[सप्ताशीतितमः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- श्रीरामका लक्ष्मणको राजा इलकी कथा सुनाना—इलको एक-एक मासतक स्त्रीत्व और पुरुषत्वकी प्राप्ति
विश्वास-प्रस्तुतिः
तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणेनोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः ।
प्रत्युवाच महातेजाः प्रहसन् राघवो वचः ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणेनोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः ।
प्रत्युवाच महातेजाः प्रहसन् राघवो वचः ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
लक्ष्मणकी कही हुई यह बात सुनकर बातचीतकी कलामें निपुण महातेजस्वी श्रीरघुनाथजी हँसते हुए बोले— ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
लक्ष्मणनु हेळिद मातन्नु केळि मातुकतॆयल्लि निपुणनाद महातेजस्वी श्रीरघुनाथनु नगुत्ता हेळिदनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमेव नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण ।
वृत्रघातमशेषेण वाजिमेधफलं च यत् ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमेव नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण ।
वृत्रघातमशेषेण वाजिमेधफलं च यत् ॥ २ ॥
एवमेव नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण ।
वृत्रघातमशेषेण वाजिमेधलं च यत् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘नरश्रेष्ठ लक्ष्मण! वृत्रासुरका सारा प्रसंग और अश्वमेध-यज्ञका जो फल तुमने जैसा बताया है, वह सब उसी रूपमें ठीक है ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नरश्रेष्ठ लक्ष्मण! वृत्रासुरन ऎल्ल प्रसङ्ग मत्तु नीनु तिळिसिद अश्वमेध यज्ञद फल ऎल्लवू हागॆये इदे.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रूयते हि पुरा सौम्य कर्दमस्य प्रजापतेः ।
पुत्रो बाह्लीश्वरः श्रीमानिलो नाम सुधार्मिकः ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रूयते हि पुरा सौम्य कर्दमस्य प्रजापतेः ।
पुत्रो बाह्लीश्वरः श्रीमानिलो नाम सुधार्मिकः ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सौम्य! सुना जाता है कि पूर्वकालमें प्रजापति कर्दमके पुत्र श्रीमान् इल बाह्लिकदेशके राजा थे । वे बड़े धर्मात्मा नरेश थे ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सौम्य! हिन्दॆ प्रजापति कर्दमर पुत्र श्रीमान् इलनॆम्बुवनु बाह्लिक देशद दॊड्ड धर्मात्म नरेशनिद्दनु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स राजा पृथिवीं सर्वां वशे कृत्वा महायशाः ।
राज्यं चैव नरव्याघ्र पुत्रवत् पर्यपालयत् ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स राजा पृथिवीं सर्वां वशे कृत्वा महायशाः ।
राज्यं चैव नरव्याघ्र पुत्रवत् पर्यपालयत् ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘पुरुषसिंह! वे महायशस्वी भूपाल सारी पृथ्वीको वशमें करके अपने राज्यकी प्रजाका पुत्रकी भाँति पालन करते थे ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पुरुषसिंह! आ महायशस्वी भूपालनु इडी पृथिवियन्नु वशदल्लिट्टुकॊण्डु तन्न राज्यद प्रजॆयन्नु पुत्ररन्तॆ पालिसुत्तिद्दनु.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सुरैश्च परमोदारैर्दैतेयैश्च महाधनैः ।
नागराक्षसगन्धर्वैर्यक्षैश्च सुमहात्मभिः ॥ ५ ॥
पूज्यते नित्यशः सौम्य भयार्तै रघुनन्दन ।
अबिभ्यंश्च त्रयो लोकाः सरोषस्य महात्मनः ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सुरैश्च परमोदारैर्दैतेयैश्च महाधनैः ।
नागराक्षसगन्धर्वैर्यक्षैश्च सुमहात्मभिः ॥ ५ ॥
पूज्यते नित्यशः सौम्य भयार्तै रघुनन्दन ।
अबिभ्यंश्च त्रयो लोकाः सरोषस्य महात्मनः ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सौम्य! रघुनन्दन! परम उदार देवता, महाधनी दैत्य तथा नाग, राक्षस, गन्धर्व और महामनस्वी यक्ष—ये सब भयभीत होकर सदा राजा इलकी स्तुति-पूजा करते थे तथा उन महामना नरेशके रुष्ट हो जानेपर तीनों लोकोंके प्राणी भयसे थर्रा उठते थे ॥ ५-६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सौम्य! रघुनन्दन! परम उदार देवतॆगळु, दैत्यरु, नागरु, राक्षसरु, गन्धर्वरु, यक्षरु, इवरॆल्ल भयभीतरागि सदा इलराजनन्नु स्तुतिसि पूजिसुत्तिद्दरु. आ महात्मा नरेशनु कोपगॊण्डरॆ मूरु लोकद प्राणिगळु भयदिन्द गडगड नडुगुत्तिद्दरु.॥5-6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स राजा तादृशोऽप्यासीद् धर्मे वीर्ये च निष्ठितः ।
बुद्ध्या च परमोदारो बाह्लीकेशो महायशाः ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स राजा तादृशोऽप्यासीद् धर्मे वीर्ये च निष्ठितः ।
बुद्ध्या च परमोदारो बाह्लीकेशो महायशाः ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘ऐसे प्रभावशाली होनेपर भी बाह्लीक देशके स्वामी महायशस्वी परम उदार राजा इल धर्म और पराक्रममें दृढ़तापूर्वक स्थित रहते थे और उनकी बुद्धि भी स्थिर थी ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इष्टु प्रभावशालियागिद्दरु बाह्लिक देशद ऒडॆय महायशस्वी परमोदार इलराजनु धर्म मत्तु पराक्रमदल्लि दृढतॆयिन्द स्थिरनागिद्दनु हागू अवन बुद्धियू स्थिरवागित्तु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स प्रचक्रे महाबाहुर्मृगयां रुचिरे वने ।
चैत्रे मनोरमे मासे सभृत्यबलवाहनः ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स प्रचक्रे महाबाहुर्मृगयां रुचिरे वने ।
चैत्रे मनोरमे मासे सभृत्यबलवाहनः ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘एक समयकी बात है सेवक, सेना और सवारियोंसहित उन महाबाहु नरेशने मनोरम चैत्रमासमें एक सुन्दर वनके भीतर शिकार खेलना आरम्भ किया ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ऒम्मॆ सेवक, सैन्य, वाहनगळॊन्दिगॆ आ महाबाहु राजनु मनोरम चैत्रमासदल्लि ऒन्दु सुन्दर वनक्कॆ बेटॆयाडलु प्रारम्भिसिदनु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रजघ्ने स नृपोऽरण्ये मृगान् शतसहस्रशः ।
हत्वैव तृप्तिर्नाभूच्च राज्ञस्तस्य महात्मनः ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रजघ्ने स नृपोऽरण्ये मृगान् शतसहस्रशः ।
हत्वैव तृप्तिर्नाभूच्च राज्ञस्तस्य महात्मनः ॥ ९ ॥
प्रजघ्ने च नृपोऽरण्येमृगान् शतसहस्रशः ।
हत्वैव तृप्तिर्नाभूच्च राज्ञस्तस्य महात्मनः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजाने उस वनमें सैकड़ों-हजारों हिंसक जन्तुओंका वध किया, किंतु इतने ही जन्तुओंका वध करके उन महामनस्वी नरेशको तृप्ति नहीं हुई ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजनु आ वनदल्लि साविरारु नूरारु हिंसक जन्तुगळन्नु वधिसिदनु, आदरॆ इष्टु प्राणिगळन्नु कॊन्दरू आ महामनस्वी नरेशनिगॆ तृप्ति आगलिल्ल.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नानामृगाणामयुतं वध्यमानं महात्मना ।
यत्र जातो महासेनस्तं देशमुपचक्रमे ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नानामृगाणामयुतं वध्यमानं महात्मना ।
यत्र जातो महासेनस्तं देशमुपचक्रमे ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘फिर उन महामना इलके हाथसे नाना प्रकारके दस हजार हिंसक पशु मारे गये । तत्पश्चात् वे उस प्रदेशमें गये, जहाँ महासेन (स्वामी कार्तिकेय)-का जन्म हुआ था ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ आ महात्मा इलन कैयिन्द नाना रीतिय हत्तु साविन हिंसक पशु सत्तु होदुवु. बळिक अवनु महासेनन (कार्तिकेय) जन्मवाद प्रदेशक्कॆ होदनु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मिन् प्रदेशे देवेशः शैलराजसुतां हरः ।
रमयामास दुर्धर्षः सर्वैरनुचरैः सह ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्मिन् प्रदेशे देवेशः शैलराजसुतां हरः ।
रमयामास दुर्धर्षः सर्वैरनुचरैः सह ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उस स्थानमें देवताओंके स्वामी दुर्जय देवता भगवान् शिव अपने समस्त सेवकोंके साथ रहकर गिरिराजकुमारी उमाका मनोरञ्जन करते थे ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ स्थानदल्लि देवतॆगळ स्वामि दुर्जय देवतॆ भगवान् शिवनु तन्न समस्त सेवकरॊन्दिगॆ इद्दु गिरिराज कुमारिय मनोरञ्जनॆ माडुत्तिद्दनु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कृत्वा स्त्रीरूपमात्मानमुमेशो गोपतिध्वजः ।
देव्याः प्रियचिकीर्षुः संस्तस्मिन् पर्वतनिर्झरे ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कृत्वा स्त्रीरूपमात्मानमुमेशो गोपतिध्वजः ।
देव्याः प्रियचिकीर्षुः संस्तस्मिन् पर्वतनिर्झरे ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘जिनकी ध्वजापर वृषभका चिह्न सुशोभित होता है, वे भगवान् उमावल्लभ अपने-आपको भी स्त्रीरूपमें प्रकट करके देवी पार्वतीका प्रिय करनेकी इच्छासे वहाँके पर्वतीय झरनेके पास उनके साथ विहार करते थे ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वृषभध्वजनाद भगवान् उमावल्लभनु तानू स्त्रीरूपदल्लि प्रकटनागि देवी पार्वतिय मनस्सन्तोष पडिसलु अल्लिय पर्वतीय जलपातद बळि आकॆयॊन्दिगॆ विहरिसुत्तिद्दनु.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यत्र यत्र वनोद्देशे सत्त्वाः पुरुषवादिनः ।
वृक्षाः पुरुषनामानस्ते सर्वे स्त्रीजना भवन् ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यत्र यत्र वनोद्देशे सत्त्वाः पुरुषवादिनः ।
वृक्षाः पुरुषनामानस्ते सर्वे स्त्रीजना भवन् ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उस वनके विभिन्न भागोंमें जहाँ-जहाँ पुँलिङ्ग नामधारी जन्तु अथवा वृक्ष थे, वे सब-के-सब स्त्रीलिङ्गमें परिणत हो गये थे ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ वनद ऎल्ल भागगळल्लि इद्द पुल्लिङ्ग नामधारी जन्तु, वृक्ष ऎल्लवू स्त्रीलिङ्गवागि परिणतवागि होदुवु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यच्च किञ्चन तत् सर्वं नारीसञ्ज्ञं बभूव ह ।
एतस्मिन्नन्तरे राजा स इलः कर्दमात्मजः ॥ १४ ॥
निघ्नन् मृगसहस्राणि तं देशमुपचक्रमे ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यच्च किञ्चन तत् सर्वं नारीसञ्ज्ञं बभूव ह ।
एतस्मिन्नन्तरे राजा स इलः कर्दमात्मजः ॥ १४ ॥
निघ्नन् मृगसहस्राणि तं देशमुपचक्रमे ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘वहाँ जो कुछ भी चराचर प्राणियोंका समूह था, वह सब स्त्रीनामधारी हो गया था । इसी समय कर्दमके पुत्र राजा इल सहस्रों हिंसक पशुओंका वध करते हुए उस देशमें आ गये ॥ १४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अल्लि इरुव चराचर प्राणिगळ समूहवॆल्ल स्त्रीनामधारिगळागिद्दरु. इदे समयदल्लि कर्दम पुत्र इलनु साविरारु हिंसक पशुगळन्नु वधिसुत्ता आ प्रदेशक्कॆ होदनु.॥14½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स दृष्ट्वा स्त्रीकृतं सर्वं सव्यालमृगपक्षिणम् ॥ १५ ॥
आत्मानं स्त्रीकृतं चैव सानुगं रघुनन्दन ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स दृष्ट्वा स्त्रीकृतं सर्वं सव्यालमृगपक्षिणम् ॥ १५ ॥
आत्मानं स्त्रीकृतं चैव सानुगं रघुनन्दन ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘वहाँ आकर उन्होंने देखा, सर्प, पशु और पक्षियोंसहित उस वनका सारा प्राणिसमुदाय स्त्रीरूप हो गया है । रघुनन्दन! सेवकोंसहित अपने-आपको भी उन्होंने स्त्रीरूपमें परिणत हुआ देखा ॥ १५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अल्लिगॆ अवनु बन्दु नोडुत्तानॆ- सर्प, पशु-पक्षिगळ सहित आ वनद ऎल्ल प्राणि समुदायवु स्त्रीरूपवागि होगित्तु. रघुनन्दन! सेवकर सहित तानू स्त्रीरूपवागि परिणतनागिरुवुदन्नु नोडिदनु.॥15½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य दुःखं महच्चासीद् दृष्ट्वाऽऽत्मानं तथागतम् ॥ १६ ॥
उमापतेश्च तत् कर्म ज्ञात्वा त्रासमुपागमत् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्य दुःखं महच्चासीद् दृष्ट्वाऽऽत्मानं तथागतम् ॥ १६ ॥
उमापतेश्च तत् कर्म ज्ञात्वा त्रासमुपागमत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘अपनेको उस अवस्थामें देखकर राजाको बड़ा दुःख हुआ । यह सारा कार्य उमावल्लभ महादेवजीकी इच्छासे हुआ है, ऐसा जानकर वे भयभीत हो उठे ॥ १६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्नन्नु आ स्थितियल्लि नोडि राजनिगॆ बहळ दुःखवायितु. इदॆल्ल कार्य उमावल्लभ महादेवन इच्चॆयिन्द आगिदॆ ऎन्दु तिळिदु अवनु भयगॊण्डनु.॥16½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो देवं महात्मानं शितिकण्ठं कपर्दिनम् ॥ १७ ॥
जगाम शरणं राजा सभृत्यबलवाहनः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो देवं महात्मानं शितिकण्ठं कपर्दिनम् ॥ १७ ॥
जगाम शरणं राजा सभृत्यबलवाहनः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘तदनन्तर सेवक, सेना और सवारियोंसहित राजा इल जटाजूटधारी महात्मा भगवान् नीलकण्ठकी शरणमें गये’ ॥ १७ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर सेवक, सैन्य, वाहन गळॊन्दिगॆ इलराजनु जटाजूटधारी महात्मा भगवान् नीलकण्ठनिगॆ शरणादनु.॥17½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः प्रहस्य वरदः सह देव्या महेश्वरः ॥ १८ ॥
प्रजापतिसुतं वाक्यमुवाच वरदः स्वयम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः प्रहस्य वरदः सह देव्या महेश्वरः ॥ १८ ॥
प्रजापतिसुतं वाक्यमुवाच वरदः स्वयम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
तब पार्वतीदेवीके साथ विराजमान वरदायक देवता महेश्वर हँसकर प्रजापतिपुत्र इलसे स्वयं बोले— ॥ १८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग देवीपार्वतियॊन्दिगॆ विराजिसुत्तिरुव वरदनायक देवता महेश्वरनु नगुत्ता प्रजापति पुत्र इलनल्लि हेळिदनु.॥18½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे कार्दमेय महाबल ॥ १९ ॥
पुरुषत्वमृते सौम्य वरं वरय सुव्रत ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे कार्दमेय महाबल ॥ १९ ॥
पुरुषत्वमृते सौम्य वरं वरय सुव्रत ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘कर्दमकुमार महाबली राजर्षे! उठो-उठो । उत्तम व्रतका पालन करनेवाले सौम्य नरेश! पुरुषत्व छोड़कर जो चाहो, वह वर माँग लो’ ॥ १९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
कर्दम कुमार महाबलि राजर्षे ! एळु, एळु, सुव्रतनाद सौम्य नरेशने! पुरुषत्व बिट्टु एनु बेकादरू वरवन्नु केळु.॥19½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः स राजा शोकार्तः प्रत्याख्यातो महात्मना ॥ २० ॥
स्त्रीभूतोऽसौ न जग्राह वरमन्यं सुरोत्तमात् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः स राजा शोकार्तः प्रत्याख्यातो महात्मना ॥ २० ॥
स्त्रीभूतोऽसौ न जग्राह वरमन्यं सुरोत्तमात् ।
अनुवाद (हिन्दी)
महात्मा भगवान् शङ्करके इस प्रकार पुरुषत्व देनेसे इनकार कर देनेपर स्त्रीरूप हुए राजा इल शोकसे व्याकुल हो गये । उन्होंने उन सुरश्रेष्ठ महादेवजीसे दूसरा कोई वर नहीं ग्रहण किया ॥ २० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महात्मा भगवान् शङ्करनु हीगॆ पुरुषत्व कॊडलु ऒप्पदिद्दाग स्त्रीरूपधारी राजा इलनु शोकतप्तनादनु. अवनु सुरश्रेष्ठ महादेवनल्लि बेरॆ वरवन्नु बेडलिल्ल.॥20½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः शोकेन महता शैलराजसुतां नृपः ॥ २१ ॥
प्रणिपत्य उमां देवीं सर्वेणैवान्तरात्मना ।
ईशे वराणां वरदे लोकानामसि भामिनी ॥ २२ ॥
अमोघदर्शने देवि भज सौम्येन चक्षुषा ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः शोकेन महता शैलराजसुतां नृपः ॥ २१ ॥
प्रणिपत्य उमां देवीं सर्वेणैवान्तरात्मना ।
ईशे वराणां वरदे लोकानामसि भामिनी ॥ २२ ॥
अमोघदर्शने देवि भज सौम्येन चक्षुषा ।
ततः शोकेन महता शैलराजसुतां नृपः ॥
प्रणिपत्य उमां देवीं सर्वेणैवान्तरात्मना ।
ईशे वराणां वरदे लोकानामसि भामिनि ॥
अमोघदर्शने देवि भज सौम्येन चक्षुषा ।
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर महान् शोकसे पीड़ित हो राजाने गिरिराजकुमारी उमादेवीके चरणोंमें सम्पूर्ण हृदयसे प्रणाम करके यह प्रार्थना की—‘सम्पूर्ण वरोंकी अधीश्वरी देवि! आप मानिनी हैं । समस्त लोकोंको वर देनेवाली हैं । देवि! आपका दर्शन कभी निष्फल नहीं होता । अतः आप अपनी सौम्य दृष्टिसे मुझपर अनुग्रह कीजिये’ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर महाशोकदिन्द पीडितनाद राजनु गिरिराजकुमारि उमादेविय चरणगळल्लि हृत्पूर्वक प्रणाम माडि प्रार्थिसिदनु - समस्त वरगळ अधीश्वरी देवि! नीनू मानिनीयागिरुवॆ. समस्त लोकगळिगॆ वर कॊडुव देविये! निन्न दर्शन ऎन्दू निष्पलवागुवुदिल्ल. आद्दरिन्द नीने सौम्यदृष्टियिन्द नन्न मेलॆ अनुग्रह माडु.॥21-22½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
हृद्गतं तस्य राजर्षेर्विज्ञाय हरसन्निधौ ॥ २३ ॥
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं देवी रुद्रस्य सम्मता ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
हृद्गतं तस्य राजर्षेर्विज्ञाय हरसन्निधौ ॥ २३ ॥
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं देवी रुद्रस्य सम्मता ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजर्षि इलके हार्दिक अभिप्रायको जानकर रुद्रप्रिया देवी पार्वतीने महादेवजीके समीप यह शुभ बात कही— ॥ २३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजर्षि इलान हार्दिक अभिप्रायवन्नु तिळिदु रुद्रप्रिया देवी पार्वतियु महादेवन बळियल्लि राजनल्लि हीगॆ शुभ मातन्नु हेळिदळु.॥23½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अर्धस्य देवो वरदो वरार्धस्य तव ह्यहम् ॥ २४ ॥
तस्मादर्धं गृहाण त्वं स्त्रीपुंसोर्यावदिच्छसि ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अर्धस्य देवो वरदो वरार्धस्य तव ह्यहम् ॥ २४ ॥
तस्मादर्धं गृहाण त्वं स्त्रीपुंसोर्यावदिच्छसि ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजन्! तुम पुरुषत्व-प्राप्तिरूप जो वर चाहते हो, उसके आधे भागके दाता तो महादेवजी हैं और आधा वर तुम्हें मैं दे सकती हूँ (अर्थात् तुम्हें सम्पूर्ण जीवनके लिये जो स्त्रीत्व मिल गया है, उसे मैं आधे जीवनके लिये पुरुषत्वमें परिवर्तित कर सकती हूँ) । इसलिये तुम मेरा दिया हुआ आधा वर स्वीकार करो । तुम जितने-जितने कालतक स्त्री और पुरुष रहना चाहो, उसे मेरे सामने कहो’ ॥ २४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजने! नीनु पुरुषत्वप्राप्तिरूपी वरवन्नु इच्छिसुत्तिरुवॆ. अदर अर्धभागद दातृनु महादेवनिरुवनु मत्तु अर्ध वरवन्नु नानु निनगॆ कॊडबल्लॆ. (अर्थात् निनगॆ सम्पूर्ण जीवनक्कागि प्राप्तवाद स्त्रीत्वदल्लि अर्ध जीवनक्कागि पुरुषत्ववागि परिवर्तन माडबल्लॆ.) नीनु ऎष्टॆष्टु कालदवरॆगॆ स्त्री मत्तु पुरुषनागि इरलु बयसुवॆयो अदन्नु नीने हेळु.॥24½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदद्भुततरं श्रुत्वा देव्या वरमनुत्तमम् ॥ २५ ॥
सम्प्रहृष्टमना भूत्वा राजा वाक्यमथाब्रवीत् ।
यदि देवि प्रसन्ना मे रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ २६ ॥
मासं स्त्रीत्वमुपासित्वा मासं स्यां पुरुषः पुनः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तदद्भुततरं श्रुत्वा देव्या वरमनुत्तमम् ॥ २५ ॥
सम्प्रहृष्टमना भूत्वा राजा वाक्यमथाब्रवीत् ।
यदि देवि प्रसन्ना मे रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ २६ ॥
मासं स्त्रीत्वमुपासित्वा मासं स्यां पुरुषः पुनः ।
अनुवाद (हिन्दी)
देवी पार्वतीका वह परम उत्तम और अत्यन्त अद्भुत वर सुनकर राजाके मनमें बड़ा हर्ष हुआ और वे इस प्रकार बोले—‘देवि! यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं तो मैं एक मासतक भूतलपर अनुपम रूपवती स्त्रीके रूपमें रहकर फिर एक मासतक पुरुष होकर रहूँ’ ॥ २५-२६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवी पार्वतिय आ परमोत्तम मत्तु अद्भुत वरवन्नु केळि राजन मनस्सिनल्लि बहळ हर्षवायितु हागू हीगॆ हेळिदनु - देवि! नीनु नन्न मेलॆ प्रसन्नळागिरुवॆयादरॆ नानु ऒन्दु तिङ्गळु भूमियल्लि अनुपम रूपवति स्त्रीय रूपदल्लि इद्दु, मत्तॆ ऒन्दु तिङ्गळवरॆगॆ पुरुषनागि इरुवॆनु.॥25-26½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ईप्सितं तस्य विज्ञाय देवी सुरुचिरानना ॥ २७ ॥
प्रत्युवाच शुभं वाक्यमेवमेव भविष्यति ।
राजन् पुरुषभूतस्त्वं स्त्रीभावं न स्मरिष्यसि ॥ २८ ॥
स्त्रीभूतश्च परं मासं न स्मरिष्यसि पौरुषम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ईप्सितं तस्य विज्ञाय देवी सुरुचिरानना ॥ २७ ॥
प्रत्युवाच शुभं वाक्यमेवमेव भविष्यति ।
राजन् पुरुषभूतस्त्वं स्त्रीभावं न स्मरिष्यसि ॥ २८ ॥
स्त्रीभूतश्च परं मासं न स्मरिष्यसि पौरुषम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
राजाके मनोभावको जानकर सुन्दर मुखवाली पार्वतीदेवीने यह शुभ वचन कहा—‘ऐसा ही होगा । राजन्! जब तुम पुरुषरूपमें रहोगे, उस समय तुम्हें अपने स्त्रीजीवनकी याद नहीं रहेगी और जब तुम स्त्रीरूपमें रहोगे, उस समय तुम्हें एक मासतक अपने पुरुषभावका स्मरण नहीं होगा’ ॥ २७-२८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजन मनोभाववन्नु तिळिदु सुन्दरमुखवुळ्ळ पार्वती देवियु हीगॆ नुडिदळु - ‘हागॆये आगुवुदु’. राजने! नीनु पुरुषरूपदल्लिरुवाग निनगॆ तन्न स्त्री जीवनद नॆनपु इरलारदु मत्तु स्त्रीरूप दल्लिरुवाग निनगॆ पुरुषभावद स्मरणॆ बरलारदु.॥27-28½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवं स राजा पुरुषो मासं भूत्वाथ कार्दमिः ।
त्रैलोक्यसुन्दरी नारी मासमेकमिलाभवत् ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवं स राजा पुरुषो मासं भूत्वाथ कार्दमिः ।
त्रैलोक्यसुन्दरी नारी मासमेकमिलाभवत् ॥ २९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इस प्रकार कर्दमकुमार राजा इल एक मासतक पुरुष रहकर फिर एक मास त्रिलोकसुन्दरी नारी इलाके रूपमें रहने लगे’ ॥ २९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ कर्दमकुमार इलराजनु ऒन्दु तिङ्गळवरॆगॆ पुरुषनागिद्दु, ऒन्दु तिङ्गळु त्रिलोक सुन्दरी नारी इलाळ रूपदल्लि इरतॊडगिदनु.॥29॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः ॥ ८७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें सतासीवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८७ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि ऎम्भत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥87॥