०९८ राम-सान्त्वनम्

[अष्टनवतितमः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. सीताके लिये श्रीरामका खेद, ब्रह्माजीका उन्हें समझाना और उत्तरकाण्डका शेष अंश सुननेके लिये प्रेरित करना
विश्वास-प्रस्तुतिः

रसातलं प्रविष्टायां वैदेह्यां सर्ववानराः ।
चुक्रुशुः साधुसाध्वीति मुनयो रामसन्निधौ ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

रसातलं प्रविष्टायां वैदेह्यां सर्ववानराः ।
चुक्रुशुः साधुसाध्वीति मुनयो रामसन्निधौ ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

विदेहकुमारी सीताके रसातलमें प्रवेश कर जानेपर श्रीरामके समीप बैठे हुए सम्पूर्ण वानर तथा ऋषि-मुनि कहने लगे—‘साध्वी सीते! तुम धन्य हो’ ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वैदेही सीतादेवियु रसातळदल्लि प्रवेशिसिदाग श्रीरामन बळियल्लि कुळितिरुव वानररॆल्लरू हागू ऋषिमुनिगळु - साध्वी सीते! नीनु धन्य! धन्य! ऎन्दु हेळतॊडगिदरु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दण्डकाष्ठमवष्टभ्य बाष्पव्याकुलितेक्षणः ।
अवाक्शिरा दीनमना रामो ह्यासीत् सुदुःखितः ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दण्डकाष्ठमवष्टभ्य बाष्पव्याकुलितेक्षणः ।
अवाक्शिरा दीनमना रामो ह्यासीत् सुदुःखितः ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

किंतु स्वयं भगवान् श्रीराम बहुत दुःखी हुए । उनका मन उदास हो गया और वे गूलरके दण्डेका सहारा लिये खड़े हो सिर झुकाये नेत्रोंसे आँसू बहाने लगे ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आदरॆ स्वतः श्रीरामनु बहळ दुःखितनादनु. अवनु दीनमनस्कनागि, अत्तिय दण्डद आसरॆ पडॆदु निन्तुकॊण्डु तलॆतग्गिसि कण्णुगळिन्द कम्बनि हरिसिदनु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स रुदित्वा चिरं कालं बहुशो बाष्पमुत्सृजन् ।
क्रोधशोकसमाविष्टो रामो वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स रुदित्वा चिरं कालं बहुशो बाष्पमुत्सृजन् ।
क्रोधशोकसमाविष्टो रामो वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

बहुत देरतक रोकर बारम्बार आँसू बहाते हुए क्रोध और शोकसे युक्त हो श्रीरामचन्द्रजी इस प्रकार बोले— ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बहळ हॊत्तु तडॆदु पदे-पदे कण्णीरु सुरिसुत्ता क्रोध मत्तु शोकदिन्द कूडि श्रीराम चन्द्रनु ई प्रकार नुडिदनु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अभूतपूर्वं शोकं मे मनः स्प्रष्टुमिवेच्छति ।
पश्यतो मे यथा नष्टा सीता श्रीरिव रूपिणी ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अभूतपूर्वं शोकं मे मनः स्प्रष्टुमिवेच्छति ।
पश्यतो मे यथा नष्टा सीता श्रीरिव रूपिणी ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘आज मेरा मन अभूतपूर्व शोकमें डूबना चाहता है; क्योंकि इस समय मेरी आँखोंके सामनेसे मूर्तिमती लक्ष्मीके समान सीता अदृश्य हो गयीं ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इन्दु नन्न मनस्सु अभूतपूर्व शोकदल्लि मुळुगुत्तिदॆ; एकॆन्दरॆ ईग नन्न कण्णमुन्दॆये मूर्तिमन्त लक्ष्मिगॆ समानळाद सीतॆयु अदृश्यळादळु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सादर्शनं पुरा सीता लङ्कां पारे महोदधेः ।
ततश्चापि मयाऽऽनीता किं पुनर्वसुधातलात् ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सादर्शनं पुरा सीता लङ्कां पारे महोदधेः ।
ततश्चापि मयाऽऽनीता किं पुनर्वसुधातलात् ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पहली बार सीता समुद्रके उस पार लङ्कामें जाकर मेरी आँखोंसे ओझल हुई थीं । किंतु जब मैं वहाँसे भी उन्हें लौटा लाया, तब पृथ्वीके भीतरसे ले आना कौन बड़ी बात है?’ ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मॊदलॊम्मॆ सीतॆयु समुद्रद आचॆ लङ्कॆगॆ होगि नन्न कण्णुगळिन्द मरॆयागिद्दळु. आदरॆ नानु अल्लिन्दलू मरळि तन्दिरुवाग पृथिविय ऒळगिन्द तरुवुदु एनु दॊड्ड मातु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

वसुधे देवि भवति सीता निर्यात्यतां मम ।
दर्शयिष्यामि वा रोषं यथा मामवगच्छसि ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

वसुधे देवि भवति सीता निर्यात्यतां मम ।
दर्शयिष्यामि वा रोषं यथा मामवगच्छसि ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

(यों कहकर वे पृथ्वीसे बोले—) ‘पूजनीये भगवति वसुन्धरे! मुझे सीताको लौटा दो; अन्यथा मैं अपना क्रोध दिखाऊँगा । मेरा प्रभाव कैसा है? यह तुम जानती हो ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

(हीगॆ हेळि पृथिविय बळि हेळुत्तानॆ- ) पूजनीय भगवति वसुन्धरे! ननगॆ सीतॆयन्नु मरळिसि कॊडु; इल्लदिद्दरॆ नानु नन्न क्रोधवन्नु तोरुवॆनु. नन्न प्रभाववन्नु नीनु तिळिदिरुवॆ.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कामं श्वश्रूर्ममैव त्वं त्वत्सकाशात् तु मैथिली ।
कर्षता फालहस्तेन जनकेनोद‍्धृता पुरा ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कामं श्वश्रूर्ममैव त्वं त्वत्सकाशात् तु मैथिली ।
कर्षता फालहस्तेन जनकेनोद‍्धृता पुरा ॥ ७ ॥


कामं श्वश्रूर्ममैव त्वं त्वत्सकाशात्तुमैथिली ।
कर्षता हलहस्तेन जनकेनोद्धृता पुरा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘देवि! वास्तवमें तुम्हीं मेरी सास हो । राजा जनक हाथमें फाल लिये तुम्हींको जोत रहे थे, जिससे तुम्हारे भीतरसे सीताका प्रादुर्भाव हुआ ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

देवि! वास्तववागि नीनु ननगॆ अत्तॆयागिरुवॆ. राजा जनकनु कैयल्लि नेगिलु हिडिदु निन्नन्नु ऊळुत्तिद्दनु, अदरिन्द निन्न ऒळगिनिन्द सीतॆय प्रादुर्भाववायितु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्मान्निर्यात्यतां सीता विवरं वा प्रयच्छ मे ।
पाताले नाकपृष्ठे वा वसेयं सहितस्तया ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्मान्निर्यात्यतां सीता विवरं वा प्रयच्छ मे ।
पाताले नाकपृष्ठे वा वसेयं सहितस्तया ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अतः या तो तुम सीताको लौटा दो अथवा मेरे लिये भी अपनी गोदमें जगह दो; क्योंकि पाताल हो या स्वर्ग, मैं सीताके साथ ही रहूँगा ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आद्दरिन्द ऒन्दो सीतॆयन्नु मरळिसिकॊडु, इल्लवे नन्नन्नु निन्न मडिलिगॆ सेरिसिको; एकॆन्दरॆ पाताळविरली, स्वर्गविरली, नानु सीतॆयॊन्दिगॆ इरुवॆनु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

आनय त्वं हि तां सीतां मत्तोऽहं मैथिलीकृते ।
न मे दास्यसि चेत् सीतां यथारूपां महीतले ॥ ९ ॥
सपर्वतवनां कृत्स्नां विधमिष्यामि ते स्थितिम् ।
नाशयिष्याम्यहं भूमिं सर्वमापो भवन्त्विह ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

आनय त्वं हि तां सीतां मत्तोऽहं मैथिलीकृते ।
न मे दास्यसि चेत् सीतां यथारूपां महीतले ॥ ९ ॥
सपर्वतवनां कृत्स्नां विधमिष्यामि ते स्थितिम् ।
नाशयिष्याम्यहं भूमिं सर्वमापो भवन्त्विह ॥ १० ॥


आनय त्वं हि तां सीतां मत्तोऽहं मैथिलीकृते ।
न मे दास्यसि चेत्सितां यथारूपं महीतले ॥ सपर्वतवनां कृत्स्नां विधमिष्यामि तेस्थितिम् ।
नाशयिष्याम्यहं भूमिं सर्वमापो भवत्विह ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तुम मेरी सीताको लाओ! मैं मिथिलेशकुमारीके लिये मतवाला (बेसुध) हो गया हूँ । यदि इस पृथ्वीपर तुम उसी रूपमें सीताको मुझे लौटा नहीं दोगी तो मैं पर्वत और वनसहित तुम्हारी स्थितिको नष्ट कर दूँगा । सारी भूमिका विनाश कर डालूँगा । फिर भले ही सब कुछ जलमय ही हो जाय’ ॥ ९-१० ॥

अनुवाद (कन्नड)

नीनु नन्न सीतॆयन्नु तन्दुकॊडु. नानु मिथिलेश कुमारिगागि विवेक शून्यनागिद्देनॆ. ई पृथिवियल्लि नीनु अदे रूपदल्लि सीतॆयन्नु मरळिसिकॊडदिद्दरॆ, नानु पर्वत, वनसहित निन्न अस्तित्ववन्नु नाशमाडि बिडुवॆनु. इडी भूमियन्नु विनाश माडुवॆनु. मत्तॆ बेकादरॆ ऎल्लवू जलमयवागलि.॥9-10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं ब्रुवाणे काकुत्स्थे क्रोधशोकसमन्विते ।
ब्रह्मा सुरगणैः सार्धमुवाच रघुनन्दनम् ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं ब्रुवाणे काकुत्स्थे क्रोधशोकसमन्विते ।
ब्रह्मा सुरगणैः सार्धमुवाच रघुनन्दनम् ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरघुनाथजी जब क्रोध और शोकसे युक्त हो इस प्रकारकी बातें कहने लगे, तब देवताओंसहित ब्रह्माजीने उन रघुकुलनन्दन श्रीरामसे कहा— ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरघुनाथनु क्रोध, शोकदिन्द युक्तनागि हीगॆ मातुगळन्नाडतॊडगिदाग देवतॆगळ सहित ब्रह्मदेवरु रघुकुलनन्दन श्रीरामनल्लि हेळिदरु.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

राम राम न सन्तापं कर्तुमर्हसि सुव्रत ।
स्मर त्वं पूर्वकं भावं मन्त्रं चामित्रकर्शन ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

राम राम न सन्तापं कर्तुमर्हसि सुव्रत ।
स्मर त्वं पूर्वकं भावं मन्त्रं चामित्रकर्शन ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उत्तम व्रतका पालन करनेवाले श्रीराम! आप मनमें संताप न करें । शत्रुसूदन! अपने पूर्व स्वरूपका स्मरण करें ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुव्रतनाद श्रीरामा! मनस्सिनल्लि सन्तापपडबेड. शत्रुसूदन ! निन्न हिन्दिन स्वरूपवन्नु नॆनॆदुको.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न खलु त्वां महाबाहो स्मारयेयमनुत्तमम् ।
इमं मुहूर्तं दुर्धर्ष स्मर त्वं जन्म वैष्णवम् ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न खलु त्वां महाबाहो स्मारयेयमनुत्तमम् ।
इमं मुहूर्तं दुर्धर्ष स्मर त्वं जन्म वैष्णवम् ॥ १३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘महाबाहो! मैं आपको आपके परम उत्तम स्वरूपका स्मरण नहीं दिला रहा हूँ । दुर्धर्ष वीर! केवल यह अनुरोध कर रहा हूँ कि इस समय आप ध्यानके द्वारा अपने वैष्णव स्वरूपका स्मरण करें ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबाहो! दुर्धर्षने! निनगॆ नानु एनन्नू ज्ञापिसबेकाद आवश्यकतॆयिल्ल. आदरू विज्ञापिसुत्तेनॆ - नीनु विष्णुविन अवतारनागिद्दु, वैष्णव स्वरूपवन्नु ज्ञापिसिको.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सीता हि विमला साध्वी तव पूर्वपरायणा ।
नागलोकं सुखं प्रायात् त्वदाश्रयतपोबलात् ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सीता हि विमला साध्वी तव पूर्वपरायणा ।
नागलोकं सुखं प्रायात् त्वदाश्रयतपोबलात् ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘साध्वी सीता सर्वथा शुद्ध हैं । वे पहलेसे ही आपके ही परायण रहती हैं । आपका आश्रय लेना ही उनका तपोबल है । उसके द्वारा वे सुखपूर्वक नागलोकके बहाने आपके परमधाममें चली गयी हैं ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

साध्वी सीतॆयु सर्वथा शुद्धळागिद्दाळॆ. अवळु मॊदलिनिन्दलू निन्नल्ले परायणळागिद्दळु. निन्न आश्रय पडॆयुवुदे आकॆय तपोबलवागिदॆ. अदरिन्दागि आकॆ सुखपूर्वकवागि नागलोकद मूलक निन्न परमधामक्कॆ हॊरटु होदळु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्वर्गे ते सङ्गमो भूयो भविष्यति न संशयः ।
अस्यास्तु परिषन्मध्ये यद् ब्रवीमि निबोध तत् ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स्वर्गे ते सङ्गमो भूयो भविष्यति न संशयः ।
अस्यास्तु परिषन्मध्ये यद् ब्रवीमि निबोध तत् ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अब पुनः साकेतधाममें आपकी उनसे भेंट होगी; इसमें संशय नहीं है । अब इस सभामें मैं आपसे जो कुछ कहता हूँ, उसपर ध्यान दीजिये ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इन्नु पुनः साकेतधामदल्लि निनगॆ आकॆयु दॊरॆयुवळु, इदरल्लि संशयवे इल्ल. ईग ई सभॆयल्लि नानु हेळुवुदर कडॆगॆ गमनकॊडु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतदेव हि काव्यं ते काव्यानामुत्तमं श्रुतम् ।
सर्वं विस्तरतो राम व्याख्यास्यति न संशयः ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एतदेव हि काव्यं ते काव्यानामुत्तमं श्रुतम् ।
सर्वं विस्तरतो राम व्याख्यास्यति न संशयः ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘आपके चरित्रसे सम्बन्ध रखनेवाला यह काव्य, जिसे आपने सुना है, सब काव्योंमें उत्तम है । श्रीराम! यह आपके सारे जीवन-वृत्तका विस्तारसे ज्ञान करायेगा, इसमें संदेह नहीं है ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नीनु केळिद निन्न चरित्रॆगॆ सम्बन्धिसिद ई काव्यवु ऎल्ल काव्यगळल्लि उत्तमवागिदॆ. श्रीरामा! इदु निन्न जीवन-वृत्तान्तवन्नु विस्तारवागि तिळिसि हेळुत्तदॆ, इदरल्लि सन्देहवे इल्ल.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

जन्मप्रभृति ते वीर सुखदुःखोपसेवनम् ।
भविष्यदुत्तरं चेह सर्वं वाल्मीकिना कृतम् ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

जन्मप्रभृति ते वीर सुखदुःखोपसेवनम् ।
भविष्यदुत्तरं चेह सर्वं वाल्मीकिना कृतम् ॥ १७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वीर! आविर्भावकालसे ही जो आपके द्वारा सुख-दुःखोंका (स्वेच्छासे) सेवन हुआ है, उसका तथा सीताके अन्तर्धान होनेके बाद जो भविष्यमें होनेवाली बातें हैं, उनका भी महर्षि वाल्मीकिने इसमें पूर्णरूपसे वर्णन कर दिया है ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वीरने! आविर्भविसिदन्दिनिन्द नीनु सेविसिद सुख-दुःखगळ हागू सीतॆय अन्तर्धानवाद मेलॆ, भविष्यदल्लि नडॆयुव सङ्गतिगळन्नु महर्षि वाल्मीकिगळु इदरल्लि पूर्णरूपदिन्द वर्णिसिरुवरु.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

आदिकाव्यमिदं राम त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
नह्यन्योऽर्हति काव्यानां यशोभाग् राघवादृते ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

आदिकाव्यमिदं राम त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
नह्यन्योऽर्हति काव्यानां यशोभाग् राघवादृते ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘श्रीराम! यह आदिकाव्य है । इस सम्पूर्ण काव्यकी आधारशिला आप ही हैं—आपके ही जीवनवृत्तान्तको लेकर इस काव्यकी रचना हुई है । रघुकुलकी शोभा बढ़ानेवाले आपके सिवा दूसरा कोई ऐसा यशस्वी पुरुष नहीं है, जो काव्योंका नायक होनेका अधिकारी हो ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामा! इदु आदिकाव्यवागिदॆ. ई समग्र काव्यद आधारशिलॆयु नीने आगिरुवॆ. निन्न जीवन वृत्तान्तवन्ने आधरिसि ई काव्यद रचनॆयागिदॆ. काव्यद नायकनागुव अधिकारि नीनल्लदॆ बेरॆ यशस्वी पुरुषनु यारू इल्ल.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रुतं ते पूर्वमेतद्धि मया सर्वं सुरैः सह ।
दिव्यमद्भुतरूपं च सत्यवाक्यमनावृतम् ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

श्रुतं ते पूर्वमेतद्धि मया सर्वं सुरैः सह ।
दिव्यमद्भुतरूपं च सत्यवाक्यमनावृतम् ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘देवताओंके साथ मैंने पहले आपसे सम्बन्धित इस सम्पूर्ण काव्यका श्रवण किया है । यह दिव्य और अद्भुत है । इसमें कोई भी बात छिपायी नहीं गयी है । इसमें कही गयी सारी बातें सत्य हैं ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

देवतॆगळॊन्दिगॆ नानु मॊदलु निनगॆ सम्बन्धित ई काव्यवन्नु पूर्णवागि श्रवणिसिद्देनॆ. इदु दिव्य, अद्भुतवागिदॆ. इदरल्लि यावुदे सङ्गति अडगिल्ल. इदरल्लि हेळिद ऎल्ल सङ्गतिगळु सत्यवागिवॆ.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स त्वं पुरुषशार्दूल धर्मेण सुसमाहितः ।
शेषं भविष्यं काकुत्स्थ काव्यं रामायणं शृणु ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स त्वं पुरुषशार्दूल धर्मेण सुसमाहितः ।
शेषं भविष्यं काकुत्स्थ काव्यं रामायणं शृणु ॥ २० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पुरुषसिंह रघुनन्दन! आप धर्मपूर्वक एकाग्रचित्त हो भविष्यकी घटनाओंसे युक्त शेष रामायण काव्यको भी सुन लीजिये ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

पुरुषसिंह रघुनन्दन! नीनु धर्मपूर्वक एकाग्रचित्तनागि भविष्यद घटनॆगळिन्द कूडिद उळिद रामायण काव्यवन्नु केळिकॊ.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

उत्तरं नाम काव्यस्य शेषमत्र महायशः ।
तच्छृणुष्व महातेज ऋषिभिः सार्धमुत्तमम् ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

उत्तरं नाम काव्यस्य शेषमत्र महायशः ।
तच्छृणुष्व महातेज ऋषिभिः सार्धमुत्तमम् ॥ २१ ॥


उत्तरन्नाम काव्यस्य शेषमत्र महायशः ।
तच्छणुष्व महातेज ऋषिभिः सार्धमुत्तमम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘महायशस्वी एवं महातेजस्वी श्रीराम! इस काव्यके अन्तिम भागका नाम उत्तरकाण्ड है । उस उत्तम भागको आप ऋषियोंके साथ सुनिये ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महा यशस्वी हागू महातेजस्वी श्रीरामा! ई काव्यद अन्तिम भागद हॆसरु उत्तरकाण्डवागिदॆ. आ उत्तम भागवन्नु नीनु ऋषिगळॊडनॆ श्रवणिसु.॥21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न खल्वन्येन काकुत्स्थ श्रोतव्यमिदमुत्तमम् ।
परमं ऋषिणा वीर त्वयैव रघुनन्दन ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न खल्वन्येन काकुत्स्थ श्रोतव्यमिदमुत्तमम् ।
परमं ऋषिणा वीर त्वयैव रघुनन्दन ॥ २२ ॥


न खल्वन्येनकाकुत्स्थ श्रोतव्यमिदमुत्तमम् ।
परमऋषिणा वीर त्वयैव रघुनन्दन ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘काकुत्स्थवीर रघुनन्दन! आप सर्वोत्कृष्ट राजर्षि हैं । अतः पहले आपको ही यह उत्तम काव्य सुनना चाहिये, दूसरेको नहीं’ ॥ २२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

काकुत्स्थवीर रघुनन्दन! नीनु सर्वोत्तम राजर्षियागिरुवॆ. आद्दरिन्द मॊदलु नीने ई उत्तम काव्यवन्नु केळबेकु. बेरॆयवरु अल्ल.॥22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतावदुक्त्वा वचनं ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ।
जगाम त्रिदिवं देवो देवैः सह सबान्धवैः ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एतावदुक्त्वा वचनं ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ।
जगाम त्रिदिवं देवो देवैः सह सबान्धवैः ॥ २३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इतना कहकर तीनों लोकोंके स्वामी ब्रह्माजी देवताओं एवं उनके बन्धु-बान्धवोंके साथ अपने लोकको चले गये ॥ २३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इष्टु हेळि त्रिलोकस्वामि ब्रह्मदेवरु देवतॆगळॊन्दिगॆ, बन्धु बान्धवरॊन्दिगॆ तम्म लोकक्कॆ तॆरळिदरु.॥23॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये च तत्र महात्मान ऋषयो ब्राह्मलौकिकाः ।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता न्यवर्तन्त महौजसः ॥ २४ ॥
उत्तरं श्रोतुमनसो भविष्यं यच्च राघवे ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ये च तत्र महात्मान ऋषयो ब्राह्मलौकिकाः ।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता न्यवर्तन्त महौजसः ॥ २४ ॥
उत्तरं श्रोतुमनसो भविष्यं यच्च राघवे ।

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ जो ब्रह्मलोकमें रहनेवाले महातेजस्वी महात्मा ऋषि विद्यमान थे, वे ब्रह्माजीकी आज्ञा पाकर भावी वृत्तान्तोंसे युक्त उत्तरकाण्डको सुननेकी इच्छासे लौट आये (उनके साथ ब्रह्मलोकमें नहीं गये) ॥ २४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ब्रह्मलोकदल्लि वासिसुव महातेजस्वी महात्मा ऋषिगळु, ब्रह्मदेवर आदेशदन्तॆ मुन्दिन वृत्तान्तदिन्द कूडिद उत्तर काण्डवन्नु केळुव इच्छॆयिन्द तम्म लोकक्कॆ मरळि होगदे अल्ले उळिदरु.॥24½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो रामः शुभां वाणीं देवदेवस्य भाषिताम् ॥ २५ ॥
श्रुत्वा परमतेजस्वी वाल्मीकिमिदमब्रवीत् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो रामः शुभां वाणीं देवदेवस्य भाषिताम् ॥ २५ ॥
श्रुत्वा परमतेजस्वी वाल्मीकिमिदमब्रवीत् ।


ततो रामः शुभां वाणीं देवदेवस्य भाषितम् ॥
श्रुत्वा परमतेजस्वी वाल्मीकिमिदमब्रवीत् ।

अनुवाद (हिन्दी)

तत्पश्चात् देवाधिदेव ब्रह्माजीकी कही हुई उस शुभ वाणीको याद करके परम तेजस्वी श्रीरामजीने महर्षि वाल्मीकिसे इस प्रकार कहा— ॥ २५ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बळिक ब्रह्मदेवरु हेळिद शुभवाणियन्नु नॆनॆदु परम तेजस्वी श्रीरामनु महर्षि वाल्मीकिगळल्लि इन्तॆन्दनु-॥25½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

भगवन् श्रोतुमनस ऋषयो ब्राह्मलौकिकाः ॥ २६ ॥
भविष्यदुत्तरं यन्मे श्वोभूते सम्प्रवर्तताम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

भगवन् श्रोतुमनस ऋषयो ब्राह्मलौकिकाः ॥ २६ ॥
भविष्यदुत्तरं यन्मे श्वोभूते सम्प्रवर्तताम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘भगवन्! ये ब्रह्मलोकके निवासी महर्षि मेरे भावी चरित्रोंसे युक्त उत्तरकाण्डका शेष अंश सुनना चाहते हैं । अतः कल सबेरेसे ही उसका गान आरम्भ हो जाना चाहिये’ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पूज्यरे! ई ब्रह्मलोक निवासि महर्षिगळु नन्न भावी चरित्रदिन्द कूडिद उत्तरकाण्डद उळिद भागवन्नु केळलु बयसुत्तिद्दारॆ. आद्दरिन्द नाळॆ बॆळिग्गॆये आदर गायन प्रारम्भवागबेकु.॥26½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं विनिश्चयं कृत्वा सम्प्रगृह्य कुशीलवौ ॥ २७ ॥
तं जनौघं विसृज्याथ पर्णशालामुपागमत् ।
तामेव शोचतः सीता सा व्यतीता च शर्वरी ॥ २८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं विनिश्चयं कृत्वा सम्प्रगृह्य कुशीलवौ ॥ २७ ॥
तं जनौघं विसृज्याथ पर्णशालामुपागमत् ।
तामेव शोचतः सीता सा व्यतीता च शर्वरी ॥ २८ ॥


एवं विनिश्चयं कृत्वा सम्प्रगृह्य कुशीलवौ ॥ तं जनौघं विसृज्याथ पर्णशालामुपागमत् ।
तामेव शोचतः सीतां सा व्यतीता च शर्वरी ॥

अनुवाद (हिन्दी)

ऐसा निश्चय करके श्रीरघुनाथजीने जनसमुदायको बिदा कर दिया और कुश तथा लवको साथ लेकर वे अपनी पर्णशालामें आये । वहाँ सीताका ही चिन्तन करते-करते उन्होंने रात व्यतीत की ॥ २७-२८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ निश्चयिसि श्रीरघुनाथनु जनसमुदायवन्नु बीळ्कॊट्टु, लव-कुशरन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु तन्न पर्णशालॆगॆ बन्दनु. अल्लि सीतॆयन्ने चिन्तिसुत्ता अवनु इरुळन्नु कळॆदनु.॥27-28॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टनवतितमः सर्गः ॥ ९८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें अट्ठानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९८ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि तॊम्भत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥98॥