[चतुर्नवतितमः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- लव-कुशद्वारा रामायण-काव्यका गान तथा श्रीरामका उसे भरी सभामें सुनना
विश्वास-प्रस्तुतिः
तौ रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ ।
यथोक्तमृषिणा पूर्वं सर्वं तत्रोपगायताम् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तौ रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ ।
यथोक्तमृषिणा पूर्वं सर्वं तत्रोपगायताम् ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
रात बीतनेपर जब सबेरा हुआ, तब स्नान-संध्याके पश्चात् समिधा-होमका कार्य पूरा करके वे दोनों भाई ऋषिके बताये अनुसार वहाँ सम्पूर्ण रामायणका गान करने लगे ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रात्रॆ कळॆदु बॆळगादाग स्नान-सन्ध्यादिगळ बळिक अग्निकार्य पूरैसि इब्बरू सहोदररु ऋषिगळु तिळिसिदन्तॆ रामायण गान माडतॊडगिदरु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तां स शुश्राव काकुत्स्थः पूर्वाचार्यविनिर्मिताम् ।
अपूर्वां पाठ्यजातिं च गेयेन समलङ्कृताम् ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तां स शुश्राव काकुत्स्थः पूर्वाचार्यविनिर्मिताम् ।
अपूर्वां पाठ्यजातिं च गेयेन समलङ्कृताम् ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीरघुनाथजीने भी वह गान सुना, जो पूर्ववर्ती आचार्योंके बताये हुए नियमोंके अनुकूल था । संगीतकी विशेषताओंसे युक्त स्वरोंके अलापनेकी अपूर्व शैली थी ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हिन्दिन आचार्यरु तिळिसिद नियमक्कनुकूलवाद आ गानवन्नु श्रीरामनू केळिदनु. अदरल्लि सङ्गीतद विशेषतॆगळिन्द कूडिद्दु, स्वरगळ आलापद अपूर्व शैलि इत्तु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रमाणैर्बहुभिर्बद्धां तन्त्रीलयसमन्विताम् ।
बालाभ्यां राघवः श्रुत्वा कौतूहलपरोऽभवत् ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रमाणैर्बहुभिर्बद्धां तन्त्रीलयसमन्विताम् ।
बालाभ्यां राघवः श्रुत्वा कौतूहलपरोऽभवत् ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
बहुसंख्यक प्रमाणों—ध्वनिपरिच्छेदके साधनभूत द्रुत, मध्य और विलम्बित—इन तीनोंकी आवृत्तियों अथवा सप्तविध स्वरोंके भेदकी सिद्धिके लिये बने हुए स्थानोंसे बँधा और वीणाकी लयसे मिलता हुआ उन दोनों बालकोंका वह मधुर गान सुनकर श्रीरामचन्द्रजीको बड़ा कौतूहल हुआ ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनेक विधवाद श्रुत्यर्थगळिन्द सम्बद्धवागि ध्वनि-परिच्छेदादि साधनगळिन्दलू, द्रुत-मध्य-विलम्बित वृत्तिगळिन्दलू, वीणा स्वरमाधुर्यद साम्यदिन्दलू कूडिद्द बालकर आ मधुर गायनवन्नु केळि श्रीरामचन्द्रनिगॆ बहळ कुतूहल उण्टायितु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ कर्मान्तरे राजा समाहूय महामुनीन् ।
पार्थिवांश्च नरव्याघ्रः पण्डितान् नैगमांस्तथा ॥ ४ ॥
पौराणिकान् शब्दविदो ये वृद्धाश्च द्विजातयः ।
स्वराणां लक्षणज्ञांश्च उत्सुकान् द्विजसत्तमान् ॥ ५ ॥
लक्षणज्ञांश्च गान्धर्वान् नैगमांश्च विशेषतः ।
पादाक्षरसमासज्ञांश्छन्दःसु परिनिष्ठितान् ॥ ६ ॥
कलामात्राविशेषज्ञाञ्ज्यौतिषे च परं गतान् ।
क्रियाकल्पविदश्चैव तथा कार्यविशारदान् ॥ ७ ॥
भाषाज्ञानिङ्गितज्ञांश्च नैगमांश्चाप्यशेषतः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ कर्मान्तरे राजा समाहूय महामुनीन् ।
पार्थिवांश्च नरव्याघ्रः पण्डितान् नैगमांस्तथा ॥ ४ ॥
पौराणिकान् शब्दविदो ये वृद्धाश्च द्विजातयः ।
स्वराणां लक्षणज्ञांश्च उत्सुकान् द्विजसत्तमान् ॥ ५ ॥
लक्षणज्ञांश्च गान्धर्वान् नैगमांश्च विशेषतः ।
पादाक्षरसमासज्ञांश्छन्दःसु परिनिष्ठितान् ॥ ६ ॥
कलामात्राविशेषज्ञाञ्ज्यौतिषे च परं गतान् ।
क्रियाकल्पविदश्चैव तथा कार्यविशारदान् ॥ ७ ॥
भाषाज्ञानिङ्गितज्ञांश्च नैगमांश्चाप्यशेषतः ।
अथ कर्मान्तरे राजा समाहूय महामुनिम् ।
पार्थिवांश्च नरव्याघ्रः पण्डितान् नैगमांस्तथा ॥
पौराणिकान् शब्दविदो ये वृद्धाश्चद्विजातयः ।
स्वराणां लक्षणज्ञांश्च उत्सुकान् द्विजसत्तमान् ॥
लक्षणज्ञांश्च गान्धर्वान्नैगमांश्च विशेषतः ।
पादाक्षरसमासज्ञांश्छन्दःसु परिनिष्ठितान् ॥
कलामात्राविशेषज्ञान् ज्यौतिषे च परं गतान् ।
क्रियाकल्पविदश्चैव तथा कार्यविशारदान् ॥
भाषाज्ञानिङ्गितज्ञांश्च नैगमांश्चाप्यशेषतः ।
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर पुरुषसिंह राजा श्रीरामने कर्मानुष्ठानसे अवकाश मिलनेपर बड़े-बड़े मुनियों, राजाओं, वेदवेत्ता पण्डितों, पौराणिकों, वैयाकरणों, बड़े-बूढ़े ब्राह्मणों, स्वरों और लक्षणोंके ज्ञाताओं, गीत सुननेके लिये उत्सुक द्विजों, सामुद्रिक लक्षणों तथा संगीत-विद्याके जानकारों, विशेषतः निगमागमके विद्वानों अथवा पुरवासियों, भिन्न-भिन्न छन्दोंके चरणों, उनके गुरु-लघु अक्षरों तथा उनके सम्बन्धोंका ज्ञान रखनेवाले पण्डितों, वैदिक छन्दोंके परिनिष्ठित विद्वानों, स्वरोंकी ह्रस्व, दीर्घ आदि मात्राओंके विशेषज्ञों, ज्योतिष विद्याके पारंगत पण्डितों, कर्मकाण्डियों, कार्यकुशल पुरुषों, विभिन्न भाषाओं और चेष्टा तथा संकेतोंको समझनेवाले पुरुषों एवं सारे महाजनोंको बुलवाया ॥ ४—७ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर पुरुषसिंहराजा श्रीरामनु कर्मानुष्ठानदल्लि अवकाश सिक्किदाग दॊड्ड-दॊड्ड महर्षिगळन्नु, राजरन्नु, वेदविदराद विद्वांसरन्नु, पौराणिकरन्नु, शब्दद स्वरूप बल्ल वैय्याकरणरन्नु, हिरिय वृद्ध ब्राह्मणरन्नु, स्वर मत्तु लक्षणगळन्नु तिळिदिद्द पण्डितरन्नु, गायन केळलु उत्सुकराद द्विजरन्नु, सामुद्रिक लक्षणगळन्नु तिळिदवरन्नु, सङ्गीत विशारदरन्नु, निगमागम विद्वांसरन्नु, पुरवासिगळन्नु, पद- अक्षर समासगळन्नु तिळिदवरन्नु, छन्दः शास्त्रज्ञरन्नु, ह्रस्व-दीर्घ-प्लुत-प्रचयगळ लक्षणगळन्नु तिळिदवरन्नु, ज्योतिष्य पारङ्गतरन्नु, कल्पोक्त-वेदोक्त विधि नियमगळन्नु तिळिद पण्डितरन्नु, कार्य कुशलरन्नु, विभिन्न भाषॆगळन्नु तिळिदवरन्नु, इङ्गितज्ञरन्नु, समस्त महाजनरन्नु यज्ञमण्टपक्कॆ करॆसिदनु.॥4-7½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
हेतूपचारकुशलान् हैतुकांश्च बहुश्रुतान् ॥ ८ ॥
छन्दोविदः पुराणज्ञान् वैदिकान् द्विजसत्तमान् ।
चित्रज्ञान् वृत्तसूत्रज्ञान् गीतनृत्यविशारदान् ॥ ९ ॥
शास्त्रज्ञान् नीतिनिपुणान् वेदान्तार्थप्रबोधकान् ।
एतान् सर्वान् समानीय गातारौ समवेशयत् ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
हेतूपचारकुशलान् हैतुकांश्च बहुश्रुतान् ॥ ८ ॥
छन्दोविदः पुराणज्ञान् वैदिकान् द्विजसत्तमान् ।
चित्रज्ञान् वृत्तसूत्रज्ञान् गीतनृत्यविशारदान् ॥ ९ ॥
शास्त्रज्ञान् नीतिनिपुणान् वेदान्तार्थप्रबोधकान् ।
एतान् सर्वान् समानीय गातारौ समवेशयत् ॥ १० ॥
हेतूपचारकुशलान् हैतुकांश्च बहुश्रुतान् ॥
छन्दोविदः पुराणज्ञान् वैदिकान्द्विजसत्तमान् ।
चित्रज्ञान् वृत्तसूत्रज्ञान् गीतनृत्यविशारदान् ॥
शासज्ञान् नीतिनिपुणान् वेदान्तार्थप्रबोधकान् ।
एतान्सर्वान्समानीय गातारौ समवेशयत् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इतना ही नहीं, तर्कके प्रयोगमें निपुण नैयायिकों, युक्तिवादी एवं बहुज्ञ विद्वानों, छन्दों, पुराणों और वेदोंके ज्ञाता द्विजवरों, चित्रकलाके जानकारों, धर्मशास्त्रके अनुकूल सदाचारके ज्ञाताओं, दर्शन एवं कल्पसूत्रके विद्वानों, नृत्य और गीतमें प्रवीण पुरुषों, विभिन्नशास्त्रोंके ज्ञाताओं, नीति-निपुण पुरुषों तथा वेदान्तके अर्थको प्रकाशित करनेवाले ब्रह्मवेत्ताओंको भी वहाँ बुलवाया । इन सबको एकत्र करके भगवान् श्रीरामने रामायण-गान करनेवाले उन दोनों बालकोंको सभामें बुलाकर बिठाया ॥ ८—१० ॥
अनुवाद (कन्नड)
इवरे अल्लदॆ तर्कशास्त्रदल्लि निपुणराद नैयायिकरनु, हलवारु शास्त्रगळन्नु बल्ल युक्तिवादिगळन्नु, छन्दःशास्त्र परिणतरन्नु, पुराणज्ञरन्नु, वैदिकरन्नु, द्विजश्रेष्ठरन्नु, चित्रकलॆयन्नु तिळिदवरन्नु, धर्मशास्त्रानुसार सदाचारिगळन्नु, षड्दर्शन मत्तु कल्पसूत्रगळ परिणतरन्नु, गीत नृत्य परिणतरन्नु, शास्त्रज्ञरन्नु, नीति निपुणरन्नु, वेदान्तद अर्थगळ प्रवचनकाररन्नु, ब्रह्मविदरन्नु, आ यज्ञमण्टपक्कॆ श्रीरामनु करॆसिदनु. इवरॆल्लरन्नु ऒट्टागि सेरिसि भगवान् श्रीरामनु रामायणवन्नु हाडुव आ इब्बरू बालकरन्नु आ महासभॆगॆ करॆसि कुळ्ळिरिसिदनु.॥8-10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तेषां संवदतां तत्र श्रोतॄणां हर्षवर्धनम् ।
गेयं प्रचक्रतुस्तत्र तावुभौ मुनिदारकौ ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तेषां संवदतां तत्र श्रोतॄणां हर्षवर्धनम् ।
गेयं प्रचक्रतुस्तत्र तावुभौ मुनिदारकौ ॥ ११ ॥
तेषां संवदतां तत्र श्रोतृणांहर्षवर्धनम् ।
गेयं प्रचक्रतुस्तत्र तावुभौ मुनिदारकौ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
सभासदोंमें श्रोताओंका हर्ष बढ़ानेवाली बातें होने लगीं । उसी समय दोनों मुनिकुमारोंने गाना आरम्भ किया ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अल्लि नॆरॆद सभासदरु आनन्दवर्धक मातुगळन्नु परस्पर आडिकॊळ्ळुत्तिद्दरु. अदे समयदल्लि इब्बरू मुनिकुमाररु गायन प्रारम्भिसिदरु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः प्रवृत्तं मधुरं गान्धर्वमतिमानुषम् ।
न च तृप्तिं ययुः सर्वे श्रोतारो गेयसम्पदा ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः प्रवृत्तं मधुरं गान्धर्वमतिमानुषम् ।
न च तृप्तिं ययुः सर्वे श्रोतारो गेयसम्पदा ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
फिर तो मधुर संगीतका तार बँध गया । बड़ा अलौकिक गान था । गेय वस्तुकी विशेषताओंके कारण सभी श्रोता मुग्ध होकर सुनने लगे । किसीको तृप्ति नहीं होती थी ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अतिमानुषवाद, अलौकिक, अति मधुरवाद गायन प्रारम्भवायितु. गेय वस्तुविन ‘रामायणद’ विशेषतॆगळ कारण ऎल्ल श्रोतृगळु मन्त्रमुग्धरागि केळतॊडगिदरु. ऎष्टु केळिदरू यारिगू तृप्तियागुत्तिरलिल्ल.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
हृष्टा मुनिगणाः सर्वे पार्थिवाश्च महौजसः ।
पिबन्त इव चक्षुर्भिः पश्यन्ति स्म मुहुर्मुहुः ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
हृष्टा मुनिगणाः सर्वे पार्थिवाश्च महौजसः ।
पिबन्त इव चक्षुर्भिः पश्यन्ति स्म मुहुर्मुहुः ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मुनियोंके समुदाय और महापराक्रमी भूपाल सभी आनन्दमग्न होकर उन दोनोंकी ओर बारम्बार इस तरह देख रहे थे, मानो उनकी रूपमाधुरीको नेत्रोंसे पी रहे हैं ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मुनिगळ समुदाय, महा पराक्रमि भूपालरॆल्लरू आनन्दमग्नरागि अवरिब्बरन्नु पदे-पदे अवर रूपमाधुरियन्नु कण्णुगळिन्द कुडिदु बिडुवरो ऎम्बन्तॆ नोडुत्तिद्दरु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ऊचुः परस्परं चेदं सर्व एव समाहिताः ।
उभौ रामस्य सदृशौ बिम्बाद् बिम्बमिवोत्थितौ ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ऊचुः परस्परं चेदं सर्व एव समाहिताः ।
उभौ रामस्य सदृशौ बिम्बाद् बिम्बमिवोत्थितौ ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वे सब एकाग्रचित्त हो परस्पर इस प्रकार कहने लगे—‘इन दोनों कुमारोंकी आकृति श्रीरामचन्द्रजीसे बिलकुल मिलती-जुलती है । ये बिम्बसे प्रकट हुए प्रतिबिम्बके समान जान पड़ते हैं ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवरॆल्लरू एकाग्रचित्तरागि परस्पर हीगॆ हेळतॊडगिदरु- इवरिब्बरू कुमारर आकृति श्रीरामनन्तॆये होलुत्तदॆ. बिम्बदिन्द प्रतिस्फलित प्रतिबिम्बदन्तॆ इद्दारॆ.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
जटिलौ यदि न स्यातां न वल्कलधरौ यदि ।
विशेषं नाधिगच्छामो गायतो राघवस्य च ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
जटिलौ यदि न स्यातां न वल्कलधरौ यदि ।
विशेषं नाधिगच्छामो गायतो राघवस्य च ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यदि इनके सिरपर जटा न होती और ये वल्कल न पहने होते तो हमें श्रीरामचन्द्रजीमें तथा गान करनेवाले इन दोनों कुमारोंमें कोई अन्तर नहीं दिखायी देता’ ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इवर तलॆयल्लि जटॆ इल्लदिद्दरॆ, वल्कलगळन्नु धरिसिरदिद्दरॆ, श्रीरामनल्लि मत्तु गायन माडुत्तिरुव इवरिब्बरल्लि यावुदे व्यत्यास नमगॆ कण्डु बरुत्तिरलिल्ल.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवं प्रभाषमाणेषु पौरजानपदेषु च ।
प्रवृत्तमादितः पूर्वसर्गं नारददर्शितम् ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवं प्रभाषमाणेषु पौरजानपदेषु च ।
प्रवृत्तमादितः पूर्वसर्गं नारददर्शितम् ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
नगर और जनपदमें निवास करनेवाले मनुष्य जब इस प्रकार बातें कर रहे थे, उसी समय नारदजीके द्वारा प्रदर्शित प्रथम सर्ग—मूल-रामायणका आरम्भसे ही गान प्रारम्भ हुआ ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नागरीकरु, राष्ट्रवासिगळु हीगॆ मातनाडुत्तिरुवागले नारदरिन्द वाल्मीकिगळिगॆ उपदिष्टवाद प्रथम सर्ग - मूल रामायणदिन्दले गायन प्रारम्भवायितु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः प्रभृति सर्गांश्च यावद् विंशत्यगायताम् ।
ततोऽपराह्णसमये राघवः समभाषत ॥ १७ ॥
श्रुत्वा विंशतिसर्गांस्तान् भ्रातरं भ्रातृवत्सलः ।
अष्टादश सहस्राणि सुवर्णस्य महात्मनोः ॥ १८ ॥
प्रयच्छ शीघ्रं काकुत्स्थ यदन्यदभिकाङ्क्षितम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः प्रभृति सर्गांश्च यावद् विंशत्यगायताम् ।
ततोऽपराह्णसमये राघवः समभाषत ॥ १७ ॥
श्रुत्वा विंशतिसर्गांस्तान् भ्रातरं भ्रातृवत्सलः ।
अष्टादश सहस्राणि सुवर्णस्य महात्मनोः ॥ १८ ॥
प्रयच्छ शीघ्रं काकुत्स्थ यदन्यदभिकाङ्क्षितम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
वहाँसे लेकर बीस सर्गोंतकका उन्होंने गान किया । तत्पश्चात् अपराह्णका समय हो गया । उतनी देरमें बीस सर्गोंका गान सुनकर भ्रातृवत्सल श्रीरघुनाथजीने भाई भरतसे कहा—‘काकुत्स्थ! तुम इन दोनों महात्मा बालकोंको अठारह हजार स्वर्ण-मुद्राएँ पुरस्कारके रूपमें शीघ्र प्रदान करो । इसके सिवा यदि और किसी वस्तुके लिये इनकी इच्छा हो तो उसे भी शीघ्र ही दे दो’ ॥ १७-१८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अल्लिन्द हिडिदु इप्पत्तु सर्गगळवरॆगॆ अवरु हाडिदरु. आ वेळॆगॆ अपराह्णवायितु. अष्टु हॊत्तु इप्पत्तु सर्गगळ गायन केळि भातृवत्सल श्रीरघुनाथनु भरतनल्लि हेळिदनु - काकुत्स्थ! नीनु ई इब्बरु महात्मा बालकरिगॆ हदिनॆण्टुसाविर स्वर्णमुद्रॆगळन्नु पुरस्काररूप वागि अर्पिसु. इदल्लदे बेरॆ वस्तुविन इच्छॆयिद्दरॆ अदन्नु बेगने कॊट्टुबिडु.॥17-18½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ददौ स शीघ्रं काकुत्स्थो बालयोर्वै पृथक् पृथक् ॥ १९ ॥
दीयमानं सुवर्णं तु नागृह्णीतां कुशीलवौ ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ददौ स शीघ्रं काकुत्स्थो बालयोर्वै पृथक् पृथक् ॥ १९ ॥
दीयमानं सुवर्णं तु नागृह्णीतां कुशीलवौ ।
अनुवाद (हिन्दी)
आज्ञा पाकर भरत शीघ्र ही उन दोनों बालकोंको अलग-अलग स्वर्ण-मुद्राएँ देने लगे; किंतु उस दिये जाते हुए सुवर्णको कुश और लवने नहीं ग्रहण किया ॥ १९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आज्ञॆ पडॆदु भरतनु शीघ्रवागि इब्बरू बालकरिगॆ बेरॆ-बेरॆयागि स्वर्णमुद्रॆगळन्नु कॊडलु तॊडगिदनु, आदरॆ अवनु कॊट्ट स्वर्णवन्नु कुश-लवरु स्वीकरिसलिल्ल.॥19½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ऊचतुश्च महात्मानौ किमनेनेति विस्मितौ ॥ २० ॥
वन्येन फलमूलेन निरतौ वनवासिनौ ।
सुवर्णेन हिरण्येन किं करिष्यावहे वने ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ऊचतुश्च महात्मानौ किमनेनेति विस्मितौ ॥ २० ॥
वन्येन फलमूलेन निरतौ वनवासिनौ ।
सुवर्णेन हिरण्येन किं करिष्यावहे वने ॥ २१ ॥
ऊचतुश्च महात्मानौ किमनेनेति विस्मितौ ॥
वन्येन लमूलेन निरतौ वनवासिनौ ।
सुवर्णेन हिरण्येन किं करिष्यावहे वने ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वे दोनों महामनस्वी बन्धु विस्मित होकर बोले—‘इस धनकी क्या आवश्यकता है । हम वनवासी हैं । जंगली फल-मूलसे जीवन-निर्वाह करते हैं । सोना-चाँदी वनमें ले जाकर क्या करेंगे?’ ॥ २०-२१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ इब्बरू महात्मा सोदररु विस्मितरागि हेळिदरु - ई धनद आवश्यकतॆ एनिदॆ? वनवासिगळाद नावु काडिन फल-मूलगलिन्द जीवन निर्वाह माडुववरु. ई चिन्न, बॆळ्ळि वनक्कॆ कॊण्डु एनु माडुवुदु.॥20-21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तथा तयोः प्रब्रुवतोः कौतूहलसमन्विताः ।
श्रोतारश्चैव रामश्च सर्व एव सुविस्मिताः ॥ २२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तथा तयोः प्रब्रुवतोः कौतूहलसमन्विताः ।
श्रोतारश्चैव रामश्च सर्व एव सुविस्मिताः ॥ २२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उनके ऐसा कहनेपर सब श्रोताओंके मनमें बड़ा कौतूहल हुआ । श्रोता और श्रीराम सभी आश्चर्यचकित हो गये ॥ २२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवरु हीगॆ हेळिदाग ऎल्ल श्रोतृगळ मनस्सिनल्लि कुतूहल उण्टायितु. श्रोतृगळु मत्तु श्रीरामनु आश्चयचकितरादरु.॥22॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य चैवागमं रामः काव्यस्य श्रोतुमुत्सुकः ।
पप्रच्छ तौ महातेजास्तावुभौ मुनिदारकौ ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्य चैवागमं रामः काव्यस्य श्रोतुमुत्सुकः ।
पप्रच्छ तौ महातेजास्तावुभौ मुनिदारकौ ॥ २३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब श्रीरामचन्द्रजी यह सुननेके लिये उत्सुक हुए कि इस काव्यकी उपलब्धि कहाँसे हुई है । फिर उन महातेजस्वी रघुनाथजीने दोनों मुनिकुमारोंसे पूछा— ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामनु रामायण काव्यवु ऋषिकुमाररिगॆ ऎल्लिन्द दॊरकितु ऎन्दु तिळियलु उत्सुकनागि, आ महातेजस्वी रघुनाथनु इब्बरू मुनिकुमाररल्लि केळिदनु .॥23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
किम्प्रमाणमिदं काव्यं का प्रतिष्ठा महात्मनः ।
कर्ता काव्यस्य महतः क्व चासौ मुनिपुङ्गवः ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
किम्प्रमाणमिदं काव्यं का प्रतिष्ठा महात्मनः ।
कर्ता काव्यस्य महतः क्व चासौ मुनिपुङ्गवः ॥ २४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इस महाकाव्यकी श्लोक-संख्या कितनी है? इसके रचयिता महात्मा कविका आवासस्थान कौन-सा है? इस महान् काव्यके कर्ता कौन मुनीश्वर हैं और वे कहाँ हैं?’ ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई महाकाव्यद श्लोकद सङ्ख्यॆ ऎष्टु? इदन्नु रचिसिद महात्मा कविगळु ऎल्लिरुत्तारॆ? ई महाकाव्यद कर्तृ याव मुनीश्वररु? अवरु ऎल्लिद्दारॆ.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पृच्छन्तं राघवं वाक्यमूचतुर्मुनिदारकौ ।
वाल्मीकिर्भगवान् कर्ता सम्प्राप्तो यज्ञसंविधम् ।
येनेदं चरितं तुभ्यमशेषं सम्प्रदर्शितम् ॥ २५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पृच्छन्तं राघवं वाक्यमूचतुर्मुनिदारकौ ।
वाल्मीकिर्भगवान् कर्ता सम्प्राप्तो यज्ञसंविधम् ।
येनेदं चरितं तुभ्यमशेषं सम्प्रदर्शितम् ॥ २५ ॥
पृच्छन्तं राघवं वाक्यमूचर्तुर्मुनिदारकौ ।
वाल्मीकिर्भगवान्कर्ता सम्प्राप्तोयज्ञसंविधम् ।
येनेदं चरितं तुभ्यमशेषंसम्प्रदर्शितम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इस प्रकार पूछते हुए श्रीरघुनाथजीसे वे दोनों मुनिकुमार बोले—‘महाराज! जिस काव्यके द्वारा आपके इस सम्पूर्ण चरित्रका प्रदर्शन कराया गया है, उसके रचयिता भगवान् वाल्मीकि हैं और वे इस यज्ञस्थलमें पधारे हुए हैं ॥ २५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ केळुत्तिरुव श्रीरामनल्लि आ इब्बरु मुनिकुमाररु हेळिदरु - महाराजा! याव काव्यद मूलक निन्न ई सम्पूर्ण चरित्रवन्नु दर्शिसलागिदॆयो, अदन्नु रचिसिदवरु पूज्यराद वाल्मीकिगळु. अवरु ईयज्ञ स्थळदल्लि आगमिसिरुवरु.॥25॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सन्निबद्धं हि श्लोकानां चतुर्विंशत्सहस्रकम् ।
उपाख्यानशतं चैव भार्गवेण तपस्विना ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सन्निबद्धं हि श्लोकानां चतुर्विंशत्सहस्रकम् ।
उपाख्यानशतं चैव भार्गवेण तपस्विना ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उन तपस्वी कविके बनाये हुए इस महाकाव्यमें चौबीस हजार श्लोक और एक सौ उपाख्यान हैं ॥ २६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ तपस्वी कविगळु रचिसिद ई महाकाव्यदल्लि इप्पत्तनाल्कु साविर श्लोकगळु मत्तु ऒन्दुनूरु उपाख्यानगळिवॆ.॥26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
आदिप्रभृति वै राजन् पञ्चसर्गशतानि च ।
काण्डानि षट्कृतानीह सोत्तराणि महात्मना ॥ २७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
आदिप्रभृति वै राजन् पञ्चसर्गशतानि च ।
काण्डानि षट्कृतानीह सोत्तराणि महात्मना ॥ २७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजन्! उन महात्माने आदिसे लेकर अन्ततक पाँच सौ सर्ग तथा छः काण्डोंका निर्माण किया है । इनके सिवा उन्होंने उत्तरकाण्डकी भी रचना की है ॥ २७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजने ! आ महात्मरु मॊदलिन्द हिडिदु कॊनॆयवरॆगॆ ऐदुनूरु सर्गगळु हागू आरु काण्डगळन्नु निर्मिसिदरु. इदल्लदॆ अवरु उत्तरकाण्डवन्नु रचिसिरुवरु.॥27॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कृतानि गुरुणास्माकमृषिणा चरितं तव ।
प्रतिष्ठा जीवितं यावत् तावत् सर्वस्य वर्तते ॥ २८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कृतानि गुरुणास्माकमृषिणा चरितं तव ।
प्रतिष्ठा जीवितं यावत् तावत् सर्वस्य वर्तते ॥ २८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘हमारे गुरु महर्षि वाल्मीकिने ही उन सबका निर्माण किया है । उन्हींने आपके चरित्रको महाकाव्यका रूप दिया है । इसमें आपके जीवनतककी सारी बातें आ गयी हैं ॥ २८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नम्म गुरु महर्षि वाल्मीकरे इदॆल्लवन्नु निर्मिसिदवरु. अवरु निन्न चरित्रवन्ने महाकाव्य रूपदल्लि कॊट्टिरुवरु. इदरल्लि निन्न जीवनद ऎल्ल सङ्गतिगळु बन्दिवॆ.॥28॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यदि बुद्धिः कृता राजन् श्रवणाय महारथ ।
कर्मान्तरे क्षणीभूतस्तच्छृणुष्व सहानुजः ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यदि बुद्धिः कृता राजन् श्रवणाय महारथ ।
कर्मान्तरे क्षणीभूतस्तच्छृणुष्व सहानुजः ॥ २९ ॥
यदि बुद्धिः कृता राजन्श्रवणाय महारथ ।
कर्मान्तरे क्षणीभूतस्तच्छणुष्व सहानुजः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महारथी नरेश! यदि आपने इसे सुननेका विचार किया हो तो यज्ञ-कर्मसे अवकाश मिलनेपर इसके लिये निश्चित समय निकालिये और अपने भाइयोंके साथ बैठकर इसे नियमितरूपसे सुनिये’ ॥ २९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महारथी नरेशने! निनगॆ इदन्नु केळुव विचारविद्दरॆ, यज्ञकर्मद नडुवॆ अवकाश माडिकॊण्डु, निश्चित समयदल्लि सहोदररॊन्दिगॆ कुळितु इदन्नु केळिरि.॥29॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
बाढमित्यब्रवीद् रामस्तौ चानुज्ञाप्य राघवम् ।
प्रहृष्टौ जग्मतुः स्थानं यत्रास्ते मुनिपुङ्गवः ॥ ३० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
बाढमित्यब्रवीद् रामस्तौ चानुज्ञाप्य राघवम् ।
प्रहृष्टौ जग्मतुः स्थानं यत्रास्ते मुनिपुङ्गवः ॥ ३० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तब श्रीरामचन्द्रजीने कहा—‘बहुत अच्छा । हम इस काव्यको सुनेंगे ।’ तत्पश्चात् श्रीरघुनाथजीकी आज्ञा ले दोनों भाई कुश और लव प्रसन्नतापूर्वक उस स्थानपर गये, जहाँ मुनिवर वाल्मीकिजी ठहरे हुए थे ॥ ३० ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग रामचन्द्रनु हेळिदनु - हागॆये आगलि, नावु ई काव्यवन्नु केळुवॆवु. अनन्तर श्रीरामन अप्पणॆ पडॆदु कुश मत्तु लवरु मुनिवर वाल्मीकिगळिद्दल्लिगॆ सन्तोषवागि तॆरळिदरु.॥30॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रामोऽपि मुनिभिः सार्धं पार्थिवैश्च महात्मभिः ।
श्रुत्वा तद् गीतिमाधुर्यं कर्मशालामुपागमत् ॥ ३१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रामोऽपि मुनिभिः सार्धं पार्थिवैश्च महात्मभिः ।
श्रुत्वा तद् गीतिमाधुर्यं कर्मशालामुपागमत् ॥ ३१ ॥
रामोऽपि मुनिभिः सार्धं पार्थिवैश्च महात्मभिः ।
श्रुत्वा तद्गीतमाधुर्यं कर्मशालामुपागमत् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीरामचन्द्रजी भी महात्मा मुनियों और राजाओंके साथ उस मधुर संगीतको सुनकर कर्मशाला (यज्ञमण्डप) में चले गये ॥ ३१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामचन्द्रनू महात्मा मुनिगळॊन्दिगॆ, राजरॊन्दिगॆ मधुर सङ्गीत केळि यज्ञमण्टपक्कॆ होदनु.॥31॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
शुश्राव तत्ताललयोपपन्नं
सर्गान्वितं सुस्वरशब्दयुक्तम् ।
तन्त्रीलयव्यञ्जनयोगयुक्तं
कुशीलवाभ्यां परिगीयमानम् ॥ ३२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शुश्राव तत्ताललयोपपन्नं
सर्गान्वितं सुस्वरशब्दयुक्तम् ।
तन्त्रीलयव्यञ्जनयोगयुक्तं
कुशीलवाभ्यां परिगीयमानम् ॥ ३२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इस प्रकार प्रथम दिन कतिपय सर्गोंसे युक्त सुन्दर स्वर एवं मधुर शब्दोंसे पूर्ण, ताल और लयसे सम्पन्न तथा वीणाके लयकी व्यञ्जनासे युक्त वह काव्यगान, जिसे कुश और लवने गाया था, श्रीरामने सुना ॥ ३२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ मॊदलनॆ दिवस श्रीरामनु ताळ-लयगळिन्द सम्पन्नवाद सर्गगळिन्द कूडिद्द, सुस्वरयुक्तवाद शब्दगळिन्द कूडिद्द, वीणावाद्यदॊडनॆ मेळैसि कुश-लवरु हाडिद रामायण गायनवन्नु केळिदनु.॥32॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः ॥ ९४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें चौरानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९४ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि तॊम्भत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥94॥