०८१ शापः

[एकाशीतितमः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. शुक्रके शापसे सपरिवार राजा दण्ड और उनके राज्यका नाश
विश्वास-प्रस्तुतिः

स मुहूर्तादुपश्रुत्य देवर्षिरमितप्रभः ।
स्वमाश्रमं शिष्यवृतः क्षुधार्तः सन्न्यवर्तत ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स मुहूर्तादुपश्रुत्य देवर्षिरमितप्रभः ।
स्वमाश्रमं शिष्यवृतः क्षुधार्तः सन्न्यवर्तत ॥ १ ॥


एतदाख्याय रामाय महर्षिःकुम्भसम्भवः ।
अस्यामेवापरं वाक्यं कथायामुपचक्रमे ॥

अनुवाद (हिन्दी)

दो घड़ी बाद किसी शिष्यके मुँहसे अरजाके ऊपर किये गये बलात्कारकी बात सुनकर अमित तेजस्वी महर्षि शुक्र भूखसे पीड़ित हो शिष्योंसे घिरे हुए अपने आश्रमको लौट आये ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महर्षि कुम्भजरु श्रीरामनिगॆ इष्टु कथॆ हेळि, मुन्दिनदन्नु हेळतॊडगिदरु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सोऽपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् ।
ज्योत्स्नामिव ग्रहग्रस्तां प्रत्यूषे न विराजतीम् ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सोऽपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् ।
ज्योत्स्नामिव ग्रहग्रस्तां प्रत्यूषे न विराजतीम् ॥ २ ॥


ततः स दण्डः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम् ।
अकरोत्तत्र दान्तात्मा राज्यं निहतकण्टकम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन्होंने देखा, अरजा दुःखी होकर रो रही है । उसके शरीरमें धूल लिपटी हुई है तथा वह प्रातःकाल-राहुग्रस्त चन्द्रमाकी शोभाहीन चाँदनीके समान सुशोभित नहीं हो रही है ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

काकुत्स्थ! अनन्तर राजा दण्डनु मन-इन्द्रियगळन्नु हतोटियल्लि इट्टुकॊण्डु बहळ वर्षगळवरॆगॆ अकण्टक राज्यवन्नु आळिदनु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्य रोषः समभवत् क्षुधार्तस्य विशेषतः ।
निर्दहन्निव लोकांस्त्रीन् शिष्यांश्चैतदुवाच ह ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्य रोषः समभवत् क्षुधार्तस्य विशेषतः ।
निर्दहन्निव लोकांस्त्रीन् शिष्यांश्चैतदुवाच ह ॥ ३ ॥


अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम् ।
रमणीयमुपक्रामच्चैत्रे मासि मनोरमे ॥

अनुवाद (हिन्दी)

यह देख विशेषतः भूखसे पीड़ित होनेके कारण देवर्षि शुक्रका रोष बढ़ गया और वे तीनों लोकोंको दग्ध-से करते हुए अपने शिष्योंसे इस प्रकार बोले— ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बळिक यावागलो राजा मनोरम चैत्रमासदल्लि शुक्राचार्यर रमणीय आश्रमक्कॆ बन्दनु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पश्यध्वं विपरीतस्य दण्डस्याविदितात्मनः ।
विपत्तिं घोरसङ्काशां क्रुद्धादग्निशिखामिव ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पश्यध्वं विपरीतस्य दण्डस्याविदितात्मनः ।
विपत्तिं घोरसङ्काशां क्रुद्धादग्निशिखामिव ॥ ४ ॥


तत्र भार्गवकन्यां स रूपेणाप्रतिमां भुवि ।
विचरन्तीं वनोद्देशेदण्डोऽपश्यदनुत्तमाम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘देखो, शास्त्रविपरीत आचरण करनेवाले अज्ञानी राजा दण्डको कुपित हुए मेरी ओरसे अग्नि-शिखाके समान कैसे घोर विपत्ति प्राप्त होती है ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि शुक्राचार्यर सर्वोत्तम, अतुल सुन्दरी, कन्यॆयु वनदल्लि सञ्चरिसुत्तिरुवुदन्नु दण्डनु नोडिदनु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

क्षयोऽस्य दुर्मतेः प्राप्तः सानुगस्य दुरात्मनः ।
यः प्रदीप्तां हुताशस्य शिखां वै स्प्रष्टुमर्हति ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

क्षयोऽस्य दुर्मतेः प्राप्तः सानुगस्य दुरात्मनः ।
यः प्रदीप्तां हुताशस्य शिखां वै स्प्रष्टुमर्हति ॥ ५ ॥


स दृष्ट्वा तां सुदुर्मेधा अनङ्गशरपीडितः ।
अभिगम्य सुसंविग्नां कन्यां वचनमब्रवीत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सेवकोंसहित इस दुर्बुद्धि एवं दुरात्मा राजाके विनाशका समय आ गया है, जो प्रज्वलित आगकी दहकती हुई ज्वालाको गले लगाना चाहता है ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आकॆयन्नु नोडुत्तले आ दुष्टबुद्धियुळ्ळ राजनु कामदेवन बाणदिन्द पीडितनागि आकॆय बळिगॆ होगि, हॆदरिद आ कन्यॆय बळि हेळिदनु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यस्मात् स कृतवान् पापमीदृशं घोरसंहितम् ।
तस्मात् प्राप्स्यति दुर्मेधाः फलं पापस्य कर्मणः ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यस्मात् स कृतवान् पापमीदृशं घोरसंहितम् ।
तस्मात् प्राप्स्यति दुर्मेधाः फलं पापस्य कर्मणः ॥ ६ ॥


कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य वासि सुता शुभे ।
पीडितोऽहमनङ्गेन पृच्छामि त्वां शुभानने ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उस दुर्बुद्धिने जब ऐसा घोर पाप किया है, तब इसे उस पापकर्मका फल अवश्य प्राप्त होगा ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुन्दरी! नीनु ऎल्लिन्द बन्दिरुवॆ? नीनु यार पुत्रियागिरुवॆ? शुभानने! नानु कामदेवनिन्द पीडितनागिद्देनॆ. अदक्कागि निन्न परिचय केळुत्तिद्देनॆ.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सप्तरात्रेण राजासौ सपुत्रबलवाहनः ।
पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सप्तरात्रेण राजासौ सपुत्रबलवाहनः ।
पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः ॥ ७ ॥


तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य मोहोन्मत्तस्य कामिनः ।
भार्गवी प्रत्युवाचेदं वचः सानुनयं त्विदम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पापकर्मका आचरण करनेवाला वह दुर्बुद्धि नरेश सात रातके भीतर ही पुत्र, सेना और सवारियोंसहित नष्ट हो जायगा ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मोहदिन्द उन्मत्तनाद आ कामी राजनु हीगॆ हेळतॊडगिदाग भृगुकन्यॆयु विनय पूर्वक हीगॆ उत्तरिसिदळु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

समन्ताद् योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः ।
धक्ष्यते पांसुवर्षेण महता पाकशासनः ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

समन्ताद् योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः ।
धक्ष्यते पांसुवर्षेण महता पाकशासनः ॥ ८ ॥


भार्गवस्य सुतां विद्धि देवस्याक्लिष्टकर्मणः ।
अरजां नाम राजेन्द्र ज्येष्ठामाश्रमवासिनीम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘खोटे विचारवाले इस राजाके राज्यको जो सब ओरसे सौ योजन लम्बा-चौड़ा है, देवराज इन्द्र, भारी धूलकी वर्षा करके नष्ट कर देंगे ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजेन्द्रने! नानु पुण्यकर्मा शुक्राचार्यर हिरिय मगळागिद्देनॆ. नन्न हॆसरु अरजा ऎन्दिद्दु, इदे आश्रमदल्लि वासिसुत्तिद्देनॆ, इदु निनगॆ तिळियबेकागित्तु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वसत्त्वानि यानीह स्थावराणि चराणि च ।
महता पांसुवर्षेण विलयं सर्वतोऽगमन् ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सर्वसत्त्वानि यानीह स्थावराणि चराणि च ।
महता पांसुवर्षेण विलयं सर्वतोऽगमन् ॥ ९ ॥


मां मा स्पृश बलाद्राजन् कन्या पितृवशा ह्यहम् ।
गुरुः पिता मे राजेन्द्र त्वं च शिष्यो महात्मनः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘यहाँ जो सब प्रकारके स्थावर-जङ्गम जीव निवास करते हैं, इस धूलकी भारी वर्षासे सब ओर विलीन हो जायँगे ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजने! बलात्कारवागि नन्नन्नु स्पर्शिसबेड. नानु पितन अधीनदल्लिरुव कन्यॆयागिद्देनॆ. राजेन्द्रने! नन्न तन्दॆ निन्न गुरुगळागिद्दारॆ. नीनु आ महात्मर शिष्यनागिरुवॆ.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दण्डस्य विषयो यावत् तावत् सर्वं समुच्छ्रयम् ।
पांसुवर्षमिवालक्ष्यं सप्तरात्रं भविष्यति ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दण्डस्य विषयो यावत् तावत् सर्वं समुच्छ्रयम् ।
पांसुवर्षमिवालक्ष्यं सप्तरात्रं भविष्यति ॥ १० ॥


व्यसनं सुमहत्क्रुद्धः स ते दद्यान्महातपाः ।
यदि वान्यन्मया कार्यं धर्मदृष्टेन सत्पथा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘जहाँतक दण्डका राज्य है, वहाँतकके समस्त चराचर प्राणी सात राततक केवल धूलिकी वर्षा पाकर अदृश्य हो जायँगे’ ॥ १० ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षस्तमाश्रमनिवासिनम् ।
जनं जनपदान्तेषु स्थीयतामिति चाब्रवीत् ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षस्तमाश्रमनिवासिनम् ।
जनं जनपदान्तेषु स्थीयतामिति चाब्रवीत् ॥ ११ ॥


वरयस्व नृपश्रेष्ठ पितरं मे महाद्युतिम् ।
अन्यथा तु लं तुभ्यं भवेद्घोराभिसंहितम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

ऐसा कहकर क्रोधसे लाल आँखें किये शुक्रने उस आश्रममें निवास करनेवाले लोगोंसे कहा—‘दण्डके राज्यकी सीमाके अन्तमें जो देश हैं, उनमें जाकर निवास करो’ ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नरश्रेष्ठने! अवरु महातपस्वियागिद्दु, ऒन्दु वेळॆ कुपितरादरॆ नीनु दॊड्ड विपत्तिनल्लि बीळुवॆ. नन्नल्लि निनगॆ बेरॆ कार्यविद्दरॆ, (नीनु नन्नन्नु भार्यॆ यागिसलु बयसुवॆयादरॆ) धर्मशास्त्रोक्त सन्मार्गदल्लि नडॆदु नन्न महातेजस्वी तन्दॆय बळि नन्नन्नु बेडिको, इल्लदिद्दरॆ निनगॆ तन्न स्वेच्छाचारद भयानक भारी फल भोगिसबेकादीतु.॥10-11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रुत्वा तूशनसो वाक्यं सोऽऽश्रमावसथो जनः ।
निष्क्रान्तो विषयात् तस्मात् स्थानं चक्रेऽथ बाह्यतः ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

श्रुत्वा तूशनसो वाक्यं सोऽऽश्रमावसथो जनः ।
निष्क्रान्तो विषयात् तस्मात् स्थानं चक्रेऽथ बाह्यतः ॥ १२ ॥


क्रोधेन हि पिता मेऽसौत्रैलोक्यमपि निर्दहेत् ।
दास्यते चानवद्याङ्ग तवमा याचितः पिता ॥

अनुवाद (हिन्दी)

शुक्राचार्यकी यह बात सुनकर आश्रमवासी मनुष्य उस राज्यसे निकल गये और सीमासे बाहर जाकर निवास करने लगे ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नन्न तन्दॆयु तन्न क्रोधाग्नियिन्द इडी त्रिलोकवन्नु सुट्टुबिडबल्लरु. आद्दरिन्द नरेन्द्रने! नीनु बलात्कार माडबेड. नीनु याचिसिदरॆ तन्दॆयवरु नन्नन्नु खण्डितवागि निन्न कैगॆ ऒप्पिसुवरु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् ।
इहैव वस दुर्मेधे आश्रमे सुसमाहिता ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् ।
इहैव वस दुर्मेधे आश्रमे सुसमाहिता ॥ १३ ॥


एवं ब्रुवाणामरजां दण्डः कामवशं गतः ।
प्रत्युवाच मदोन्मत्तः शिरस्याधाय चाञ्जलिम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

आश्रमवासी मुनियोंसे ऐसी बात कहकर शुक्रने अरजासे कहा—‘खोटी बुद्धिवाली लड़की! तू यहीं इस आश्रममें मनको परमात्माके ध्यानमें एकाग्र करके रह ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अरजा हीगॆ हेळुत्तिरुवन्तॆये कामक्कॆ अधीननाद दण्डनु मदोन्मत्तनागि कैगळन्नु तलॆय मेलॆ जोडिसिकॊण्डु हीगॆ उत्तरिसिदनु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इदं योजनपर्यन्तं सरः सुरुचिरप्रभम् ।
अरजे विज्वरा भुङ्क्ष्व कालश्चात्र प्रतीक्ष्यताम् ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इदं योजनपर्यन्तं सरः सुरुचिरप्रभम् ।
अरजे विज्वरा भुङ्क्ष्व कालश्चात्र प्रतीक्ष्यताम् ॥ १४ ॥


प्रसादं कुरु सुश्रोणि न कालं क्षेप्तुमर्हसि ।
त्वत्कृते हि मम प्राणा विदीर्यन्ते वरानने ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अरजे! यह जो एक योजन फैला हुआ सुन्दर तालाब है, इसका तू निश्चिन्त होकर उपभोग कर और अपने अपराधकी निवृत्तिके लिये यहाँ समयकी प्रतीक्षा करती रह ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुन्दरी! कृपॆदोरु, समय कळॆयबेड. वरानने! निनगागि नन्न प्राणगळे हॊरगॆ हॊरटुहोगुत्तिवॆ.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्वत्समीपे च ये सत्त्वा वासमेष्यन्ति तां निशाम् ।
अवध्याः पांसुवर्षेण ते भविष्यन्ति नित्यदा ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

त्वत्समीपे च ये सत्त्वा वासमेष्यन्ति तां निशाम् ।
अवध्याः पांसुवर्षेण ते भविष्यन्ति नित्यदा ॥ १५ ॥


त्वां प्राप्य तु वधो वापि पापं वापि सुदारुणम् ।
भक्तं भजस्व मां भीरु भजमानं सुविह्वलम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘जो जीव उन रात्रियोंमें तुम्हारे समीप रहेंगे, वे कभी भी धूलकी वर्षासे मारे नहीं जायँगे—सदा बने रहेंगे’ ॥

अनुवाद (कन्नड)

निन्नन्नु पडॆद मेलॆ नानु सत्तुहोदरू ननगॆ अत्यन्त दारुण दुःख प्राप्तवादरू यावुदे चिन्तॆ इल्ल. भीरु! नानु निन्न भक्तनागिद्देनॆ. अत्यन्त व्याकुलनाद सेवकनाद नन्नन्नु स्वीकरिसु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रुत्वा नियोगं ब्रह्मर्षेः सारजा भार्गवी तदा ।
तथेति पितरं प्राह भार्गवं भृशदुःखिता ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

श्रुत्वा नियोगं ब्रह्मर्षेः सारजा भार्गवी तदा ।
तथेति पितरं प्राह भार्गवं भृशदुःखिता ॥ १६ ॥


एवमुक्त्वा तु तां कन्यां दोर्भां प्राप्यबलाद्बली ।
विस्फुरन्तिं यथाकामं मैथुनायोपचक्रमे ॥

अनुवाद (हिन्दी)

ब्रह्मर्षिका यह आदेश सुनकर वह भृगुकन्या अरजा अत्यन्त दुःखित होनेपर भी अपने पिता भार्गवसे बोली—‘बहुत अच्छा’ ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ हेळि आ बलिष्ठ राजनु आ भार्गव कन्यॆयन्नु बलात्कारदिन्द अप्पिकॊण्डनु. अवळु बिडिसिकॊळ्ळलु ऒद्दाडिदळु, आदरू अवनु तन्न इच्छानुसार आकॆयॊन्दिगॆ समागम माडिदनु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्युक्त्वा भार्गवो वासमन्यत्र समकारयत् ।
तच्च राज्यं नरेन्द्रस्य सभृत्यबलवाहनम् ॥ १७ ॥
सप्ताहाद् भस्मसाद् भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इत्युक्त्वा भार्गवो वासमन्यत्र समकारयत् ।
तच्च राज्यं नरेन्द्रस्य सभृत्यबलवाहनम् ॥ १७ ॥
सप्ताहाद् भस्मसाद् भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना ।


तमनर्थं महाघोरं दण्डः कृत्वा सुदारुणम् ।
नगरं प्रययावाशु मधुमन्तमनुत्तमम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

ऐसा कहकर शुक्रने दूसरे राज्यमें जाकर निवास किया तथा उन ब्रह्मवादीके कथनानुसार राजा दण्डका वह राज्य सेवक, सेना और सवारियोंसहित सात-दिनमें भस्म हो गया ॥ १७ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ अत्यन्त दारुण, भयङ्कर अनर्थगैदु दण्डनु कूडले तन्न उत्तम नगर मधुमन्तक्कॆ हॊरटुहोदनु.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्यासौ दण्डविषयो विन्ध्यशैवलयोर्नृप ॥ १८ ॥
शप्तो ब्रह्मर्षिणा तेन वैधर्म्ये सहिते कृते ।
ततः प्रभृति काकुत्स्थ दण्डकारण्यमुच्यते ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्यासौ दण्डविषयो विन्ध्यशैवलयोर्नृप ॥ १८ ॥
शप्तो ब्रह्मर्षिणा तेन वैधर्म्ये सहिते कृते ।
ततः प्रभृति काकुत्स्थ दण्डकारण्यमुच्यते ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

नरेश्वर! विन्ध्य और शैवलगिरिके मध्यभागमें दण्डका राज्य था । काकुत्स्थ! धर्मयुग कृतयुगमें धर्मविरुद्ध आचरण करनेपर उन ब्रह्मर्षिने राजा और उनके देशको शाप दे दिया । तभीसे वह भूभाग दण्डकारण्य कहलाता है ॥ १८-१९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अरजा कूड भयगॊण्डु अळुत्ता आश्रमद बळियल्ले तन्न देवतुल्य तन्दॆयु बरुव दारि नोडतॊडगिदळु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तपस्विनः स्थिता ह्यत्र जनस्थानमतोऽभवत् ।
एतत् ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तपस्विनः स्थिता ह्यत्र जनस्थानमतोऽभवत् ।
एतत् ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव ॥ २० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस स्थानपर तपस्वीलोग आकर बस गये; इसलिये इसका नाम जनस्थान हो गया । रघुनन्दन! आपने जिसके विषयमें मुझसे पूछा था, यह सब मैंने कह सुनाया ॥ २० ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सन्ध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते ।
एते महर्षयः सर्वे पूर्णकुम्भाः समन्ततः ॥ २१ ॥
कृतोदका नरव्याघ्र आदित्यं पर्युपासते ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सन्ध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते ।
एते महर्षयः सर्वे पूर्णकुम्भाः समन्ततः ॥ २१ ॥
कृतोदका नरव्याघ्र आदित्यं पर्युपासते ।

अनुवाद (हिन्दी)

वीर! अब संध्योपासनाका समय बीता जा रहा है । पुरुषसिंह! सब ओरसे ये सब महर्षि स्नान कर चुकनेके बाद भरे हुए घड़े लेकर सूर्यदेवकी उपासना कर रहे हैं ॥ २१ १/२ ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तैर्ब्राह्मणमभ्यस्तं सहितैर्ब्रह्मवित्तमैः ।
रविरस्तङ्गतो राम गच्छोदकमुपस्पृश ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तैर्ब्राह्मणमभ्यस्तं सहितैर्ब्रह्मवित्तमैः ।
रविरस्तङ्गतो राम गच्छोदकमुपस्पृश ॥ २२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीराम! वे सूर्य वहाँ एकत्र हुए उन उत्तम ब्रह्मवेत्ताओंद्वारा पढ़े गये ब्राह्मणमन्त्रोंको सुनकर और उसी रूपमें पूजा पाकर अस्ताचलको चले गये । अब आप भी जायँ और आचमन एवं स्नान आदि करें ॥ २२ ॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः ॥ ८१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें इक्यासीवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८१ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि ऎम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥80॥