०९९ अयोध्या-प्रवेशः यज्ञ-दानादि

[एकोनशततमः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. सीताके रसातल-प्रवेशके पश्चात् श्रीरामकी जीवनचर्या, रामराज्यकी स्थिति तथा माताओंके परलोक-गमन आदिका वर्णन
विश्वास-प्रस्तुतिः

रजन्यां तु प्रभातायां समानीय महामुनीन् ।
गीयतामविशङ्काभ्यां रामः पुत्रावुवाच ह ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

रजन्यां तु प्रभातायां समानीय महामुनीन् ।
गीयतामविशङ्काभ्यां रामः पुत्रावुवाच ह ॥ १ ॥


रजन्यां तु प्रभातायां समानीय महामुनिम् ।
गीयतामविशङ्काभ्यां रामः पुत्रावुवाच ह ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रात बीतनेपर जब सबेरा हुआ, तब श्रीरामचन्द्रजीने बड़े-बड़े मुनियोंको बुलाकर अपने दोनों पुत्रोंसे कहा—‘अब तुम निःशङ्क होकर शेष रामायणका गान आरम्भ करो’ ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इरुळु कळॆदु बॆळगादाग श्रीरामचन्द्रनु दॊड्ड-दॊड्ड मुनिगळन्नु करॆदु, तन्न इब्बरू पुत्ररल्लि ‘ईग नीवु निःशङ्करागि उळिद रामायणद गायन प्रारम्भिसिरि’ ऎन्दु हेळिदनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः समुपविष्टेषु महर्षिषु महात्मसु ।
भविष्यदुत्तरं काव्यं जगतुस्तौ कुशीलवौ ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः समुपविष्टेषु महर्षिषु महात्मसु ।
भविष्यदुत्तरं काव्यं जगतुस्तौ कुशीलवौ ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महात्मा महर्षियोंके यथास्थान बैठ जानेपर कुश और लवने भगवान् के भविष्य जीवनसे सम्बन्ध रखनेवाले उत्तरकाण्डका, जो उस महाकाव्यका एक अंश था, गान आरम्भ किया ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महात्मा महर्षिगळु यथास्थानगळल्लि कुळितुकॊण्डाग, कुश-लवरु भगवन्तन भविष्यक्कॆ सम्बन्धिसिद, आ महाकाव्यद ऒन्दंशवाद उत्तर काण्डवन्नु हाडलु प्रारम्भिसिदरु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रविष्टायां तु सीतायां भूतलं सत्यसम्पदा ।
तस्यावसाने यज्ञस्य रामः परमदुर्मनाः ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्रविष्टायां तु सीतायां भूतलं सत्यसम्पदा ।
तस्यावसाने यज्ञस्य रामः परमदुर्मनाः ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इधर अपनी सत्यरूप सम्पत्तिके बलसे सीताजीके रसातलमें प्रवेश कर जानेपर उस यज्ञके अन्तमें भगवान् श्रीरामका मन बहुत दुःखी हुआ ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सत्यरूपवाद सम्पत्तिन बलदिन्द सीतादेवियु रसातलवन्नु प्रवेशिसिद बळिक आ यज्ञद अन्त्यदल्लि भगवान् श्रीरामन मनस्सु बहळ दुःखित वायितु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपश्यमानो वैदेहीं मेने शून्यमिदं जगत् ।
शोकेन परमायस्तो न शान्तिं मनसागमत् ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अपश्यमानो वैदेहीं मेने शून्यमिदं जगत् ।
शोकेन परमायस्तो न शान्तिं मनसागमत् ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

विदेहकुमारीको न देखनेसे उन्हें यह सारा संसार सूना जान पड़ने लगा । शोकसे व्यथित होनेके कारण उनके मनको शान्ति नहीं मिली ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

विदेह कुमारियन्नु नोडदॆ अवनिगॆ इडी जगत्तु शून्यदन्तायितु. शोकदिन्द व्यथितनाद कारण अवन मनस्सिगॆ शान्ति इरलिल्ल.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

विसृज्य पार्थिवान् सर्वानृक्षवानरराक्षसान् ।
जनौघं विप्रमुख्यानां वित्तपूर्वं विसृज्य च ॥ ५ ॥
एवं समाप्य यज्ञं तु विधिवत् स तु राघवः ।
ततो विसृज्य तान् सर्वान् रामो राजीवलोचनः ॥ ६ ॥
हृदि कृत्वा तदा सीतामयोध्यां प्रविवेश ह ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

विसृज्य पार्थिवान् सर्वानृक्षवानरराक्षसान् ।
जनौघं विप्रमुख्यानां वित्तपूर्वं विसृज्य च ॥ ५ ॥
एवं समाप्य यज्ञं तु विधिवत् स तु राघवः ।
ततो विसृज्य तान् सर्वान् रामो राजीवलोचनः ॥ ६ ॥
हृदि कृत्वा तदा सीतामयोध्यां प्रविवेश ह ।

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर श्रीरघुनाथजीने सब राजाओंको, रीछों, वानरों और राक्षसोंको, जनसमुदायको तथा मुख्य-मुख्य ब्राह्मणोंको भी धन देकर बिदा किया । इस प्रकार विधिपूर्वक यज्ञको समाप्त करके कमलनयन श्रीरामने सबको बिदा करनेके पश्चात् उस समय सीताका मन-ही-मन स्मरण करते हुए अयोध्यामें प्रवेश किया ॥ ५-६ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर श्रीरघुनाथनु ऎल्ल राजरिगॆ, करडि, वानररिगॆ, राक्षसरिगॆ, जनसमुदायक्कॆ, मुख्य- मुख्य ब्राह्मणरिगॆ धनवन्नु कॊट्टु बीळ्कॊट्टनु. हीगॆ विधिवत्तागि यज्ञगळन्नु मुगिसि कमलनयन श्रीरामनु ऎल्लरन्नु बीळ्कॊट्ट बळिक, सीतॆयन्नु मनस्सिनल्ले स्मरिसुत्ता अयोध्यॆयन्नु प्रवेशिसिदनु.॥5-6½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इष्टयज्ञो नरपतिः पुत्रद्वयसमन्वितः ॥ ७ ॥
न सीतायाः परां भार्यां वव्रे स रघुनन्दनः ।
यज्ञे यज्ञे च पत्न्यर्थं जानकी काञ्चनीभवत् ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इष्टयज्ञो नरपतिः पुत्रद्वयसमन्वितः ॥ ७ ॥
न सीतायाः परां भार्यां वव्रे स रघुनन्दनः ।
यज्ञे यज्ञे च पत्न्यर्थं जानकी काञ्चनीभवत् ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

यज्ञ पूरा करके रघुकुलनन्दन राजा श्रीराम अपने दोनों पुत्रोंके साथ रहने लगे । उन्होंने सीताके सिवा दूसरी किसी स्त्रीसे विवाह नहीं किया । प्रत्येक यज्ञमें जब-जब धर्मपत्नीकी आवश्यकता होती, श्रीरघुनाथजी सीताकी स्वर्णमयी प्रतिमा बनवा लिया करते थे ॥ ७-८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

यज्ञवन्नु पूर्णगॊळिसि रघुकुलनन्दन राजा श्रीरामनु तन्न ऎरडु पुत्ररॊन्दिगॆ इरतॊडगिदनु. अवनु सीतॆयल्लदॆ बेरॆ याव स्त्रीयन्नु विवाहवागलिल्ल. प्रतियॊन्दु यज्ञदल्लि धर्मपत्निय आवश्यकतॆ इद्दाग श्रीरघुनाथनु सीतॆय स्वर्णप्रतिमॆयन्नु माडिसिकॊण्डु होगुत्तिद्दनु.॥7-8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दशवर्षसहस्राणि वाजिमेधानथाकरोत् ।
वाजपेयान् दशगुणांस्तथा बहुसुवर्णकान् ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दशवर्षसहस्राणि वाजिमेधानथाकरोत् ।
वाजपेयान् दशगुणांस्तथा बहुसुवर्णकान् ॥ ९ ॥


दर्शवर्षसहस्राणि वाजिमेधानथाकरोत् ।
वाजपेयान्दशगुणांस्तथाबहुसुवर्णकान् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन्होंने दस हजार वर्षोंतक यज्ञ किये । कितने ही अश्वमेध यज्ञों और उनसे दस गुने वाजपेय यज्ञोंका अनुष्ठान किया, जिसमें असंख्य स्वर्णमुद्राओंकी दक्षिणाएँ दी गयी थीं ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवनु हत्तु साविर वर्षगळवरॆगॆ यज्ञ माडिदनु. ऎष्टो अश्वमेध यज्ञगळन्नु, अवुगळिगिन्त हत्तु पट्टु वाजपेय यज्ञगळन्नु नडॆसिदनु. अवुगळल्लि असङ्ख्य स्वर्णमुद्रॆगळन्नु दक्षिणॆयागि कॊडलागित्तु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां गोसवैश्च महाधनैः ।
ईजे क्रतुभिरन्यैश्च स श्रीमानाप्तदक्षिणैः ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां गोसवैश्च महाधनैः ।
ईजे क्रतुभिरन्यैश्च स श्रीमानाप्तदक्षिणैः ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीमान् रामने पर्याप्त दक्षिणाओंसे युक्त अग्निष्टोम, अतिरात्र, गोसव तथा अन्य बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान किया, जिनमें अपार धनराशि खर्च की गयी ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामनु हेरळ दक्षिणॆगळिन्द कूडिद अग्निष्टोम, अतिरात्र, गोसव, हागू इतर दॊड्ड-दॊड्ड यज्ञगळ अनुष्ठान माडि, अपार धनराशियन्नु व्ययिसिदनु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं स कालः सुमहान् राज्यस्थस्य महात्मनः ।
धर्मे प्रयतमानस्य व्यतीयाद् राघवस्य च ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं स कालः सुमहान् राज्यस्थस्य महात्मनः ।
धर्मे प्रयतमानस्य व्यतीयाद् राघवस्य च ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार राज्य करते हुए महात्मा भगवान् श्रीरघुनाथजीका बहुत बड़ा समय धर्मपालनके प्रयत्नमें ही बीता ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई प्रकार राज्यवाळुत्तिरुवाग महात्मा भगवान् श्रीरघुनाथन हॆच्चिन समय धर्मपालनॆय प्रयत्नदल्ले कळॆयितु.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ऋक्षवानररक्षांसि स्थिता रामस्य शासने ।
अनुरञ्जन्ति राजानो ह्यहन्यहनि राघवम् ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ऋक्षवानररक्षांसि स्थिता रामस्य शासने ।
अनुरञ्जन्ति राजानो ह्यहन्यहनि राघवम् ॥ १२ ॥


यक्षवानररक्षांसि स्थिता रामस्य शासने ।
अनुरञ्जन्ति राजानो ह्यहन्यहनि राघवम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रीछ, वानर और राक्षस भी श्रीरामकी आज्ञाके अधीन रहते थे । भूमण्डलके सभी राजा प्रतिदिन श्रीरघुनाथजीको प्रसन्न रखते थे ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

करडिगळू, वानररू, राक्षसरू, कूड श्रीरामन आज्ञॆगॆ अधीनरागिद्दरु. भूमण्डलद ऎल्ल राजरू प्रतिदिन श्रीरघुनाथनन्नु सन्तोषगॊळिसुत्तिद्दरु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

काले वर्षति पर्जन्यः सुभिक्षं विमला दिशः ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णं पुरं जनपदास्तथा ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

काले वर्षति पर्जन्यः सुभिक्षं विमला दिशः ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णं पुरं जनपदास्तथा ॥ १३ ॥


काले वर्षति पर्जन्यः सुभिक्षं विमला दिशः ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णं पुरं जनपदस्तथा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामके राज्यमें मेघ समयपर वर्षा करते थे । सदा सुकाल ही रहता था—कभी अकाल नहीं पड़ता था । सम्पूर्ण दिशाएँ प्रसन्न दिखायी देती थीं तथा नगर और जनपद हृष्ट-पुष्ट मनुष्योंसे भरे रहते थे ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामन राज्यदल्लि मोडगळु समयक्कॆ सरियागि मळॆ सुरिसुत्तिद्दवु. सदा सुभिक्षवागिद्दु, दुर्भिक्ष इरले इल्ल. समस्त दिक्कुगळु निर्मलवागिद्दवु, नगर मत्तु राष्ट्रवु हृष्ट-पुष्ट जनरिन्द तुम्बिरुत्तित्तु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नाकाले म्रियते कश्चिन्न व्याधिः प्राणिनां तथा ।
नानर्थो विद्यते कश्चिद् रामे राज्यं प्रशासति ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नाकाले म्रियते कश्चिन्न व्याधिः प्राणिनां तथा ।
नानर्थो विद्यते कश्चिद् रामे राज्यं प्रशासति ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामके राज्यशासन करते समय किसीकी अकाल-मृत्यु नहीं होती थी । प्राणियोंको कोई रोग नहीं सताता था और संसारमें कोई उपद्रव खड़ा नहीं होता था ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामन आळ्विकॆय कालदल्लि यारदू अकाल मृत्यु आगुत्तिरलिल्ल. प्राणिगळिगॆ यावुदे रोग सतायिसुत्तिरलिल्ल. जगत्तिनल्लि यावुदे उपद्रवगळु तलॆदोरुत्तिरलिल्ल.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ दीर्घस्य कालस्य राममाता यशस्विनी ।
पुत्रपौत्रैः परिवृता कालधर्ममुपागमत् ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अथ दीर्घस्य कालस्य राममाता यशस्विनी ।
पुत्रपौत्रैः परिवृता कालधर्ममुपागमत् ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इसके बाद दीर्घकाल व्यतीत होनेपर पुत्र-पौत्रोंसे घिरी हुई परम यशस्विनी श्रीराममाता कौसल्या कालधर्म (मृत्यु) को प्राप्त हुईं ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर दीर्घकाल कळॆदाग पुत्र-पौत्रवतियाद परम यशस्विनि श्रीराममाता कौसल्यादेवियु काल धर्मक्कनुसार स्वर्गस्थळादळु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्वियाय सुमित्रा च कैकेयी च यशस्विनी ।
धर्मं कृत्वा बहुविधं त्रिदेवे पर्यवस्थिता ॥ १६ ॥
सर्वाः प्रमुदिताः स्वर्गे राज्ञा दशरथेन च ।
समागता महाभागाः सर्वधर्मं च लेभिरे ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अन्वियाय सुमित्रा च कैकेयी च यशस्विनी ।
धर्मं कृत्वा बहुविधं त्रिदेवे पर्यवस्थिता ॥ १६ ॥
सर्वाः प्रमुदिताः स्वर्गे राज्ञा दशरथेन च ।
समागता महाभागाः सर्वधर्मं च लेभिरे ॥ १७ ॥


अन्वियाय सुमित्रा च कैकेयी चयशस्विनी ।
धर्मं कृत्वा बहुविधं त्रिदिवे पर्यवस्थिता ॥ सर्वाः प्रमुदिताः स्वर्गे राज्ञा दशरथेन च ।
समागता महाभागाः सर्वधर्मं च लेभीरे ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सुमित्रा और यशस्विनी कैकेयीने भी उन्हींके पथका अनुसरण किया । ये सभी रानियाँ जीवनकालमें नाना प्रकारके धर्मका अनुष्ठान करके अन्तमें साकेतधामको प्राप्त हुईं और बड़ी प्रसन्नताके साथ वहाँ राजा दशरथसे मिलीं । उन महाभागा रानियोंको सब धर्मोंका पूरा-पूरा फल प्राप्त हुआ ॥ १६-१७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुमित्रॆ मत्तु कैकेयियरू आकॆय दारियन्ने हिडिदरु. ई राणियरॆल्ल जीवनकालदल्लि नानारीतिय धर्मानुष्ठानमाडि कॊनॆगॆ साकेत धामवन्नु पडॆदुकॊण्डु, बहळ सन्तोषदिन्द अल्लि दशरथनन्नु सेरिकॊण्डरु. आ महाभागा राणियरिगॆ ऎल्ल धर्मगळ पूर्णफल प्राप्तवायितु.॥16-17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तासां रामो महादानं काले काले प्रयच्छति ।
मातॄणामविशेषेण ब्राह्मणेषु तपस्विषु ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तासां रामो महादानं काले काले प्रयच्छति ।
मातॄणामविशेषेण ब्राह्मणेषु तपस्विषु ॥ १८ ॥


तासां रामो महादानं काले काले प्रयच्छति ।
मातृणामविशेषेण ब्राह्मणेषु तपस्विषु ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरघुनाथजी समय-समयपर अपनी सभी माताओंके निमित्त बिना किसी भेदभावके तपस्वी ब्राह्मणोंको बड़े-बड़े दान दिया करते थे ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरघुनाथनु समयक्कॆ सरियागि तन्न ऎल्ल मातॆयर निमित्तदिन्द यावुदे भेदभावविल्लदॆ तपस्वी ब्राह्मणरिगॆ महादानगळन्नु माडुत्तिद्दनु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पित्र्याणि ब्रह्मरत्नानि यज्ञान् परमदुस्तरान् ।
चकार रामो धर्मात्मा पितॄन् देवान् विवर्धयन् ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पित्र्याणि ब्रह्मरत्नानि यज्ञान् परमदुस्तरान् ।
चकार रामो धर्मात्मा पितॄन् देवान् विवर्धयन् ॥ १९ ॥


पित्र्याणि ब्रह्मरत्नानि यज्ञान् परमदुस्तरान् ।
चकार रामो धर्मात्मा पितृन्देवान्विवर्धयन् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

धर्मात्मा श्रीराम श्राद्धमें उपयोगी उत्तमोत्तम वस्तुएँ ब्राह्मणोंको देते तथा पितरों और देवताओंको संतुष्ट करनेके लिये बड़े-बड़े दुस्तर यज्ञों (पिण्डात्मक पितृयज्ञों) का अनुष्ठान करते थे ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

धर्मात्मा श्रीरामनु श्राद्धदल्लि उपयोगि उत्तमोत्तम वस्तुगळन्नु ब्राह्मणरिगॆ कॊट्टु, पितृगळन्नु, देवतॆगळन्नु सन्तुष्टगॊळिसलु पिण्डपितृ यज्ञवे मुन्ताद अत्यन्त दुस्तर यज्ञगळन्नु माडुत्तानॆ.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं वर्षसहस्राणि बहून्यथ ययुः सुखम् ।
यज्ञैर्बहुविधं धर्मं वर्धयानस्य सर्वदा ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं वर्षसहस्राणि बहून्यथ ययुः सुखम् ।
यज्ञैर्बहुविधं धर्मं वर्धयानस्य सर्वदा ॥ २० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार यज्ञोंके द्वारा सर्वदा विविध धर्मोंका पालन करते हुए श्रीरघुनाथजीके कई हजार वर्ष सुखपूर्वक बीत गये ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई प्रकार यज्ञगळ मूलक सदाकाल विविध धर्मगळन्नु पालिसुत्ता श्रीरामनु ऎष्टो साविर वर्षगळु सुखवागि कळॆदनु.॥20॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनशततमः सर्गः ॥ ९९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें निन्यानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९९ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि तॊम्भत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥99॥