०९२ आरम्भः

[द्विनवतितमः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. श्रीरामके अश्वमेध-यज्ञमें दान-मानकी विशेषता
विश्वास-प्रस्तुतिः

तत् सर्वमखिलेनाशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः ।
हयं लक्षणसम्पन्नं कृष्णसारं मुमोच ह ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तत् सर्वमखिलेनाशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः ।
हयं लक्षणसम्पन्नं कृष्णसारं मुमोच ह ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार सब सामग्री पूर्णरूपसे भेजकर भरतके बड़े भाई श्रीरामने उत्तम लक्षणोंसे सम्पन्न तथा कृष्णसार मृगके समान काले रंगवाले एक घोड़ेको छोड़ा ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ ऎल्ल प्रकारद समस्त सामग्रिगळन्नु कळिसि भरताग्रजनाद श्रीरामनु उत्तम लक्षणगळिन्द कूडिद, कृष्णसार मृगदन्तॆ कप्पुबण्णद यज्ञाश्ववन्नु बिट्टनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ऋत्विग्भिर्लक्ष्मणं सार्धमश्वे च विनियुज्य च ।
ततोऽभ्यगच्छत् काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिषम् ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ऋत्विग्भिर्लक्ष्मणं सार्धमश्वे च विनियुज्य च ।
ततोऽभ्यगच्छत् काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिषम् ॥ २ ॥


ऋत्विग्भिर्लक्ष्मणं सार्धमश्वे च विनियोज्य च ।
ततोऽभ्यगच्छत्काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिषम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

ऋत्विजोंसहित लक्ष्मणको उस अश्वकी रक्षाके लिये नियुक्त करके श्रीरघुनाथजी सेनाके साथ नैमिषारण्यको गये ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ऋत्विजर सहित लक्ष्मणनन्नु आ अश्वद रक्षणॆगागि नियुक्तगॊळिसि, श्रीरघुनाथनु सैन्यसहित नैमिषारण्यक्कॆ प्रयाण माडिदनु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यज्ञवाटं महाबाहुर्दृष्ट्वा परममद्भुतम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे श्रीमानिति च सोऽब्रवीत् ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यज्ञवाटं महाबाहुर्दृष्ट्वा परममद्भुतम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे श्रीमानिति च सोऽब्रवीत् ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ बने हुए अत्यन्त अद्भुत यज्ञ-मण्डपको देखकर महाबाहु श्रीरामको अनुपम प्रसन्नता प्राप्त हुई और वे बोले—‘बहुत सुन्दर है’ ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि निर्मितवाद अत्यन्त अद्भुत यज्ञ मण्टपवन्नु नोडि महाबाहु श्रीरामनिगॆ अतुल सन्तोषवागि ‘बहळ सुन्दरवागिदॆ’ ऎन्दु हेळिदनु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नैमिषे वसतस्तस्य सर्व एव नराधिपाः ।
आनिन्युरुपहारांश्च तान् रामः प्रत्यपूजयत् ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नैमिषे वसतस्तस्य सर्व एव नराधिपाः ।
आनिन्युरुपहारांश्च तान् रामः प्रत्यपूजयत् ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

नैमिषारण्यमें निवास करते समय श्रीरामचन्द्रजीके पास भूमण्डलके सभी नरेश भाँति-भाँतिके उपहार ले आये और श्रीरामचन्द्रजीने उन सबका स्वागत-सत्कार किया ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नैमिषारण्यदल्लि वासिसुवाग श्रीरामचन्द्रन बळि भूमण्डलद ऎल्ल राजरू बगॆ-बगॆय उडुगॊरॆगळन्नॆत्तिकॊण्डु बन्दरु. श्रीरामनु अवरॆल्लर स्वागत-सत्कार माडिदनु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्नपानादिवस्त्राणि सर्वोपकरणानि च ।
भरतः सहशत्रुघ्नो नियुक्तो राजपूजने ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अन्नपानादिवस्त्राणि सर्वोपकरणानि च ।
भरतः सहशत्रुघ्नो नियुक्तो राजपूजने ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन्हें अन्न, पान, वस्त्र तथा अन्य सब आवश्यक सामान दिये गये । शत्रुघ्नसहित भरत उन राजाओंके स्वागत-सत्कारमें नियुक्त किये गये थे ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवरिगॆ अन्न-पानादि, वस्त्र हागू इतर आवश्यक वस्तुगळन्नु कॊट्टनु. शत्रुघ्नन सहित भरतनन्नु आ राजर स्वागत-सत्कारदल्लि नियुक्तगॊळिसलागित्तु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा ।
परिवेषणं च विप्राणां प्रयताः सम्प्रचक्रिरे ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा ।
परिवेषणं च विप्राणां प्रयताः सम्प्रचक्रिरे ॥ ६ ॥


वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा ।
परिवेषणं च विप्राणां प्रयतः सम्प्रचक्रिरे ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सुग्रीवसहित महामनस्वी वानर परम पवित्र एवं संयतचित्त हो उस समय वहाँ ब्राह्मणोंको भोजन परोसते थे ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुग्रीव सहित महात्मराद वानररु परम पवित्र हागू एकाग्रचित्तरागि आग अल्लि ब्राह्मणरिगॆ भोजन बडिसुत्तिद्दरु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

विभीषणश्च रक्षोभिर्बहुभिः सुसमाहितः ।
ऋषीणामुग्रतपसां किङ्करः समपद्यत ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

विभीषणश्च रक्षोभिर्बहुभिः सुसमाहितः ।
ऋषीणामुग्रतपसां किङ्करः समपद्यत ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

बहुतेरे राक्षसोंसे घिरे हुए विभीषण अत्यन्त सावधान रहकर उग्र तपस्वी ऋषियोंके सेवाकार्यमें संलग्न थे ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनेक राक्षसरिन्द परिवृतनाद विभीषणनु अत्यन्त ऎच्चरिकॆयिन्द इद्दु उग्र तपस्वी ऋषिगळ सेवा कार्यदल्लि तॊडगिद्दनु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

उपकार्या महार्हाश्च पार्थिवानां महात्मनाम् ।
सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महाबलः ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

उपकार्या महार्हाश्च पार्थिवानां महात्मनाम् ।
सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महाबलः ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महाबली नरश्रेष्ठ श्रीरामने सेवकोंसहित महामनस्वी भूपालोंको ठहरनेके लिये बहुमूल्य वासस्थान (खेमे)दिये ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबलि नरश्रेष्ठ श्रीरामनु सेवकरॊन्दिगॆ महात्मा भूपालकरिगॆ वसतिगागि बहुमूल्य बिडारगळन्नु बिट्टु कॊट्टनु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं सुविहितो यज्ञो ह्यश्वमेधो ह्यवर्तत ।
लक्ष्मणेन सुगुप्ता सा हयचर्या प्रवर्तत ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं सुविहितो यज्ञो ह्यश्वमेधो ह्यवर्तत ।
लक्ष्मणेन सुगुप्ता सा हयचर्या प्रवर्तत ॥ ९ ॥


एवं सुविहितो यज्ञो हयमेधोऽभ्यवर्तत ।
लक्ष्मणेन सुगुप्ता सा हयचर्या प्रवर्तत ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार सुन्दर ढंगसे अश्वमेध-यज्ञका कार्य प्रारम्भ हुआ और लक्ष्मणके संरक्षणमें रहकर घोड़ेके भूमण्डलमें भ्रमणका कार्य भी भलीभाँति सम्पन्न हो गया ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ सुन्दरवागि अश्वमेध यज्ञद कार्य प्रारम्भवायितु मत्तु लक्ष्मणन संरक्षणॆयल्लि यज्ञाश्ववु भूमण्डलद भ्रमणद कार्यवू चॆन्नागि नॆरवेरितु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ईदृशं राजसिंहस्य यज्ञप्रवरमुत्तमम् ।
नान्यः शब्दोऽभवत् तत्र हयमेधे महात्मनः ॥ १० ॥
छन्दतो देहि देहीति यावत् तुष्यन्ति याचकाः ।
तावत् सर्वाणि दत्तानि क्रतुमुख्ये महात्मनः ॥ ११ ॥
विविधानि च गौडानि खाण्डवानि तथैव च ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ईदृशं राजसिंहस्य यज्ञप्रवरमुत्तमम् ।
नान्यः शब्दोऽभवत् तत्र हयमेधे महात्मनः ॥ १० ॥
छन्दतो देहि देहीति यावत् तुष्यन्ति याचकाः ।
तावत् सर्वाणि दत्तानि क्रतुमुख्ये महात्मनः ॥ ११ ॥
विविधानि च गौडानि खाण्डवानि तथैव च ।

अनुवाद (हिन्दी)

राजाओंमें सिंहके समान पराक्रमी महात्मा श्रीरघुनाथजीका वह श्रेष्ठ यज्ञ इस प्रकार उत्तम विधिसे होने लगा । उस अश्वमेध-यज्ञमें केवल एक ही बात सब ओर सुनायी पड़ती थी—जबतक याचक संतुष्ट न हों, तबतक उनकी इच्छाके अनुसार सब वस्तुएँ दिये जाओ, इसके सिवा दूसरी बात नहीं सुनायी देती थी । इस प्रकार महात्मा श्रीरामके श्रेष्ठ यज्ञमें नाना प्रकारके गुड़के बने हुए खाद्य पदार्थ और खाण्डव आदि तबतक निरन्तर दिये जाते थे जबतक कि पानेवाले पूर्णतः संतुष्ट होकर बस न कर दें ॥ १०-११ १/२ ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न निःसृतं भवत्योष्ठाद् वचनं यावदर्थिनाम् ॥ १२ ॥
तावद् वानररक्षोभिर्दत्तमेवाभ्यदृश्यत ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न निःसृतं भवत्योष्ठाद् वचनं यावदर्थिनाम् ॥ १२ ॥
तावद् वानररक्षोभिर्दत्तमेवाभ्यदृश्यत ।

अनुवाद (हिन्दी)

जबतक याचकोंके मनकी बात ओठसे बाहर नहीं निकलने पाती थी, तबतक ही राक्षस और वानर उन्हें उनकी अभीष्ट वस्तुएँ दे देते थे । यह बात सबने देखी ॥ १२ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजसिंह पराक्रमी महात्मा श्रीरामन आ श्रेष्ठयज्ञवु हीगॆ उत्तम विधियिन्द नडॆयुत्तित्तु. आ अश्वमेध यज्ञदल्लि याचकरु सन्तुष्टरागुववरॆगॆ अवर इच्छॆगनुसार ऎल्ल वस्तुगळन्नु कॊडिरि ऎम्ब ऒन्दे मातु ऎल्लॆडॆ केळि बरुत्तित्तु. बेरॆ एनू केळि बरुत्तिरलिल्ल. हीगॆ महात्मा श्रीरामन श्रेष्ठयज्ञदल्लि नानाप्रकारद बॆल्लदिन्द माडिद भक्षगळन्नू, सिहिमोदकगळन्नु याचकरु ‘साकु’ ऎन्दु हेळुववरॆगॆ निरन्तरवागि हञ्चुत्तिद्दरु.॥10-12½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न कश्चिन्मलिनो वापि दीनो वाप्यथवा कृशः ॥ १३ ॥
तस्मिन् यज्ञवरे राज्ञो हृष्टपुष्टजनावृते ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न कश्चिन्मलिनो वापि दीनो वाप्यथवा कृशः ॥ १३ ॥
तस्मिन् यज्ञवरे राज्ञो हृष्टपुष्टजनावृते ।

अनुवाद (हिन्दी)

राजा श्रीरामके उस श्रेष्ठ यज्ञमें हृष्ट-पुष्ट मनुष्य भरे हुए थे, वहाँ कोई भी मलिन, दीन अथवा दुर्बल नहीं दिखायी देता था ॥ १३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजा श्रीरामन आ श्रेष्ठयज्ञदल्लि हृष्ट-पुष्ट मनुष्यरु नॆरॆदिद्दरु. अल्लि यारू मलिन, दीन, दुर्बलरु कण्डु बरुत्तिरलिल्ल..॥13½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये च तत्र महात्मानो मुनयश्चिरजीविनः ॥ १४ ॥
नास्मरंस्तादृशं यज्ञं दानौघसमलङ्कृतम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ये च तत्र महात्मानो मुनयश्चिरजीविनः ॥ १४ ॥
नास्मरंस्तादृशं यज्ञं दानौघसमलङ्कृतम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

उस यज्ञमें जो चिरजीवी महात्मा मुनि पधारे थे, उन्हें ऐसे किसी भी यज्ञका स्मरण नहीं था, जिसमें दानकी ऐसी धूम रही हो । वह यज्ञ दानराशिसे पूर्णतः अलंकृत दिखायी देता था ॥ १४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ यज्ञदल्लि आगमिसिद चिरञ्जीवि, महात्मा मुनिगळिगॆ हिन्दॆ नडॆद इन्तह यावुदे यज्ञद स्मरणॆयागलिल्ल. अल्लि दान वस्तुगळु राशि-राशियागि अलङ्कृतवागिद्दवु.॥14½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यः कृत्यवान् सुवर्णेन सुवर्णं लभते स्म सः ॥ १५ ॥
वित्तार्थी लभते वित्तं रत्नार्थी रत्नमेव च ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यः कृत्यवान् सुवर्णेन सुवर्णं लभते स्म सः ॥ १५ ॥
वित्तार्थी लभते वित्तं रत्नार्थी रत्नमेव च ।

अनुवाद (हिन्दी)

जिसे सुवर्णकी आवश्यकता थी, वह सुवर्ण पाता था, धन चाहनेवालेको धन मिलता था और रत्नकी इच्छावालेको रत्न ॥ १५ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

यारिगॆ सुवर्णद आवश्यकतॆ इत्तो, अवनु सुवर्ण पडॆयुत्तिद्दनु. धनवन्नु बयसुववरिगॆ धन सिगुत्तित्तु. रत्नवन्नु इच्छिसुववरिगॆ रत्न कॊडलागुत्तित्तु.॥15½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

हिरण्यानां सुवर्णानां रत्नानामथ वाससाम् ॥ १६ ॥
अनिशं दीयमानानां राशिः समुपदृश्यते ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

हिरण्यानां सुवर्णानां रत्नानामथ वाससाम् ॥ १६ ॥
अनिशं दीयमानानां राशिः समुपदृश्यते ।


हिरण्यानां सुवर्णानां रत्नानामथ वासनाम् ॥
अनिशन्दीयमानानां राशिः समुपदृश्यते ।

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ निरन्तर दिये जानेवाले चाँदी, सोने, रत्न और वस्त्रोंके ढेर लगे दिखायी देते थे ॥ १६ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि निरन्तर दान माडिद बॆळ्ळि, बङ्गार, रत्न, वस्त्र मुन्तादवुगळ राशि-राशि कण्डु बरुत्तिद्दवु.॥16½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न शक्रस्य न सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ॥ १७ ॥
ईदृशो दृष्टपूर्वो न एवमूचुस्तपोधनाः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न शक्रस्य न सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ॥ १७ ॥
ईदृशो दृष्टपूर्वो न एवमूचुस्तपोधनाः ।


नशक्रस्य न सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ॥
ईदृशो दृष्चपूर्वो न एवमूचुस्तपोधनाः ।

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ आये हुए तपस्वी मुनि कहते थे कि ऐसा यज्ञ तो पहले कभी इन्द्र, चन्द्रमा, यम और वरुणके यहाँ भी नहीं देखा गया ॥ १७ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लिगॆ बन्द तपस्वी मुनिगळु - इन्तह यज्ञवादरो इन्द्र, चन्द्र, यम, वरुण इवरल्लियू मॊदलु नोडलिल्ल ऎन्दु हेळुत्तिद्दरु.॥17½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वत्र वानरास्तस्थुः सर्वत्रैव च राक्षसाः ॥ १८ ॥
वासोधनान्नकामेभ्यः पूर्णहस्ता ददुर्भृशम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सर्वत्र वानरास्तस्थुः सर्वत्रैव च राक्षसाः ॥ १८ ॥
वासोधनान्नकामेभ्यः पूर्णहस्ता ददुर्भृशम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

वानर और राक्षस सर्वत्र हाथोंमें देनेकी सामग्री लिये खड़े रहते थे और वस्त्र, धन तथा अन्नकी इच्छा रखनेवाले याचकोंको अधिक-से-अधिक देते थे ॥ १८ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वानररू, राक्षसरू ऎल्लॆडॆ दान कॊडलु वस्तुगळन्नु हिडिदु निन्तिद्दरु. वस्त्र, धन, अन्नद इच्छॆयुळ्ळवरिगॆ हॆच्चॆच्चु नीडुत्तिद्दरु.॥18½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ईदृशो राजसिंहस्य यज्ञः सर्वगुणान्वितः ।
संवत्सरमथो साग्रं वर्तते न च हीयते ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ईदृशो राजसिंहस्य यज्ञः सर्वगुणान्वितः ।
संवत्सरमथो साग्रं वर्तते न च हीयते ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

राजसिंह भगवान् श्रीरामका ऐसा सर्वगुणसम्पन्न यज्ञ एक वर्षसे भी अधिक कालतक चलता रहा । उसमें कभी किसी बातकी कमी नहीं हुई ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजसिंह भगवान् श्रीरामन इन्तह सर्वगुण सम्पन्न यज्ञवु ऒन्दु वर्षक्किन्तलू हॆच्चु कालदवरॆगॆ नडॆयुत्तित्तु. अदरल्लि यावुदे कॊरतॆ ऎन्दू उण्टागलिल्ल.॥19॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः ॥ ९२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें बानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९२ ॥