०८८ किम्-पुरुष-स्त्री-करणम्

[अष्टाशीतितमः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. इला और बुधका एक-दूसरेको देखना तथा बुधका उन सब स्त्रियोंको किंपुरुषी नाम देकर पर्वतपर रहनेके लिये आदेश देना
विश्वास-प्रस्तुतिः

तां कथामैलसम्बद्धां रामेण समुदीरिताम् ।
लक्ष्मणो भरतश्चैव श्रुत्वा परमविस्मितौ ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तां कथामैलसम्बद्धां रामेण समुदीरिताम् ।
लक्ष्मणो भरतश्चैव श्रुत्वा परमविस्मितौ ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामकी कही हुई इलके चरित्रसे सम्बन्ध रखनेवाली उस कथाको सुनकर लक्ष्मण और भरत दोनों ही बड़े विस्मित हुए ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामनु हेळिद इलान चरित्रसम्बन्धी आ कथॆयन्नु केळि लक्ष्मण मत्तु भरतरु इब्बरू बहळ विस्मितरादरु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तौ रामं प्राञ्जली भूत्वा तस्य राज्ञो महात्मनः ।
विस्तरं तस्य भावस्य तदा पप्रच्छतुः पुनः ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तौ रामं प्राञ्जली भूत्वा तस्य राज्ञो महात्मनः ।
विस्तरं तस्य भावस्य तदा पप्रच्छतुः पुनः ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन दोनों भाइयोंने हाथ जोड़कर श्रीरामसे महामना राजा इलके स्त्री-पुरुषभावके विस्तृत वृत्तान्तके विषयमें पुनः पूछा— ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवरिब्बरू कैमुगिदु श्रीरामनल्लि महामना राजा इलान स्त्री-पुरुषभावद विस्तृत वृत्तान्तद विषयदल्लि पुनः केळिदरु-॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कथं स राजा स्त्रीभूतो वर्तयामास दुर्गतिः ।
पुरुषः स यदा भूतः कां वृत्तिं वर्तयत्यसौ ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कथं स राजा स्त्रीभूतो वर्तयामास दुर्गतिः ।
पुरुषः स यदा भूतः कां वृत्तिं वर्तयत्यसौ ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘प्रभो! राजा इल स्त्री होकर तो बड़ी दुगर्तिमें पड़ गये होंगे । उन्होंने वह समय कैसे बिताया? और जब वे पुरुषरूपमें रहते थे, तब किस वृत्तिका आश्रय लेते थे?’ ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

प्रभो! राजा इलनु स्त्रीयागि बहळ दुर्गति यल्लि बिद्दिरबहुदु. अवनु आ समयवन्नु हेगॆ कळॆदनु? अवनु पुरुषनागिद्दाग याव वृत्तियन्नु आश्रयिसिद्दनु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तयोस्तद् भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् ।
कथयामास काकुत्स्थस्तस्य राज्ञो यथागतम् ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तयोस्तद् भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् ।
कथयामास काकुत्स्थस्तस्य राज्ञो यथागतम् ॥ ४ ॥


तयोस्तद्भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् ।
कथयामास काकुत्स्थस्तस्य राज्ञो यथागमम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

लक्ष्मण और भरतका वह कौतूहलपूर्ण वचन सुनकर श्रीरामचन्द्रजीने राजा इलके वृत्तान्तको, जैसा वह उपलब्ध था, उसी रूपमें पुनः सुनाना आरम्भ किया— ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मण मत्तु भरतर आ कुतूहलपूर्ण मातन्नु केळि श्रीरामचन्द्रनु इलराजन वृत्तान्तवन्नु उपलब्धविरुव रूपदल्ले पुनः हेळलु प्रारम्भिसिदनु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तमेव प्रथमं मासं स्त्री भूत्वा लोकसुन्दरी ।
ताभिः परिवृता स्त्रीभिर्येऽस्य पूर्वं पदानुगाः ॥ ५ ॥
तत्काननं विगाह्याशु विजह्रे लोकसुन्दरी ।
द्रुमगुल्मलताकीर्णं पद‍्भ्यां पद्मदलेक्षणा ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तमेव प्रथमं मासं स्त्री भूत्वा लोकसुन्दरी ।
ताभिः परिवृता स्त्रीभिर्येऽस्य पूर्वं पदानुगाः ॥ ५ ॥
तत्काननं विगाह्याशु विजह्रे लोकसुन्दरी ।
द्रुमगुल्मलताकीर्णं पद‍्भ्यां पद्मदलेक्षणा ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तदनन्तर उस प्रथम मासमें ही इला त्रिभुवनसुन्दरी नारी होकर वनमें विचरने लगी । जो पहले उसके चरणसेवक थे, वे भी स्त्रीरूपमें परिणत हो गये थे; उन्हीं स्त्रियोंसे घिरी हुई लोकसुन्दरी कमललोचना इला वृक्षों, झाड़ियों और लताओंसे भरे हुए एक वनमें शीघ्र प्रवेश करके पैदल ही सब ओर घूमने लगी ॥ ५-६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर आ प्रथम मासदल्ले इला त्रिभुवन सुन्दरी नारियागि वनदल्लि सञ्चरिसतॊडगिदळु. मॊदलु अवन सेवकरू स्त्रीरूपदल्लि परिणतरागिद्दरु; अदे स्त्रीयरिन्द परिवृतनागि लोकसुन्दरी कमललोचनॆ इला वृक्षलतॆगळिन्द तुम्बिद ऒन्दु वनदल्लि प्रवेशिसि काल्नडिगॆयल्ले सञ्चरिसतॊडगिदळु.॥5-6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

वाहनानि च सर्वाणि सन्त्यक्त्वा वै समन्ततः ।
पर्वताभोगविवरे तस्मिन् रेमे इला तदा ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

वाहनानि च सर्वाणि सन्त्यक्त्वा वै समन्ततः ।
पर्वताभोगविवरे तस्मिन् रेमे इला तदा ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उस समय सारे वाहनोंको सब ओर छोड़कर इला विस्तृत पर्वतमालाओंके मध्यभागमें भ्रमण करने लगी ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग ऎल्ल वाहनगळन्नु अल्ले बिट्टु इला विस्तृत पर्वतमालॆगळ मध्यभागदल्लि भ्रमण माडतॊडगिदळु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ तस्मिन् वनोद्देशे पर्वतस्याविदूरतः ।
सरः सुरुचिरप्रख्यं नानापक्षिगणायुतम् ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अथ तस्मिन् वनोद्देशे पर्वतस्याविदूरतः ।
सरः सुरुचिरप्रख्यं नानापक्षिगणायुतम् ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उस वनप्रान्तमें पर्वतके पास ही एक सुन्दर सरोवर था, जिसमें नाना प्रकारके पक्षी कलरव कर रहे थे ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ वनप्रान्तदल्लि पर्वतद बळियल्ले ऒन्दु सुन्दर सरोवरवित्तु. अदरल्लि नाना रीतिय पक्षिगळु कलरव माडुत्तिद्दवु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ददर्श सा इला तस्मिन् बुधं सोमसुतं तदा ।
ज्वलन्तं स्वेन वपुषा पूर्णं सोममिवोदितम् ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ददर्श सा इला तस्मिन् बुधं सोमसुतं तदा ।
ज्वलन्तं स्वेन वपुषा पूर्णं सोममिवोदितम् ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उस सरोवरमें सोमपुत्र बुध तपस्या करते थे, जो अपने तेजस्वी शरीरसे उदित हुए पूर्ण चन्द्रमाके समान प्रकाशित हो रहे थे । इलाने उन्हें देखा* ॥ ९ ॥

\* यह सरोवर उस सीमासे बाहर था, जहाँतकके प्राणी भगवान् शिवके आदेशसे स्त्रीरूप हो गये थे । इसीलिये बुधको स्त्रीत्वकी प्राप्ति नहीं हुई थी ।

अनुवाद (कन्नड)

आ सरोवरदल्लि तेजस्वी शरीरदिन्द, उदयिसिद पूर्णचन्द्रनन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्द सोमपुत्र बधनु तपस्सु माडुत्तिद्दुदन्नु इलाळु अवनन्नु नोडिदनु..॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तपन्तं च तपस्तीव्रमम्भोमध्ये दुरासदम् ।
यशस्करं कामकरं तारुण्ये पर्यवस्थितम् ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तपन्तं च तपस्तीव्रमम्भोमध्ये दुरासदम् ।
यशस्करं कामकरं तारुण्ये पर्यवस्थितम् ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वे जलके भीतर तीव्र तपस्यामें संलग्न थे । उन्हें पराभूत करना किसीके लिये भी अत्यन्त कठिन था । वे यशस्वी, पूर्णकाम और तरुण-अवस्थामें स्थित थे ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवनु नीरिनॊळगॆ तीव्र तपस्सिनल्लि मुळुगिद्दनु. अवनन्नु पराभव गॊळिसुवुदु यारिगू अत्यन्त कठिणवागित्तु. अवनु यशस्वी, पूर्णकाम मत्तु युवकनागिद्दनु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सा तं जलाशयं सर्वं क्षोभयामास विस्मिता ।
सह तैः पूर्वपुरुषैः स्त्रीभूतै रघुनन्दन ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सा तं जलाशयं सर्वं क्षोभयामास विस्मिता ।
सह तैः पूर्वपुरुषैः स्त्रीभूतै रघुनन्दन ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘रघुनन्दन! उन्हें देखकर इला चकित हो उठी और जो पहले पुरुष थीं, उन स्त्रियोंके साथ जलमें उतरकर उसने सारे जलाशयको क्षुब्ध कर दिया ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रघुनन्दन! अवनन्नु नोडि इला चकितळादळु हागू मॊदलु पुरुषरागिद्द स्त्रीयरॊन्दिगॆ नीरिगिळिदु अवरु इडी जलाशयवन्नु क्षुब्धगॊळिसिदरु.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

बुधस्तु तां समीक्ष्यैव कामबाणवशं गतः ।
नोपलेभे तदात्मानं स चचाल तदाम्भसि ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

बुधस्तु तां समीक्ष्यैव कामबाणवशं गतः ।
नोपलेभे तदात्मानं स चचाल तदाम्भसि ॥ १२ ॥


बुधस्तुतां समीक्षैव कामबाणवशं गतः ।
नोपलेभे तदात्मानं स चचाल तदाम्भसि ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘इलापर दृष्टि पड़ते ही बुध कामदेवके बाणोंका निशाना बन गये । उन्हें अपने तन-मनकी सुध न रही और वे उस समय जलमें विचलित हो उठे ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इलॆयन्नु नोडुत्तले बुधनु मन्मथन बाणगळिगॆ गुरियादनु. अवनिगॆ तनु-मनद ऎच्चरदप्पि, आग नीरिनॊळगे विचलितनादन.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इलां निरीक्षमाणस्तु त्रैलोक्यादधिकां शुभाम् ।
चित्तं समभ्यतिक्रामत् का न्वियं देवताधिका ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इलां निरीक्षमाणस्तु त्रैलोक्यादधिकां शुभाम् ।
चित्तं समभ्यतिक्रामत् का न्वियं देवताधिका ॥ १३ ॥


इलां निरीक्षमाणस्तु त्रैलोक्यादधिकां शुभाम् ।
चित्तं समभ्यतिक्रामन् का न्वियं देवताधिका ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘इला त्रिलोकीमें सबसे अधिक सुन्दरी थी । उसे देखते हुए बुधका मन उसीमें आसक्त हो गया और वे सोचने लगे, ‘यह कौन-सी स्त्री है, जो देवाङ्गनाओंसे भी बढ़कर रूपवती है ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इला त्रिलोकदल्लि ऎल्लरिगिन्त हॆच्चु सुन्दरियागिद्दळु. आकॆयन्नु नोडुत्तले बुधनु मनस्सु आकॆयल्लि आसक्तवायितु. ई स्त्री यारु? देवाङ्गनॆयरिगिन्तलू हॆच्चु रूपवतियागिद्दाळॆ. ईकॆ यारु ऎन्दु योचिसतॊडगिदनु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न देवीषु न नागीषु नासुरीष्वप्सरःसु च ।
दृष्टपूर्वा मया काचिद् रूपेणानेन शोभिता ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न देवीषु न नागीषु नासुरीष्वप्सरःसु च ।
दृष्टपूर्वा मया काचिद् रूपेणानेन शोभिता ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘‘न देववनिताओंमें, न नागवधुओंमें, न असुरोंकी स्त्रियोंमें और न अप्सराओंमें ही मैंने पहले कभी कोई ऐसे मनोहर रूपसे सुशोभित होनेवाली स्त्री देखी है ॥

अनुवाद (कन्नड)

देववनितॆयल्लि, नागवधुगळल्लि, असुर स्त्रीयरल्लि, अप्सरॆयरल्लियू हिन्दॆ इन्तह मनोहर रूपदिन्द शोभिसुव स्त्रीयरन्नु नानु ऎन्दू नोडलिल्ल.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सदृशीयं मम भवेद् यदि नान्यपरिग्रहः ।
इति बुद्धिं समास्थाय जलात् कूलमुपागमत् ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सदृशीयं मम भवेद् यदि नान्यपरिग्रहः ।
इति बुद्धिं समास्थाय जलात् कूलमुपागमत् ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘‘यदि यह दूसरेको ब्याही न गयी हो तो सर्वथा मेरी पत्नी बननेयोग्य है ।’ ऐसा विचार वे जलसे निकलकर किनारे आये ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इवळु बेरॆयवरिगॆ विवाहितवागदिद्दरॆ सर्वथा नन्न पत्नियागलु योग्यवागिद्दाळॆ. हीगॆ योचिसि नीरिनिन्द हॊरगॆ बन्दु तीरक्कॆ बन्दन.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

आश्रमं समुपागम्य ततस्ताः प्रमदोत्तमाः ।
शब्दापयत धर्मात्मा ताश्चैनं च ववन्दिरे ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

आश्रमं समुपागम्य ततस्ताः प्रमदोत्तमाः ।
शब्दापयत धर्मात्मा ताश्चैनं च ववन्दिरे ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘फिर आश्रममें पहुँचकर उन धर्मात्माने पूर्वोक्त सभी सुन्दरियोंको आवाज देकर बुलाया और उन सबने आकर उन्हें प्रणाम किया ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मत्तॆ आश्रमक्कॆ होगि आ धर्मात्मनु हिन्दिन ऎल्ल सुन्दरियरन्नु कूगि करॆदनु मत्तु अवरॆल्लरू बन्दु अवनिगॆ प्रणाममाडिदरु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स ताः पप्रच्छ धर्मात्मा कस्यैषा लोकसुन्दरी ।
किमर्थमागता चैव सर्वमाख्यात मा चिरम् ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स ताः पप्रच्छ धर्मात्मा कस्यैषा लोकसुन्दरी ।
किमर्थमागता चैव सर्वमाख्यात मा चिरम् ॥ १७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तब धर्मात्मा बुधने उन सब स्त्रियोंसे पूछा—‘यह लोकसुन्दरी नारी किसकी पत्नी है और किसलिये यहाँ आयी है? ये सब बातें तुम शीघ्र मुझे बताओ’ ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग धर्मात्म बुधनु आ ऎल्ल स्त्रीयरल्लि केळिदनु- ई लोक सुन्दरि नारियु यार पत्नियागिद्दाळॆ मत्तु यातक्कागि इल्लिगॆ बन्दिरुवळु? इदॆल्लवन्नु नीवु बेगने तिळिसिरि.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

शुभं तु तस्य तद् वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम् ।
श्रुत्वा स्त्रियश्च ताः सर्वा ऊचुर्मधुरया गिरा ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

शुभं तु तस्य तद् वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम् ।
श्रुत्वा स्त्रियश्च ताः सर्वा ऊचुर्मधुरया गिरा ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘बुधके मुखसे निकला हुआ वह शुभवचन मधुर पदावलीसे युक्त तथा मीठा था । उसे सुनकर उन सब स्त्रियोंने मधुर वाणीमें कहा— ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बुधनु नुडिद मधरवाद आ शुभवचनवन्नु केळि ऎल्ल स्त्रीयरु मधुरवागि हेळिदरु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अस्माकमेषा सुश्रोणी प्रभुत्वे वर्तते सदा ।
अपतिः काननान्तेषु सहास्माभिश्चरत्यसौ ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अस्माकमेषा सुश्रोणी प्रभुत्वे वर्तते सदा ।
अपतिः काननान्तेषु सहास्माभिश्चरत्यसौ ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘‘ब्रह्मन्! यह सुन्दरी हमारी सदाकी स्वामिनी है । इसका कोई पति नहीं है । यह हमलोगोंके साथ अपनी इच्छाके अनुसार वनप्रान्तमें विचरती रहती है’ ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ब्रह्मन्! ई सुन्दरियु सदा नम्म स्वामिनियागिद्दाळॆ. इवळिगॆ यारू पति इल्ल. ईकॆ नम्मॊन्दिगॆ तन्न इच्छॆगनुसार वन प्रान्तदल्लि सञ्चरिसुत्ता इरुत्ताळॆ.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् वाक्यमाव्यक्तपदं तासां स्त्रीणां निशम्य च ।
विद्यामावर्तनीं पुण्यामावर्तयत स द्विजः ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तद् वाक्यमाव्यक्तपदं तासां स्त्रीणां निशम्य च ।
विद्यामावर्तनीं पुण्यामावर्तयत स द्विजः ॥ २० ॥


तद्वाक्यमव्यक्तपदं तासां स्त्रीणां निशम्य च ।
विद्यामावर्तिनीं पुण्यामावर्तयत स द्विजः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उन स्त्रियोंका वचन सब प्रकारसे सुस्पष्ट था । उसे सुनकर ब्राह्मण बुधने पुण्यमयी आवर्तनी विद्याका आवर्तन (स्मरण) किया ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ स्त्रीयर मातु ऎल्ल रीतियिन्द सुष्पष्टवागित्तु. अदन्नु केळि ब्राह्मण बुधनु पुण्यमयी आवर्तनी विद्यॆ यन्नु स्मरिसिदनु.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सोऽर्थं विदित्वा सकलं तस्य राज्ञो यथा तथा ।
सर्वा एव स्त्रियस्ताश्च बभाषे मुनिपुङ्गवः ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सोऽर्थं विदित्वा सकलं तस्य राज्ञो यथा तथा ।
सर्वा एव स्त्रियस्ताश्च बभाषे मुनिपुङ्गवः ॥ २१ ॥


सोऽर्थं विदत्वा सकलं तस्य राज्ञो यथा तथा ।
सर्वा एव स्त्रियस्ताश्च बभाषे मुनिपुङ्गवः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उस राजाके विषयकी सारी बातें यथार्थरूपसे जानकर मुनिवर बुधने उन सभी स्त्रियोंसे कहा— ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ राजन विषयद ऎल्ल मातुगळु यथार्थरूपदिन्द तिळिदु मुनिवर बुधनु आ ऎल्ल स्त्रीयरल्लि हेळिदनु.॥21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अत्र किम्पुरुषीर्भूत्वा शैलरोधसि वत्स्यथ ।
आवासस्तु गिरावस्मिन् शीघ्रमेव विधीयताम् ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अत्र किम्पुरुषीर्भूत्वा शैलरोधसि वत्स्यथ ।
आवासस्तु गिरावस्मिन् शीघ्रमेव विधीयताम् ॥ २२ ॥


अत्र किम्पुरुषिर्भूत्वा शैलरोधसि वत्स्यथ ।
आवासस्तु गिरावस्मिन् शीघ्रमेव विधीयताम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘‘तुम सब लोग किंपुरुषी (किन्नरी) होकर पर्वतके किनारे रहोगी । इस पर्वतपर शीघ्र ही अपने लिये निवासस्थान बना लो ॥ २२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नीवॆल्लरू किम्पुरुषी ‘किन्नरि’यागि पर्वतद तप्पलिनल्लि इरुविरि. ई पर्वतद मेलॆ शीघ्रवे तनगागि निवास स्थान माडिकॊळ्ळि.॥22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मूलपत्रफलैः सर्वा वर्तयिष्यथ नित्यदा ।
स्त्रियः किम्पुरुषान्नाम भर्तॄन् समुपलप्स्यथ ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मूलपत्रफलैः सर्वा वर्तयिष्यथ नित्यदा ।
स्त्रियः किम्पुरुषान्नाम भर्तॄन् समुपलप्स्यथ ॥ २३ ॥


मूलपत्रलैः सर्वा वर्तयिष्यथ नित्यदा ।
स्त्रियः किम्पुरुषान्नाम भर्तृन्समुपलप्स्यथ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘‘पत्र और फल-मूलसे ही तुम सबको सदा जीवन-निर्वाह करना होगा । आगे चलकर तुम सभी स्त्रियाँ किंपुरुष नामक पतियोंको प्राप्त कर लोगी’ ॥ २३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पत्र मत्तु फल - मूलगळिन्द निवेल्लरू सदा जीवन निर्वाह माडिरि. मुन्दॆ नीवॆल्ल स्त्रीयरु किम्पुरुष ऎम्ब पतिगळन्नु पडॆयुविर.॥23॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ताः श्रुत्वा सोमपुत्रस्य स्त्रियः किम्पुरुषीकृताः ।
उपासाञ्चक्रिरे शैलं वध्वस्ता बहुलास्तदा ॥ २४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ताः श्रुत्वा सोमपुत्रस्य स्त्रियः किम्पुरुषीकृताः ।
उपासाञ्चक्रिरे शैलं वध्वस्ता बहुलास्तदा ॥ २४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘किंपुरुषी नामसे प्रसिद्ध हुई वे स्त्रियाँ सोमपुत्र बुधकी उपर्युक्त बात सुनकर उस पर्वतपर रहने लगीं । उन स्त्रियोंकी संख्या बहुत अधिक थी ॥ २४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

किं पुरुषी ऎम्ब हॆसरिनिन्द प्रसिद्धराद स्त्रीयरु सोम पुत्र बुधन मेलिन मातन्नु केळि बहुसङ्ख्यॆयल्लि इद्द अवरु पर्वतद मेलॆ इरतॊडगिदरु.॥24॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः ॥ ८८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें अट्ठासीवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८८ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि ऎम्भत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥88॥