[षडशीतितमः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- इन्द्रके बिना जगत् में अशान्ति तथा अश्वमेधके अनुष्ठानसे इन्द्रका ब्रह्महत्यासे मुक्त होना
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदा वृत्रवधं सर्वमखिलेन स लक्ष्मणः ।
कथयित्वा नरश्रेष्ठः कथाशेषं प्रचक्रमे ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तदा वृत्रवधं सर्वमखिलेन स लक्ष्मणः ।
कथयित्वा नरश्रेष्ठः कथाशेषं प्रचक्रमे ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उस समय वृत्रासुरके वधकी पूरी कथा सुनाकर नरश्रेष्ठ लक्ष्मणने शेष कथाको इस प्रकार कहना आरम्भ किया— ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग वृत्रासुरन वधॆय पूर्ण कथॆयन्नु केळि नरश्रेष्ठ लक्ष्मणनु उळिद कथॆयन्नु मुन्दुवरिसिदनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयङ्करे ।
ब्रह्महत्यावृतः शक्रः सञ्ज्ञां लेभे न वृत्रहा ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयङ्करे ।
ब्रह्महत्यावृतः शक्रः सञ्ज्ञां लेभे न वृत्रहा ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवताओंको भय देनेवाले महापराक्रमी वृत्रासुरके मारे जानेपर ब्रह्महत्यासे घिरे हुए वृत्रनाशक इन्द्रको बहुत देरतक होश नहीं हुआ ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवतॆगळिगॆ भयवन्नुण्टु माडुव महा पराक्रमि वृत्रासुरनु हतनादाग, ब्रह्महत्यॆयिन्द परिवृतनाद वृत्रनाशक इन्द्रनिगॆ बहळ हॊत्तिनल्लि ऎच्चरगॊण्डनु.॥.॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सोऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसञ्ज्ञो विचेतनः ।
कालं तत्रावसत् कञ्चिद् वेष्टमान इवोरगः ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सोऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसञ्ज्ञो विचेतनः ।
कालं तत्रावसत् कञ्चिद् वेष्टमान इवोरगः ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘लोकोंकी अन्तिम सीमाका आश्रय ले वे सर्पके समान लोटते हुए कुछ कालतक वहाँ अचेत और संज्ञाशून्य होकर पड़े रहे ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
लोकगळ कॊनॆय सीमॆयन्नु आश्रयिसि अवनु हाविनन्तॆ तॆवळुत्ता कॆलकाल अल्ले निश्चेष्टितनागि, सञ्ज्ञाशून्यनागि बिद्दिद्दनु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ नष्टे सहस्राक्षे उद्विग्नमभवज्जगत् ।
भूमिश्च ध्वस्तसङ्काशा निःस्नेहा शुष्ककानना ॥ ४ ॥
निःस्रोतसस्ते सर्वे तु ह्रदाश्च सरितस्तथा ।
सङ्क्षोभश्चैव सत्त्वानामनावृष्टिकृतोऽभवत् ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ नष्टे सहस्राक्षे उद्विग्नमभवज्जगत् ।
भूमिश्च ध्वस्तसङ्काशा निःस्नेहा शुष्ककानना ॥ ४ ॥
निःस्रोतसस्ते सर्वे तु ह्रदाश्च सरितस्तथा ।
सङ्क्षोभश्चैव सत्त्वानामनावृष्टिकृतोऽभवत् ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इन्द्रके अदृश्य हो जानेसे सारा संसार व्याकुल हो उठा । धरती उजाड़-सी हो गयी । इसकी आर्द्रता नष्ट हो गयी और वन सूख गये । समस्त सरों और सरिताओंमें जलस्रोतका अभाव हो गया और वर्षा न होनेसे सब जीवोंमें बड़ी घबराहट फैल गयी ॥ ४-५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्द्रनु अदृश्यनाद्दरिन्द इडी जगत्तु व्याकुलवायितु. भूमि जडदन्तायितु. अदर आर्द्रतॆ नाशवायितु, काडुगळु ऒणगिहोदुवु. नदी, सरोवरगळ नीरिन सॆलॆ बत्तिहोयितु. मळॆयागदॆ ऎल्ल जीविगळु गाबरिगॊण्डवु.॥4-5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
क्षीयमाणे तु लोकेऽस्मिन् सम्भ्रान्तमनसः सुराः ।
यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तं यज्ञं समुपानयन् ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
क्षीयमाणे तु लोकेऽस्मिन् सम्भ्रान्तमनसः सुराः ।
यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तं यज्ञं समुपानयन् ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘समस्त लोक क्षीण होने लगे । इससे देवताओंके हृदयमें व्याकुलता छा गयी और उन्होंने उसी यज्ञका स्मरण किया, जिसे पहले भगवान् विष्णुने बताया था ॥
अनुवाद (कन्नड)
समस्त जनरु क्षीणरादरु. इदरिन्द देवतॆगळ मनस्सिनल्लि व्याकुलतॆ आवरिसितु मत्तु अवरिगॆ मॊदलु भगवान् विष्णु हेळिद्द यज्ञद स्मरणॆयायितु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः सर्वे सुरगणाः सोपाध्यायाः सहर्षिभिः ।
तं देशं समुपाजग्मुर्यत्रेन्द्रो भयमोहितः ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः सर्वे सुरगणाः सोपाध्यायाः सहर्षिभिः ।
तं देशं समुपाजग्मुर्यत्रेन्द्रो भयमोहितः ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तदनन्तर बृहस्पतिजीको साथ ले ऋषियोंसहित सब देवता उस स्थानपर गये, जहाँ इन्द्र भयसे मोहित होकर छिपे हुए थे ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर गुरुगळाद बृहस्पतिगळन्नु जॊतॆयल्लि करॆदुकॊण्डु, ऋषिगळ सहित ऎल्ल देवतॆगळु इन्द्रनु भयदिन्द मोहितनागि अडगिद्दल्लिगॆ होदरु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ते तु दृष्ट्वा सहस्राक्षमावृतं ब्रह्महत्यया ।
तं पुरस्कृत्य देवेशमश्वमेधं प्रचक्रिरे ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ते तु दृष्ट्वा सहस्राक्षमावृतं ब्रह्महत्यया ।
तं पुरस्कृत्य देवेशमश्वमेधं प्रचक्रिरे ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वे इन्द्रको ब्रह्महत्यासे आवेष्टित देख उन्हीं देवेश्वरको आगे करके अश्वमेध-यज्ञ करने लगे ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवरु ब्रह्महत्यॆयिन्द आवेष्टितनाद इन्द्रनन्नु नोडि, देवेश्वरनाद अवनन्ने मुन्दॆ माडि अश्वमेध यज्ञवन्नु माडलु तॊडगिदरु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततोऽश्वमेधः सुमहान् महेन्द्रस्य महात्मनः ।
ववृते ब्रह्महत्यायाः पावनार्थं नरेश्वर ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततोऽश्वमेधः सुमहान् महेन्द्रस्य महात्मनः ।
ववृते ब्रह्महत्यायाः पावनार्थं नरेश्वर ॥ ९ ॥
ततोऽश्वमेधः सुमहान्महेन्द्रस्य महात्मनः ।
ववृधे ब्रह्महत्यायाः पावनार्थं नरेश्वर ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘नरेश्वर! फिर तो महामनस्वी महेन्द्रका वह महान् अश्वमेध-यज्ञ आरम्भ हो गया । उसका उद्देश्य था ब्रह्महत्याकी निवृत्ति करके इन्द्रको पवित्र बनाना ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नरेश्वर! मत्तॆ महात्मा महेन्द्रन आ महा अश्वमेधयज्ञ प्रारम्भवायितु. अदर उद्देश ब्रह्महत्यॆयन्नु निवृत्तिगॊळिसि इन्द्रनन्नु पवित्रवागिसुवुदागित्तु.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो यज्ञे समाप्ते तु ब्रह्महत्या महात्मनः ।
अभिगम्याब्रवीद् वाक्यं क्व मे स्थानं विधास्यथ ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो यज्ञे समाप्ते तु ब्रह्महत्या महात्मनः ।
अभिगम्याब्रवीद् वाक्यं क्व मे स्थानं विधास्यथ ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तत्पश्चात् जब वह यज्ञ समाप्त हुआ, तब ब्रह्महत्याने महामनस्वी देवताओंके निकट आकर पूछा—‘मेरे लिये कहाँ स्थान बनाओगे’ ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक आ यज्ञवु समाप्तवादाग ब्रह्महत्यॆयु महात्मा देवतॆगळ बळिगॆ बन्दु - ननगॆ इरलु स्थानवन्नु एर्पडिसिरि ऎन्दु हेळितु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ते तामूचुस्ततो देवास्तुष्टाः प्रीतिसमन्विताः ।
चतुर्धा विभजात्मानमात्मनैव दुरासदे ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ते तामूचुस्ततो देवास्तुष्टाः प्रीतिसमन्विताः ।
चतुर्धा विभजात्मानमात्मनैव दुरासदे ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यह सुनकर संतुष्ट एवं प्रसन्न हुए देवताओंने उससे कहा—‘दुर्जय शक्तिवाली ब्रह्महत्ये! तू अपने-आपको स्वयं ही चार भागोंमें विभक्त कर दे’ ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु केळि सन्तुष्ट हागू प्रसन्नराद देवतॆगळु अदर बळि हेळिदरु - दुर्जय शक्तियुळ्ळ ब्रह्महत्यॆये! नीनु स्वतः तन्नन्नु नाल्कु भागवागि विभक्तनागु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
देवानां भाषितं श्रुत्वा ब्रह्महत्या महात्मनाम् ।
सन्दधौ स्थानमन्यत्र वरयामास दुर्वसा ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
देवानां भाषितं श्रुत्वा ब्रह्महत्या महात्मनाम् ।
सन्दधौ स्थानमन्यत्र वरयामास दुर्वसा ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महामनस्वी देवताओंका यह कथन सुनकर महेन्द्रके शरीरमें दुःखपूर्वक निवास करनेवाली ब्रह्महत्याने अपना चार भाग कर दिया और इन्द्रके शरीरसे अन्यत्र रहनेके लिये स्थान माँगा ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महात्मा देवतॆगळ मातन्नु केळि महेन्द्रन शरीरदल्लि दुःखपूर्वकवागि वासिसिद ब्रह्महत्यॆयु नाल्कु भागवागि विभक्तवागि इन्द्रन शरीरवल्लदॆ बेरॆ कडॆ इरलु जागवन्नु बेडितु.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एकेनांशेन वत्स्यामि पूर्णोदासु नदीषु वै ।
चतुरो वार्षिकान् मासान् दर्पघ्नी कामचारिणी ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एकेनांशेन वत्स्यामि पूर्णोदासु नदीषु वै ।
चतुरो वार्षिकान् मासान् दर्पघ्नी कामचारिणी ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
(वह बोली—) ‘मैं अपने एक अंशसे वर्षाके चार महीनोंतक जलसे भरी हुई नदियोंमें निवास करूँगी । उस समय मैं इच्छानुसार विचरनेवाली और दूसरोंके दर्पका दलन करनेवाली होऊँगी ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नानु नन्न ऒन्दंशदिन्द मळॆ गालद नाल्कु तिङ्गळवरॆगॆ नीरु तुम्बिद नदिगळल्लि वासिसुवॆनु. आग नानु इच्छानुसार सञ्चरिसुत्तेनॆ मत्तु बेरॆयवर दर्पवन्नु दमन माडुवॆनु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
भूम्यामहं सर्वकालमेकेनांशेन सर्वदा ।
वसिष्यामि न सन्देहः सत्येनैतद् ब्रवीमि वः ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भूम्यामहं सर्वकालमेकेनांशेन सर्वदा ।
वसिष्यामि न सन्देहः सत्येनैतद् ब्रवीमि वः ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘‘दूसरे भागसे मैं सदा सब समय भूमिपर निवास करूँगी, इसमें संदेह नहीं है, यह मैं आपलोगोंसे सच्ची बात कहती हूँ ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नन्न मत्तॊन्दु अंशदिन्द नानु भूमियल्लि ऎल्ल कालगळल्लियू इरुत्तेनॆ. इदरल्लि सन्देहवे इल्ल. सत्यवाद ई मातन्नु नानु निम्मॊडनॆ हेळुत्तिद्देनॆ.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
योऽयमंशस्तृतीयो मे स्त्रीषु यौवनशालिषु ।
त्रिरात्रं दर्पपूर्णासु वसिष्ये दर्पघातिनी ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
योऽयमंशस्तृतीयो मे स्त्रीषु यौवनशालिषु ।
त्रिरात्रं दर्पपूर्णासु वसिष्ये दर्पघातिनी ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘‘और मेरा जो यह तीसरा अंश है, इसके साथ मैं युवावस्थासे सुशोभित होनेवाली गर्वीली स्त्रियोंमें प्रतिमास तीन राततक निवास करूँगी और उनके दर्पको नष्ट करती रहूँगी ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नन्न मूरनॆय अंशदिन्द गर्विष्ठॆयराद युवतियरल्लि नानु प्रति तिङ्गळल्लियू मूरु दिवसगळवरॆगॆ वासवागिद्दु अवर दर्पवन्नु मुरियुत्तेनॆ.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
हन्तारो ब्राह्मणान् ये तु मृषापूर्वमदूषकान् ।
तांश्चतुर्थेन भागेन संश्रयिष्ये सुरर्षभाः ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
हन्तारो ब्राह्मणान् ये तु मृषापूर्वमदूषकान् ।
तांश्चतुर्थेन भागेन संश्रयिष्ये सुरर्षभाः ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘‘सुरश्रेष्ठगण! जो झूठ बोलकर किसीको कलंकित नहीं करते, ऐसे ब्राह्मणोंका जो लोग वध करते हैं, उनपर मैं अपने चौथे भागसे आक्रमण करूँगी’ ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुरश्रेष्ठरे! नन्न नाल्कनॆय अंशदिन्द नानु सुळ्ळु हेळि इतररन्नु दूषिसदिरुव ब्राह्मणर हत्यॆ माडुववरल्लि सेरिकॊळ्ळुत्तेनॆ.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रत्यूचुस्तां ततो देवा यथा वदसि दुर्वसे ।
तथा भवतु तत् सर्वं साधयस्व यदीप्सितम् ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रत्यूचुस्तां ततो देवा यथा वदसि दुर्वसे ।
तथा भवतु तत् सर्वं साधयस्व यदीप्सितम् ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तब देवताओंने उससे कहा—‘दुर्वसे! तू जैसा कहती है, वह सब वैसा ही हो । जाओ अपना अभीष्ट साधन करो’ ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग देवतॆगळु हेळिदरु - दुर्वसे! नीनु हेळि दन्तॆये आगलि. होगु निन्न अभीष्टवन्नु साधिसिको.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः प्रीत्यान्विता देवाः सहस्राक्षं ववन्दिरे ।
विज्वरः पूतपाप्मा च वासवः समपद्यत ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः प्रीत्यान्विता देवाः सहस्राक्षं ववन्दिरे ।
विज्वरः पूतपाप्मा च वासवः समपद्यत ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तब देवताओंने बड़ी प्रसन्नताके साथ सहस्रलोचन इन्द्रकी वन्दना की । इन्द्र निश्चिन्त, निष्पाप एवं विशुद्ध हो गये ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग देवतॆगळॆल्लरू बहळ सन्तोष दिन्द सहस्राक्ष इन्द्रनन्नु वन्दिसिदरु. इन्द्रनु निश्चिन्तनागि, निष्पापनागि विशुद्धनादनु.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रशान्तं च जगत् सर्वं सहस्राक्षे प्रतिष्ठिते ।
यज्ञं चाद्भुतसङ्काशं तदा शक्रोऽभ्यपूजयत् ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रशान्तं च जगत् सर्वं सहस्राक्षे प्रतिष्ठिते ।
यज्ञं चाद्भुतसङ्काशं तदा शक्रोऽभ्यपूजयत् ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इन्द्रके अपने पदपर प्रतिष्ठित होते ही सम्पूर्ण जगत् में शान्ति छा गयी । उस समय इन्द्रने उस अद्भुत शक्तिशाली यज्ञकी भूरि-भूरि प्रशंसा की ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्द्रनु तन्न पदवियल्लि प्रतिष्ठितनागुत्तले सम्पूर्ण जगत्तिनल्लि शान्ति नॆलॆसितु. आग इन्द्रनु आ अद्भुत शक्तिशाली यज्ञवन्नु भूरि-भूरि प्रशंसिसिदनु.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रभावो रघुनन्दन ।
यजस्व सुमहाभाग हयमेधेन पार्थिव ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रभावो रघुनन्दन ।
यजस्व सुमहाभाग हयमेधेन पार्थिव ॥ २० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘रघुनन्दन! अश्वमेध-यज्ञका ऐसा ही प्रभाव है । अतःमहाभाग! पृथ्वीनाथ! आप अश्वमेध-यज्ञके द्वारा यजन कीजिये’ ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
रघुनन्दन! अश्वमेध यज्ञद प्रभाव हीगिदॆ. आद्दरिन्द महाभाग! पृथिविपते! नीनु अश्वमेध यज्ञद मूलक यजन माडु.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इति लक्ष्मणवाक्यमुत्तमं
नृपतिरतीव मनोहरं महात्मा ।
परितोषमवाप हृष्टचेताः
स निशम्येन्द्रसमानविक्रमौजाः ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इति लक्ष्मणवाक्यमुत्तमं
नृपतिरतीव मनोहरं महात्मा ।
परितोषमवाप हृष्टचेताः
स निशम्येन्द्रसमानविक्रमौजाः ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
लक्ष्मणके उस उत्तम और अत्यन्त मनोहर वचनको सुनकर महात्मा राजा श्रीरामचन्द्रजी, जो इन्द्रके समान पराक्रमी और बलशाली थे, मन-ही-मन बड़े प्रसन्न एवं संतुष्ट हुए ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
लक्ष्मणनु आ उत्तम, अत्यन्त मनोहर मातन्नु केळि इन्द्रनन्तॆ पराक्रमी, बलशालियाद महात्माराज श्रीरामनु मनस्सिनल्ले सन्तसगॊण्डु, सन्तुष्टनादनु.॥21॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षडशीतितमः सर्गः ॥ ८६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें छियासीवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८६ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि ऎम्भत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥86॥