०९३ वाल्मीकि-लव-कुश-प्राप्तिः

[त्रिनवतितमः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. श्रीरामके यज्ञमें महर्षि वाल्मीकिका आगमन और उनका रामायणगानके लिये कुश और लवको आदेश
विश्वास-प्रस्तुतिः

वर्तमाने तथाभूते यज्ञे च परमाद्भुते ।
सशिष्य आजगामाशु वाल्मीकिर्भगवानृषिः ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

वर्तमाने तथाभूते यज्ञे च परमाद्भुते ।
सशिष्य आजगामाशु वाल्मीकिर्भगवानृषिः ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार वह अत्यन्त अद्भुत यज्ञ जब चालू हुआ, उस समय भगवान् वाल्मीकि मुनि अपने शिष्योंके साथ उसमें शीघ्रतापूर्वक पधारे ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ आ अत्यन्त अद्भुत यज्ञ नडॆयुत्तिरुवाग भगवान् वाल्मीकि मुनिगळु तम्म शिष्यरॊन्दिगॆ अल्लिगॆ आगमिसिदरु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स दृष्ट्वा दिव्यसङ्काशं यज्ञमद्भुतदर्शनम् ।
एकान्त ऋषिवाहानां चकार उटजान् शुभान् ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स दृष्ट्वा दिव्यसङ्काशं यज्ञमद्भुतदर्शनम् ।
एकान्त ऋषिवाहानां चकार उटजान् शुभान् ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन्होंने उस दिव्य एवं अद्भुत यज्ञका दर्शन किया और ऋषियोंके लिये जो बाड़े बने थे, उनके पास ही उन्होंने अपने लिये भी सुन्दर पर्णशालाएँ बनवायीं ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवरु आ दिव्य अद्भुत यज्ञवन्नु दर्शिसिदरु. ऋषिगळिगागि निर्मिसिद्द पर्णशालॆगळ हत्तिरदल्ले वाल्मीकिगळिगागि सुन्दर पर्णशालॆयन्नु निर्मिसि कॊट्टरु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

शकटांश्च बहून् पूर्णान् फलमूलांश्च शोभनान् ।
वाल्मीकिवाटे रुचिरे स्थापयन्नविदूरतः ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

शकटांश्च बहून् पूर्णान् फलमूलांश्च शोभनान् ।
वाल्मीकिवाटे रुचिरे स्थापयन्नविदूरतः ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वाल्मीकिजीके सुन्दर बाड़ेके समीप अन्न आदिसे भरे-पूरे बहुत-से छकड़े खड़े कर दिये गये थे । साथ ही अच्छे-अच्छे फल और मूल भी रख दिये गये थे ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वाल्मीकिगळ सुन्दर कुटीरद बळियल्ले अन्नादिगळिन्द तुम्बिद बण्डिगळन्नु निल्लिसलागित्तु. जॊतॆगॆ उत्तमोत्तम फल-मूलगळन्नु इरिसिद्दरु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

आसीत् सुपूजितो राज्ञा मुनिभिश्च महात्मभिः ।
वाल्मीकिः सुमहातेजा न्यवसत् परमात्मवान् ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

आसीत् सुपूजितो राज्ञा मुनिभिश्च महात्मभिः ।
वाल्मीकिः सुमहातेजा न्यवसत् परमात्मवान् ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

राजा श्रीराम तथा बहुसंख्यक महात्मा मुनियोंद्वारा भलीभाँति पूजित एवं सम्मानित हो महातेजस्वी आत्मज्ञानी वाल्मीकि मुनिने बड़े सुखसे वहाँ निवास किया ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजाराम हागू अनेक महात्मा मुनिगळिन्द चॆन्नागि पूजॆगॊण्डु, सम्मानितराद महातेजस्वी, आत्मज्ञानी वाल्मीकि मुनिगळु बहळ सुखवागि अल्लि वासिसिदरु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स शिष्यावब्रवीद् हृष्टौ युवां गत्वा समाहितौ ।
कृत्स्नं रामायणं काव्यं गायतां परया मुदा ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स शिष्यावब्रवीद् हृष्टौ युवां गत्वा समाहितौ ।
कृत्स्नं रामायणं काव्यं गायतां परया मुदा ॥ ५ ॥


स शिष्यावब्रवीद्धृष्टो युवां गत्वा समाहितौ ।
कृत्स्नं रामायणं काव्यं गायतां परया मुदा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन्होंने अपने हृष्ट-पुष्ट दो शिष्योंसे कहा—‘तुम दोनों भाई एकाग्रचित्त हो सब ओर घूम-फिरकर बड़े आनन्दके साथ सम्पूर्ण रामायण-काव्यका गान करो ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवरु तम्म हृष्ट-पुष्ट इब्बरु शिष्यरल्लि हेळिदरु - नीविब्बरू एकाग्रचित्तरागि ऎल्लॆडॆ तिरुगाडुत्ता बहळ आनन्दवागि सम्पूर्ण रामायण काव्यवन्नु गायन माडिरि.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ऋषिवाटेषु पुण्येषु ब्राह्मणावसथेषु च ।
रथ्यासु राजमार्गेषु पार्थिवानां गृहेषु च ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ऋषिवाटेषु पुण्येषु ब्राह्मणावसथेषु च ।
रथ्यासु राजमार्गेषु पार्थिवानां गृहेषु च ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘ऋषियों और ब्राह्मणोंके पवित्र स्थानोंपर, गलियोंमें, राजमार्गोंपर तथा राजाओंके वासस्थानोंमें भी इस काव्यका गान करना ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ऋषिगळ, ब्राह्मणर पवित्र स्थानगळल्लि, बीदिगळल्लि, राजमार्गगळल्लि हागू राजर निवास स्थानगळल्लियू ई काव्यद गायन माडिरि.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

रामस्य भवनद्वारि यत्र कर्म च कुर्वते ।
ऋत्विजामग्रतश्चैव तत्र गेयं विशेषतः ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

रामस्य भवनद्वारि यत्र कर्म च कुर्वते ।
ऋत्विजामग्रतश्चैव तत्र गेयं विशेषतः ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘श्रीरामचन्द्रजीका जो गृह बना है, उसके दरवाजेपर, जहाँ ब्राह्मणलोग यज्ञकार्य कर रहे हैं, वहाँ तथा ऋत्विजोंके आगे भी इस काव्यका विशेषरूपसे गान करना चाहिये ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामचन्द्रन गृहद्वारदल्लि, ब्राह्मणरु यज्ञ माडुवल्लि हागू ऋत्विजर ऎदुरिनल्लियू ई काव्यवन्नु विशेषवागि हाडबेकु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इमानि च फलान्यत्र स्वादूनि विविधानि च ।
जातानि पर्वताग्रेषु आस्वाद्यास्वाद्य गायताम् ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इमानि च फलान्यत्र स्वादूनि विविधानि च ।
जातानि पर्वताग्रेषु आस्वाद्यास्वाद्य गायताम् ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘यहाँ पर्वतके शिखरोंपर नाना प्रकारके स्वादिष्ट एवं मीठे फल लगे हैं, (भूख लगनेपर) उनका स्वाद ले-लेकर इस काव्यका गान करते रहना ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इल्लि पर्वत शिखरगळल्लि नाना रीतिय रुचिकर फलगळु बिट्टिवॆ. निमगॆ हसिवादाग अदन्नु सवियुत्ता काव्यद गान माडुत्ता इरि.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न यास्यथः श्रमं वत्सौ भक्षयित्वा फलान्यथ ।
मूलानि च सुमृष्टानि न रागात् परिहास्यथः ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न यास्यथः श्रमं वत्सौ भक्षयित्वा फलान्यथ ।
मूलानि च सुमृष्टानि न रागात् परिहास्यथः ॥ ९ ॥


न यास्यथः श्रमं वत्सौ भक्षयित्वा लान्यथ ।
मूलानि च सुमृष्टानिन रागात्परिहास्यथः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘बच्चो! यहाँके सुमधुर फल-मूलोंका भक्षण करनेसे न तो तुम्हें कभी थकावट होगी और न तुम्हारे गलेकी मधुरता ही नष्ट होने पायेगी ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मक्कळिरा! इल्लिय सुमधुर फलगळन्नु भक्षिसुवुदरिन्द निमगॆ ऎन्दू बळलिकॆ उण्टागदु मत्तु निम्म कण्ठद मधुरतॆ नाशवागदु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि शब्दापयेद् रामः श्रवणाय महीपतिः ।
ऋषीणामुपविष्टानां यथायोग्यं प्रवर्तताम् ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यदि शब्दापयेद् रामः श्रवणाय महीपतिः ।
ऋषीणामुपविष्टानां यथायोग्यं प्रवर्तताम् ॥ १० ॥


यदि शब्दापयेद्रामः श्रवणाय महीपतिः ।
ऋषीणामुपविष्टानां यथायोगं प्रवर्तताम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘यदि महाराज श्रीराम तुम दोनोंको गान सुननेके लिये बुलावें तो तुम उनसे तथा वहाँ बैठे हुए ऋषि-मुनियोंसे यथायोग्य विनयपूर्ण बर्ताव करना ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाराज श्रीरामनु नीविब्बरल्लि गान केळबेकॆन्दु करॆदरॆ नीवु अवनल्लि हागू अल्लि कुळितिरुव ऋषिमुनिगळल्लि यथायोग्य विनयदिन्द वर्तिसिरि.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दिवसे विंशतिः सर्गा गेया मधुरया गिरा ।
प्रमाणैर्बहुभिस्तत्र यथोद्दिष्टं मया पुरा ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दिवसे विंशतिः सर्गा गेया मधुरया गिरा ।
प्रमाणैर्बहुभिस्तत्र यथोद्दिष्टं मया पुरा ॥ ११ ॥


दिवसे विंशतिः सर्गाः गेया मधुरया गिरा ।
प्रमाणैर्बहुभिस्तत्र यथोद्दिष्टं मया पुरा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘मैंने पहले भिन्न-भिन्न संख्यावाले श्लोकोंसे युक्त रामायण काव्यके सर्गोंका जिस तरह तुम्हें उपदेश दिया है, उसीके अनुसार प्रतिदिन बीस-बीस सर्गोंका मधुर स्वरसे गान करना ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नानु मॊदलु बेरॆ-बेरॆ सङ्ख्यॆयुळ्ळ श्लोकगळिन्द कूडिद रामायण काव्यद सर्गगळन्नु निमगॆ उपदेशिसिदन्तॆ अदक्कनुसार प्रतिदिन इप्पत्तु-इप्पत्तु सर्गगळन्नु मधुर स्वरदिन्द गान माडिरि.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

लोभश्चापि न कर्तव्यः स्वल्पोऽपि धनवाञ्छया ।
किं धनेनाश्रमस्थानां फलमूलाशिनां सदा ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

लोभश्चापि न कर्तव्यः स्वल्पोऽपि धनवाञ्छया ।
किं धनेनाश्रमस्थानां फलमूलाशिनां सदा ॥ १२ ॥


लोभश्चापि न कर्तव्यः स्वल्पोपिधनवाञ्छया ।
किं धनेनाश्रमस्थानां लमूलाशिनां सदा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘धनकी इच्छासे थोड़ा-सा भी लोभ न करना, आश्रममें रहकर फल-मूल भोजन करनेवाले वनवासियोंको धनसे क्या काम? ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

धनद इच्छॆयिन्द स्वल्पवू लोभ इरबारदु, आश्रमदल्लि इद्दु फल-मूलगळ भोजन माडुव वनवासिगळिगॆ धनदिन्द एनु कॆलस.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि पृच्छेत् स काकुत्स्थो युवां कस्येति दारकौ ।
वाल्मीकेरथ शिष्यौ द्वौ ब्रूतमेवं नराधिपम् ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यदि पृच्छेत् स काकुत्स्थो युवां कस्येति दारकौ ।
वाल्मीकेरथ शिष्यौ द्वौ ब्रूतमेवं नराधिपम् ॥ १३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘यदि श्रीरघुनाथजी पूछें—‘बच्चो! तुम दोनों किसके पुत्र हो?’ तो तुम दोनों महाराजसे इतना ही कह देना कि हम दोनों भाई महर्षि वाल्मीकिके शिष्य हैं ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मक्कळे ! नीविब्बरू यार मक्कळु ऎन्दु श्रीरघुनाथनु केळिदरॆ नाविब्बरू सहोदररु महर्षि वाल्मीकिगळ शिष्यरु इष्टे हेळबेकु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इमास्तन्त्रीः सुमधुराः स्थानं वापूर्वदर्शनम् ।
मूर्च्छयित्वा सुमधुरं गायतां विगतज्वरौ ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इमास्तन्त्रीः सुमधुराः स्थानं वापूर्वदर्शनम् ।
मूर्च्छयित्वा सुमधुरं गायतां विगतज्वरौ ॥ १४ ॥


इमास्तन्त्रीः सुमधुराः स्थानंवापूर्वदर्शनम् ।
मूर्छयित्वा सुमधुरं गायतां विगतज्वरौ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘ये वीणाके सात तार हैं । इनसे बड़ी मधुर आवाज निकलती है । इसमें अपूर्व स्वरोंका प्रदर्शन करनेवाले ये स्थान बने हैं । इनके स्वरोंको झंकृत करके—मिलाकर सुमधुर स्वरमें तुम दोनों भाई काव्यका गान करो और सर्वथा निश्चिन्त रहो ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई वीणॆगॆ एळु तन्तिगळिवॆ. इदर स्वरगळन्नु झङ्कृतगॊळिसि, श्रुति सेरिसि सुमधुर स्वरदिन्द नीविब्बरू काव्यगायन माडिरि हागू सर्वथा निश्चिन्तरागिरि.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

आदिप्रभृति गेयं स्यान्न चावज्ञाय पार्थिवम् ।
पिता हि सर्वभूतानां राजा भवति धर्मतः ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

आदिप्रभृति गेयं स्यान्न चावज्ञाय पार्थिवम् ।
पिता हि सर्वभूतानां राजा भवति धर्मतः ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘आरम्भसे ही इस काव्यका गान करना चाहिये । तुमलोग ऐसा कोई बर्ताव न करना, जिससे राजाका अपमान हो; क्योंकि राजा धर्मकी दृष्टिसे सम्पूर्ण प्राणियोंका पिता होता है ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

प्रारम्भदिन्दले ई काव्यवन्नु गाय माडबेकु. गायनदल्लि राजन अपमानवागुवन्तह यावुदे वर्तनॆ माडबेडि; एकॆन्दरॆ राजनु धर्मद दृष्टियिन्द समस्त प्राणिगळ तन्दॆयागिरुवनु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् युवां हृष्टमनसौ श्वः प्रभाते समाहितौ ।
गायतं मधुरं गेयं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तद् युवां हृष्टमनसौ श्वः प्रभाते समाहितौ ।
गायतं मधुरं गेयं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अतएव तुम दोनों भाई प्रसन्न और एकाग्रचित्त होकर कल सबेरेसे ही वीणाके लयपर मधुर स्वरसे रामायण-गान आरम्भ कर दो’ ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आद्दरिन्द नीविब्बरू प्रसन्न, एकाग्रचित्तदिन्द नाळॆ बॆळिग्गिनिन्दले वीणॆय लयदल्लि मधुर स्वरदल्लि रामायण गानवन्नु प्रारम्भिसिरि.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इति सन्दिश्य बहुशो मुनिः प्राचेतसस्तदा ।
वाल्मीकिः परमोदारस्तूष्णीमासीन्महामुनिः ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इति सन्दिश्य बहुशो मुनिः प्राचेतसस्तदा ।
वाल्मीकिः परमोदारस्तूष्णीमासीन्महामुनिः ॥ १७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस तरह बहुत कुछ आदेश देकर वरुणके पुत्र परम उदार महामुनि वाल्मीकि चुप हो गये ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ बहळष्टु उपदेश माडि वरुणन पुत्र परम उदार महामुनि वाल्मीकिगळु सुम्मनादरु.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सन्दिष्टौ मुनिना तेन तावुभौ मैथिलीसुतौ ।
तथैव करवावेति निर्जग्मतुररिन्दमौ ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सन्दिष्टौ मुनिना तेन तावुभौ मैथिलीसुतौ ।
तथैव करवावेति निर्जग्मतुररिन्दमौ ॥ १८ ॥


सन्दिष्टौ मुनिना तेन तावुभौ मैथिलीसुतौ ।
तथैव करवावेति निर्जग्मतुररिन्दवौ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

मुनिके इस प्रकार आदेश देनेपर मिथिलेशकुमारी सीताके वे दोनों शत्रुदमन पुत्र ‘बहुत अच्छा, हम ऐसा ही करेंगे’ यह कहकर वहाँसे चल दिये ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मुनिगळु हीगॆ आदेश कॊट्टाग मिथिलेश कुमारि सीतॆय आ इब्बरू शत्रुदमन पुत्ररु ‘हागॆये आगलि’ नावु हागॆये माडुवॆवु ऎन्दु अल्लिन्द हॊरटु होदरु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तामद्भुतां तौ हृदये कुमारौ
निवेश्य वाणीमृषिभाषितां तदा ।
समुत्सुकौ तौ सुखमूषतुर्निशां
यथाश्विनौ भार्गवनीतिसंहिताम् ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तामद्भुतां तौ हृदये कुमारौ
निवेश्य वाणीमृषिभाषितां तदा ।
समुत्सुकौ तौ सुखमूषतुर्निशां
यथाश्विनौ भार्गवनीतिसंहिताम् ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

शुक्राचार्यकी बनायी हुई नीतिसंहिताको धारण करनेवाले अश्विनीकुमारोंकी भाँति ऋषिकी कही हुई उस अद्भुत वाणीको हृदयमें धारण करके वे दोनों कुमार मन-ही-मन उत्कण्ठित हो वहाँ रातभर सुखसे रहे ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

शुक्राचार्यरु रचिसिद नीतिसंहितॆयन्नु धारण माडुव अश्विनीकुमाररन्तॆ ऋषिगळु हेळिद आ अद्भुत मातुगळन्नु मनस्सिनल्लिट्टुकॊण्डु आ इब्बरू कुमाररु मनस्सिनल्ले उत्कण्ठितरागि अल्ले रात्रियिडी सुखवागि कळॆदरु.॥19॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः ॥ ९३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें तिरानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९३ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि तॊम्भत्तमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥93॥