गम्य च काकुत्स्थः क्रोशमात्रं सहानुजः ।
गार्ग्यं सम्पूजयामास यथा शक्रो बृहस्पतिम् ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रुत्वा तु राघवो धीमान् महर्षिं गार्ग्यमागतम् ।
मातुलस्याश्वपतिनः प्रहितं तन्महाधनम् ॥ ४ ॥
प्रत्युद्गम्य च काकुत्स्थः क्रोशमात्रं सहानुजः ।
गार्ग्यं सम्पूजयामास यथा शक्रो बृहस्पतिम् ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
परम बुद्धिमान् श्रीमान् राघवेन्द्रने जब सुना कि मामा अश्वपति-पुत्र युधाजित् के भेजे हुए महर्षि गार्ग्य बहुमूल्य भेंट-सामग्री लिये अयोध्यामें पधार रहे हैं, तब उन्होंने भाइयोंके साथ एक कोस आगे बढ़कर उनकी अगवानी की और जैसे इन्द्र बृहस्पतिकी पूजा करते हैं, उसी प्रकार महर्षि गार्ग्यका पूजन (स्वागत-सत्कार) किया ॥ ४-५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मावनाद अश्वपति पुत्र युधाजित्तु कळिसिद महर्षि गार्ग्यरु बहुमूल्य काणिकॆगळन्नॆत्तिकॊण्डु अयोध्यॆगॆ बन्दिरुवरु ऎन्दु परम बुद्धिवन्त राघवेन्द्रनु केळिदाग, अवनु तम्मन्दिरॊन्दिगॆ ऒन्दु गावुद मुन्दॆ होगि, इन्द्रनु बृहस्पतियन्नु स्वागतिसि पूजिसिदन्तॆ महर्षि गार्ग्यरन्नु स्वागत-सत्कार माडि पूजिसिदनु.॥4-5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तथा सम्पूज्य तमृषिं तद् धनं प्रतिगृह्य च ।
पृष्ट्वा प्रतिपदं सर्वं कुशलं मातुलस्य च ॥ ६ ॥
उपविष्टं महाभागं रामः प्रष्टुं प्रचक्रमे ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तथा सम्पूज्य तमृषिं तद् धनं प्रतिगृह्य च ।
पृष्ट्वा प्रतिपदं सर्वं कुशलं मातुलस्य च ॥ ६ ॥
उपविष्टं महाभागं रामः प्रष्टुं प्रचक्रमे ।
अनुवाद (हिन्दी)
इस प्रकार महर्षिका आदर-सत्कार करके उस धनको ग्रहण करनेके पश्चात् उन्होंने उनका तथा मामाके घरका सारा कुशल-समाचार पूछा । फिर जब वे महाभाग ब्रह्मर्षि सुन्दर आसनपर विराजमान हो गये, तब श्रीरामने उनसे इस प्रकार पूछना आरम्भ किया— ॥ ६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ महर्षियन्नु आदर-सत्कार माडि आ उडुगॊरॆयन्नु स्वीकरिसिद बळिक श्रीरामनु मावन मनॆय ऎल्ल क्षेमवन्नु केळिदनु. मत्तॆ महाभाग ब्रह्मर्षिगळु सुन्दर आसनदल्लि विराजिसि दाग श्रीरामनु इन्तु केळिदनु.॥6½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
किमाह मातुलो वाक्यं यदर्थं भगवानिह ॥ ७ ॥
प्राप्तो वाक्यविदां श्रेष्ठः साक्षादिव बृहस्पतिः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
किमाह मातुलो वाक्यं यदर्थं भगवानिह ॥ ७ ॥
प्राप्तो वाक्यविदां श्रेष्ठः साक्षादिव बृहस्पतिः ।
किमाह मातुलो वाक्यं यदर्थम्भगवानिह ॥
प्राप्तो वाक्यमिदां श्रेष्ठः साक्षादिव बृहस्पतिः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘ब्रह्मर्षे! मेरे मामाने क्या संदेश दिया है, जिसके लिये साक्षात् बृहस्पतिके समान वाक्यवेत्ताओंमें श्रेष्ठ आप पूज्यपाद महर्षिने यहाँ पधारनेका कष्ट किया है’ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ब्रह्मर्षिये! नन्न मावनु एनु सन्देश कळिसिरुवनु? अदक्कागि साक्षात् बृहस्पतियन्तिरुव श्रेष्ठ वाग्मिगळाद पूज्यपाद महर्षिगळाद नीवु इल्लिगॆ आगमिसुव कारणवेनु.॥7½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रामस्य भाषितं श्रुत्वा महर्षिः कार्यविस्तरम् ॥ ८ ॥
वक्तुमद्भुतसङ्काशं राघवायोपचक्रमे ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रामस्य भाषितं श्रुत्वा महर्षिः कार्यविस्तरम् ॥ ८ ॥
वक्तुमद्भुतसङ्काशं राघवायोपचक्रमे ।
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीरामका यह प्रश्न सुनकर महर्षिने उनसे अद्भुत कार्य-विस्तारका वर्णन आरम्भ किया— ॥ ८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामन ई प्रश्नॆ केळि महर्षिगळु अवनल्लि अद्भुतकार्यद विवरणॆ हेळतॊडगिदरु.॥8½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मातुलस्ते महाबाहो वाक्यमाह नरर्षभः ॥ ९ ॥
युधाजित् प्रीतिसंयुक्तं श्रूयतां यदि रोचते ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मातुलस्ते महाबाहो वाक्यमाह नरर्षभः ॥ ९ ॥
युधाजित् प्रीतिसंयुक्तं श्रूयतां यदि रोचते ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाबाहो! आपके मामा नरश्रेष्ठ युधाजित् ने जो प्रेमपूर्वक संदेश दिया है, उसे यदि रुचिकर जान पड़े तो सुनिये ॥ ९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाबाहो ! निम्म माव नरश्रेष्ठ युधाजित्तु प्रेमपूर्वक कळिसिद सन्देशवन्नु केळलु निनगॆ इष्टविरुवुदादरॆ हेळुवॆनु, केळु.॥9½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अयं गन्धर्वविषयः फलमूलोपशोभितः ॥ १० ॥
सिन्धोरुभयतः पार्श्वे देशः परमशोभनः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अयं गन्धर्वविषयः फलमूलोपशोभितः ॥ १० ॥
सिन्धोरुभयतः पार्श्वे देशः परमशोभनः ।
अयं गन्धर्वविषयः लमूलोपशोभितः ॥
सिन्धोरुभयतः पार्श्वे देशःपरमशोभनः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘उन्होंने कहा है कि यह जो फल-मूलोंसे सुशोभित गन्धर्वदेश सिन्धु नदीके दोनों तटोंपर बसा हुआ है, बड़ा सुन्दर प्रदेश है ॥ १० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवरु हेळिदरु - फल मूलगळिन्द समृद्धवाद, सुशोभितवाद सुन्दर गन्धर्व देशवु सिन्धू नदिय ऎरडू तीरगळन्नु व्यापिसिकॊण्डिदॆ.॥10½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तं च रक्षन्ति गन्धर्वाः सायुधा युद्धकोविदाः ॥ ११ ॥
शैलूषस्य सुता वीर तिस्रः कोट्यो महाबलाः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तं च रक्षन्ति गन्धर्वाः सायुधा युद्धकोविदाः ॥ ११ ॥
शैलूषस्य सुता वीर तिस्रः कोट्यो महाबलाः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘वीर रघुनन्दन! गन्धर्वराज शैलूषकी संतानें तीन करोड़ महाबली गन्धर्व, जो युद्धकी कलामें कुशल और अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न हैं, उस देशकी रक्षा करते हैं ॥
अनुवाद (कन्नड)
वीर रघुनन्दन! गन्धर्व राज शैलूषन सन्तानगळु, युद्ध कलॆयल्लि कुशलराद, महाबलिष्ठराद मूरु कोटि गन्धर्वरु अस्त्र-शस्त्रगळिन्द सम्पन्नरागि आ देशवन्नु रक्षिसुत्तिद्दारॆ.॥11½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तान् विनिर्जित्य काकुत्स्थ गन्धर्वनगरं शुभम् ॥ १२ ॥
निवेशय महाबाहो स्वे पुरे सुसमाहिते ।
अन्यस्य न गतिस्तत्र देशः परमशोभनः ।
रोचतां ते महाबाहो नाहं त्वामहितं वदे ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तान् विनिर्जित्य काकुत्स्थ गन्धर्वनगरं शुभम् ॥ १२ ॥
निवेशय महाबाहो स्वे पुरे सुसमाहिते ।
अन्यस्य न गतिस्तत्र देशः परमशोभनः ।
रोचतां ते महाबाहो नाहं त्वामहितं वदे ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘काकुत्स्थ! महाबाहो! आप उन गन्धर्वोंको जीतकर वहाँ सुन्दर गन्धर्वनगर बसाइये । अपने लिये उत्तम साधनोंसे सम्पन्न दो नगरोंका निर्माण कीजिये । वह देश बहुत सुन्दर है । वहाँ दूसरे किसीकी गति नहीं है । आप उसे अपने अधिकारमें लेना स्वीकार करें । मैं आपको ऐसी सलाह नहीं देता, जो अहितकारक हो’ ॥ १२-१३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाबाहो! शुभकरवाद आ गन्धर्व नगरवन्नु नीनु गॆद्दु अल्लि सम्पत्समृद्धवाद ऎरडु नगरगळन्नु प्रतिष्ठापिसु. अत्यन्त सुन्दरवाद आ देशक्कॆ मत्यारू होगलाररु. आदुदरिन्द नीने अल्लिगॆ होगि अदन्नु स्वाधीनपडिसिको. नानु ऎन्दू निनगॆ अहितवादुदन्नु हेळुवुदिल्ल.॥12-13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तच्छ्रुत्वा राघवः प्रीतो महर्षेर्मातुलस्य च ।
उवाच बाढमित्येव भरतं चान्ववैक्षत ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तच्छ्रुत्वा राघवः प्रीतो महर्षेर्मातुलस्य च ।
उवाच बाढमित्येव भरतं चान्ववैक्षत ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
महर्षि और मामाका वह कथन सुनकर श्रीरघुनाथजीको बड़ी प्रसन्नता हुई । उन्होंने ‘बहुत अच्छा’ कहकर भरतकी ओर देखा ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महर्षि मत्तु मावन आ मातन्नु केळि रघुनाथनिगॆ बहळ सन्तोषवागि हागॆये आगलि ऎन्दु हेळि भरतन कडॆगॆ नोडिदनु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सोऽब्रवीद् राघवः प्रीतः साञ्जलिप्रग्रहो द्विजम् ।
इमौ कुमारौ तं देशं ब्रह्मर्षे विचरिष्यतः ॥ १५ ॥
भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कल एव च ।
मातुलेन सुगुप्तौ तु धर्मेण सुसमाहितौ ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सोऽब्रवीद् राघवः प्रीतः साञ्जलिप्रग्रहो द्विजम् ।
इमौ कुमारौ तं देशं ब्रह्मर्षे विचरिष्यतः ॥ १५ ॥
भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कल एव च ।
मातुलेन सुगुप्तौ तु धर्मेण सुसमाहितौ ॥ १६ ॥
सोऽब्रवीद्राघवः प्रीतः साञ्जलिप्रग्रहोद्विजम् ।
इवौ कुमारौ तं देशं ब्रह्मर्षे विचरिष्यतः ॥
भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कल एव च ।
मातुलेन सुगुप्तौ तु धर्मेण सुसमाहितौ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर श्रीराघवेन्द्रने उन ब्रह्मर्षिसे प्रसन्नतापूर्वक हाथ जोड़कर कहा—‘ब्रह्मर्षे! ये दोनों कुमार तक्ष और पुष्कल, जो भरतके वीर पुत्र हैं, उस देशमें विचरेंगे और मामासे सुरक्षित रहकर धर्मपूर्वक एकाग्रचित्त हो उस देशका शासन करेंगे ॥ १५-१६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक श्रीरामनु आ महर्षिगॆ कैजोडिसिकॊण्डु हेळिदनु- ब्रह्मर्षिगळे! इवरिब्बरु कुमाररु तक्ष मत्तु पुष्कलरु भरतन वीरपुत्ररागिद्दारॆ. इवरु आ देशदल्लि इद्दु, मावनिन्द सुरक्षितरागि धर्मदिन्द एकाग्रचित्तरागि आ देशवन्नु आळुवरु.॥15-16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
भरतं चाग्रतः कृत्वा कुमारौ सबलानुगौ ।
निहत्य गन्धर्वसुतान् द्वे पुरे विभजिष्यतः ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भरतं चाग्रतः कृत्वा कुमारौ सबलानुगौ ।
निहत्य गन्धर्वसुतान् द्वे पुरे विभजिष्यतः ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘ये दोनों कुमार भरतको आगे करके सेना और सेवकोंके साथ वहाँ जायँगे तथा उन गन्धर्व पुत्रोंका संहार करके अलग-अलग दो नगर बसायेंगे ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इवरिब्बरू कुमाररु भरतनन्नु मुन्दिट्टुकॊण्डु सैन्य, सेवकरॊन्दिगॆ अल्लिगॆ होगि, आ गन्धर्व रन्नु संहरिसि बेरॆ-बेरॆयागि ऎरडु नगरगळन्नु नॆलॆगॊळिसुवरु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
निवेश्य ते पुरवरे आत्मजौ सन्निवेश्य च ।
आगमिष्यति मे भूयः सकाशमतिधार्मिकः ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
निवेश्य ते पुरवरे आत्मजौ सन्निवेश्य च ।
आगमिष्यति मे भूयः सकाशमतिधार्मिकः ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उन दोनों श्रेष्ठ नगरोंको बसाकर उनमें अपने दोनों पुत्रोंको स्थापित करके अत्यन्त धर्मात्मा भरत फिर मेरे पास लौट आयेंगे’ ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ ऎरडु श्रेष्ठ नगरगळन्नु स्थापिसि अवुगळल्लि तन्न ऎरडू पुत्ररिगॆ पट्टाभिषेक माडि अत्यन्त धर्मात्मा भरतनु पुनः नन्न बळिगॆ हिन्दिरुगुवनु.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ब्रह्मर्षिमेवमुक्त्वा तु भरतं सबलानुगम् ।
आज्ञापयामास तदा कुमारौ चाभ्यषेचयत् ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ब्रह्मर्षिमेवमुक्त्वा तु भरतं सबलानुगम् ।
आज्ञापयामास तदा कुमारौ चाभ्यषेचयत् ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
ब्रह्मर्षिसे ऐसा कहकर श्रीरामचन्द्रजीने भरतको वहाँ सेनाके साथ जानेकी आज्ञा दी और दोनों कुमारोंका पहले ही राज्याभिषेक कर दिया ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ब्रह्मर्षिगळल्लि हीगॆ हेळि श्रीरामचन्द्रनु भरतनिगॆ सैन्यदॊन्दिगॆ अल्लिगॆ होगलु आज्ञापिसिदनु हागू इब्बरू कुमाररिगॆ मॊदले राज्याभिषेक माडिबिट्टनु.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नक्षत्रेण च सौम्येन पुरस्कृत्याङ्गिरःसुतम् ।
भरतः सह सैन्येन कुमाराभ्यां विनिर्ययौ ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नक्षत्रेण च सौम्येन पुरस्कृत्याङ्गिरःसुतम् ।
भरतः सह सैन्येन कुमाराभ्यां विनिर्ययौ ॥ २० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तत्पश्चात् सौम्य नक्षत्र (मृगशिरा) में अङ्गिराके पुत्र महर्षि गार्ग्यको आगे करके सेना और कुमारोंके साथ भरतने यात्रा की ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक सौम्य मृगशिरा नक्षत्रदल्लि अङ्गिरापुत्र महर्षि गार्ग्यरन्नु मुन्दिट्टुकॊण्डु, कुमाररॊन्दिगॆ भरतनु प्रयाण बॆळॆसिदनु.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सा सेना शक्रयुक्तेव नगरान्निर्ययावथ ।
राघवानुगता दूरं दुराधर्षा सुरैरपि ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सा सेना शक्रयुक्तेव नगरान्निर्ययावथ ।
राघवानुगता दूरं दुराधर्षा सुरैरपि ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इन्द्रद्वारा प्रेरित हुई देवसेनाके समान वह सेना नगरसे बाहर निकली । भगवान् श्रीराम भी दूरतक उसके साथ-साथ गये । वह देवताओंके लिये भी दुर्जय थी ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्द्रनिन्द प्रेरितनाद देवसैन्यदन्तॆ, देवतॆगळिगू दुर्जयवाद आ सेनॆयु नगरदिन्द हॊरटितु. भगवान् श्रीरामनु दूरदवरॆगॆ होगि बीळ्कॊट्टनु.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मांसाशिनश्च ये सत्त्वा रक्षांसि सुमहान्ति च ।
अनुजग्मुर्हि भरतं रुधिरस्य पिपासया ॥ २२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मांसाशिनश्च ये सत्त्वा रक्षांसि सुमहान्ति च ।
अनुजग्मुर्हि भरतं रुधिरस्य पिपासया ॥ २२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मांसाहारी जन्तु और बड़े-बड़े राक्षस युद्धमें रक्तपानकी इच्छासे भरतके पीछे-पीछे गये ॥ २२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मांसाहारि जन्तुगळु, दॊड्ड-दॊड्ड राक्षसरु युद्धदल्लि, रक्तपातद इच्छॆयिन्द भरतन हिन्दॆ-हिन्दॆये नडॆदवु.॥22॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
भूतग्रामाश्च बहवो मांसभक्षाः सुदारुणाः ।
गन्धर्वपुत्रमांसानि भोक्तुकामाः सहस्रशः ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भूतग्रामाश्च बहवो मांसभक्षाः सुदारुणाः ।
गन्धर्वपुत्रमांसानि भोक्तुकामाः सहस्रशः ॥ २३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
अत्यन्त भयंकर कई हजार मांसभक्षी भूतसमूह गन्धर्व-पुत्रोंका मांस खानेके लिये उस सेनाके साथ-साथ गये ॥ २३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अत्यन्त भयङ्कर अनेक साविर मांसभक्षि भूत समूहवु गन्धर्व पुत्रर मांसवन्नु तिन्नलु आ सैन्यदॊन्दिगॆ होयितु.॥23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सिंहव्याघ्रवराहाणां खेचराणां च पक्षिणाम् ।
बहूनि वै सहस्राणि सेनाया ययुरग्रतः ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सिंहव्याघ्रवराहाणां खेचराणां च पक्षिणाम् ।
बहूनि वै सहस्राणि सेनाया ययुरग्रतः ॥ २४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
सिंह, बाघ, सूअर और आकाशचारी पक्षी कई हजारकी संख्यामें सेनाके आगे-आगे चले ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सिंह, हुलि, काडुहन्दि, आकाशचारी पक्षिगळु अनेक साविर सङ्ख्यॆयल्लि सैन्यद मुन्दॆ-मुन्दॆ नडॆदवु.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अध्यर्धमासमुषिता पथि सेना निरामया ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णा केकयं समुपागमत् ॥ २५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अध्यर्धमासमुषिता पथि सेना निरामया ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णा केकयं समुपागमत् ॥ २५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मार्गमें डेढ़ महीने बिताकर हृष्ट-पुष्ट मनुष्योंसे भरी हुई वह सेना कुशलपूर्वक केकयदेशमें जा पहुँची ॥
अनुवाद (कन्नड)
दारियल्लि ऒन्दूवरॆ तिङ्गळु कळॆदु हृष्ट-पुष्ट मनुष्यरिन्द तुम्बिद आ सैन्यवु क्षेमवागि केकय देशवन्नु तलुपितु.॥25॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे शततमः सर्गः ॥ १०० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें सौवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०० ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि नूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥100॥