०७७ उपक्रमः

[सप्तसप्ततितमः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. महर्षि अगस्त्यका एक स्वर्गीय पुरुषके शवभक्षणका प्रसंग सुनाना
विश्वास-प्रस्तुतिः

पुरा त्रेतायुगे राम बभूव बहुविस्तरम् ।
समन्ताद् योजनशतं विमृगं पक्षिवर्जितम् ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पुरा त्रेतायुगे राम बभूव बहुविस्तरम् ।
समन्ताद् योजनशतं विमृगं पक्षिवर्जितम् ॥ १ ॥


तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्ट कर्मणः ।
अवाक्शिरास्तथा भूतो वाक्यमेतदुवाच ह ॥

अनुवाद (हिन्दी)

(अगस्त्यजी कहते हैं—) श्रीराम! प्राचीनकालके त्रेतायुगकी बात है, एक बहुत ही विस्तृत वन था, जो चारों ओर सौ योजनतक फैला हुआ था; परंतु उस वनमें न तो कोई पशु था और न पक्षी ही ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

क्लेशरहित कर्म माडुव भगवान् श्रीरामन ई मातन्नु केळि तलॆकॆळगॆ नेताडुत्तिद्द आ तपस्वियु हीगॆ हेळिदनु-॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्मिन् निर्मानुषेऽरण्ये कुर्वाणस्तप उत्तमम् ।
अहमाक्रमितुं सौम्य तदरण्यमुपागमम् ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्मिन् निर्मानुषेऽरण्ये कुर्वाणस्तप उत्तमम् ।
अहमाक्रमितुं सौम्य तदरण्यमुपागमम् ॥ २ ॥


शूद्रयोन्यां प्रजातोऽस्मि तप उग्रं समास्थितः ।
देवत्वं प्रार्थये राम सशरीरो महायशः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सौम्य! उस निर्जन वनमें उत्तम तपस्या करनेके लिये घूम-घूमकर उपयुक्त स्थानका पता लगानेके निमित्त मैं वहाँ गया ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महायशस्वी श्रीरामा! नानु शूद्रनागि हुट्टिद्देनॆ हागू सदेह स्वर्गलोकक्कॆ होगि देवत्व पडॆयलु बयसुत्तेनॆ.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्य रूपमरण्यस्य निर्देष्टुं न शशाक ह ।
फलमूलैः सुखास्वादैर्बहुरूपैश्च पादपैः ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्य रूपमरण्यस्य निर्देष्टुं न शशाक ह ।
फलमूलैः सुखास्वादैर्बहुरूपैश्च पादपैः ॥ ३ ॥


न मिथ्याहं वदे राम देवलोकजिगीषया ।
शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ शम्बूकं नाम नामतः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस वनका स्वरूप कितना सुखदायी था, यह बतानेमें मैं असमर्थ हूँ । सुखद स्वादिष्ट फल-मूल तथा अनेक रूप-रंगके वृक्ष उसकी शोभा बढ़ाते थे ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ककुत्स्थकुलभूषण श्रीराम! नानु सुळ्ळु हेळुवुदिल्ल. देवलोकवन्नु गॆल्ललु नानु तपस्सिगॆ तॊडगिद्देनॆ. नन्न हॆसरु शम्बूकनागिद्दु, नीनु नन्नन्नु शूद्रनॆन्दे तिळियिरि.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्यारण्यस्य मध्ये तु सरो योजनमायतम् ।
हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्यारण्यस्य मध्ये तु सरो योजनमायतम् ।
हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ॥ ४ ॥


भाषतस्तस्य शूद्रस्य खड्गं सुरुचिरप्रभम् ।
निष्कृष्य कोषाद्विमलं शिरश्चिच्छेद राघवः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस वनके मध्यभागमें एक सरोवर था, जिसकी लम्बाई-चौड़ाई एक-एक योजनकी थी । उसमें हंस और कारण्डव आदि जलपक्षी फैले हुए थे और चक्रवाकोंके जोड़े उसकी शोभा बढ़ाते थे ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवनु हीगॆ हेळुत्तिद्दन्तॆ श्रीरामचन्द्रनु ऒरॆयिन्द हॊळॆयुत्तिरुव खड्गवन्नु तॆगॆदु, अदरिन्द अवन तलॆयन्नु कत्तरिसिहाकिदनु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पद्मोत्पलसमाकीर्णं समतिक्रान्तशैवलम् ।
तदाश्चर्यमिवात्यर्थं सुखास्वादमनुत्तमम् ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पद्मोत्पलसमाकीर्णं समतिक्रान्तशैवलम् ।
तदाश्चर्यमिवात्यर्थं सुखास्वादमनुत्तमम् ॥ ५ ॥


तस्मिन् शूद्रे हते देवाः सेन्द्राःसाग्निपुरोगमाः ।
साधु साध्विति काकुत्स्थं तेशशंसुर्मुहुर्मुहुः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसमें कमल और उत्पल छा रहे थे । सेवारका कहीं नाम भी नहीं था । वह परम उत्तम सरोवर अत्यन्त आश्चर्यमय-सा जान पड़ता था । उसका जल पीनेमें अत्यन्त सुखद एवं स्वादिष्ट था ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ शूद्रन वधॆयागुत्तले इन्द्राग्नि सहित समस्त देवतॆगळु ‘बहळ ऒळ्ळॆयदु, बहळ ऒळ्ळॆयदु’ ऎन्दु हेळि भगवान् श्रीरामनन्नु पदे-पदे प्रशंसिसिदरु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अरजस्कं तदक्षोभ्यं श्रीमत्पक्षिगणायुतम् ।
तस्मिन् सरःसमीपे तु महदद्भुतमाश्रमम् ॥ ६ ॥
पुराणं पुण्यमत्यर्थं तपस्विजनवर्जितम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अरजस्कं तदक्षोभ्यं श्रीमत्पक्षिगणायुतम् ।
तस्मिन् सरःसमीपे तु महदद्भुतमाश्रमम् ॥ ६ ॥
पुराणं पुण्यमत्यर्थं तपस्विजनवर्जितम् ।


पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्दिव्यानां सुसुगन्धिनाम् ।
पुष्पाणां वायुमुक्तानां सर्वतः प्रपपात ह ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसमें कीचड़ नहीं था, वह सर्वथा निर्मल था । उसे कोई पार नहीं कर सकता था । उसके भीतर सुन्दर पक्षी कलरव कर रहे थे । उस सरोवरके पास ही एक विशाल, अद्भुत एवं अत्यन्त पवित्र पुराना आश्रम था; जिसमें एक भी तपस्वी नहीं था ॥ ६ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग अवन मेलॆ ऎल्लॆडॆगळिन्द वायुदेवरु चॆल्लिद दिव्य, परम सुगन्धित पुष्पगळ मळॆ आगतॊडगितु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्राहमवसं रात्रिं नैदाघीं पुरुषर्षभ ॥ ७ ॥
प्रभाते कल्यमुत्थाय सरस्तदुपचक्रमे ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तत्राहमवसं रात्रिं नैदाघीं पुरुषर्षभ ॥ ७ ॥
प्रभाते कल्यमुत्थाय सरस्तदुपचक्रमे ।


सुप्रीताश्चाब्रुवन् रामं देवाः सत्यपराक्रमम् ।
सुरकार्यमिदं देव सुकृतं तेमहामते ॥

अनुवाद (हिन्दी)

पुरुषप्रवर! जेठकी रातमें मैं उस आश्रमके भीतर एक रात रहा और प्रातःकाल सबेरे उठकर स्नान आदिके लिये उस सरोवरके तटपर जाने लगा ॥ ७ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ ऎल्ल देवतॆगळु अत्यन्त प्रसन्नरागि सत्यपराक्रमि श्रीरामनल्लि हेळिदरु- देव! महामते! नीनु ईदेवतॆगळ कार्यवन्ने नॆरवेरिसिरुवॆ.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथापश्यं शवं तत्र सुपुष्टमरजः क्वचित् ॥ ८ ॥
तिष्ठन्तं परया लक्ष्म्या तस्मिंस्तोयाशये नृप ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अथापश्यं शवं तत्र सुपुष्टमरजः क्वचित् ॥ ८ ॥
तिष्ठन्तं परया लक्ष्म्या तस्मिंस्तोयाशये नृप ।


गृहाण च वरं सौम्य यं त्वमिच्छस्यरिन्दम ।
स्वर्गभाङ् नहि शूद्रोऽयं त्वत्कृते रघुनन्दन ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसी समय मुझे वहाँ एक शव दिखायी दिया जो हृष्ट-पुष्ट होनेके साथ ही अत्यन्त निर्मल था । उसमें कहीं कोई मलिनता नहीं थी । नरेश्वर! वह शव उस जलाशयके तटपर बड़ी शोभासे सम्पन्न होकर पड़ा था ॥ ८ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

शत्रुदमन रघुकुलनन्दन सौम्य श्रीराम! निन्न ई सत्कर्मदिन्दले ई शूद्र सशरीर स्वर्गलोकक्कॆ होगदादनु. आद्दरिन्द नीनु बयसुव वरवन्नु केळु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तमर्थं चिन्तयानोऽहं मुहूर्तं तत्र राघव ॥ ९ ॥
विष्ठितोऽस्मि सरस्तीरे किं न्विदं स्यादिति प्रभो ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तमर्थं चिन्तयानोऽहं मुहूर्तं तत्र राघव ॥ ९ ॥
विष्ठितोऽस्मि सरस्तीरे किं न्विदं स्यादिति प्रभो ।


देवानां भाषितं श्रुत्वा रामः सत्यपराक्रमः ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं सहस्राक्षं पुरन्दरम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

प्रभो! रघुनन्दन! मैं उस शवके विषयमें यह सोचता हुआ कि ‘यह क्या है?’ वहाँ दो घड़ीतक उस तालाबके किनारे बैठा रहा ॥ ९ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

देवतॆगळ मातन्नु केळि सत्यपराक्रमि श्रीरामनु कैमुगिदु सहस्राक्ष इन्द्रनल्लि हेळिदनु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथापश्यं मुहूर्तात् तु दिव्यमद्भुतदर्शनम् ॥ १० ॥
विमानं परमोदारं हंसयुक्तं मनोजवम् ।
अत्यर्थं स्वर्गिणं तत्र विमाने रघुनन्दन ॥ ११ ॥
उपास्तेऽप्सरसां वीर सहस्रं दिव्यभूषणम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अथापश्यं मुहूर्तात् तु दिव्यमद्भुतदर्शनम् ॥ १० ॥
विमानं परमोदारं हंसयुक्तं मनोजवम् ।
अत्यर्थं स्वर्गिणं तत्र विमाने रघुनन्दन ॥ ११ ॥
उपास्तेऽप्सरसां वीर सहस्रं दिव्यभूषणम् ।


यदि देवाः प्रसन्ना मेद्विजपुत्रः स जीवतु ।
दिशन्तु वरमेतं मे ईप्सितं परमं मम ॥ ममापचाराद्बालोऽसौ ब्राह्मणस्यैकपुत्रकः ।
अप्राप्तकालःकालेन नीतो वैवस्वतक्षयम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

दो घड़ी बीतते ही मैंने वहाँ एक दिव्य, अद्भुत, अत्यन्त उत्तम, हंसयुक्त और मनके समान वेगशाली विमान उतरता देखा । रघुनन्दन! उस विमानपर एक स्वर्गवासी देवता बैठे थे, जो अत्यन्त रूपवान् थे । वीर! वहाँ उनकी सेवामें सहस्रों अप्सराएँ बैठी थीं, जो दिव्य आभूषणोंसे विभूषित थीं ॥ १०-११ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नन्न यावुदो अपराधदिन्द ब्राह्मणन एकमात्र बालकनु असमयदल्लि कालवशनादनु.॥11॥

अनुवाद (कन्नड)

देवतॆगळु नन्न मेलॆ प्रसन्नरागिद्दरॆ आ ब्राह्मणपुत्रनु जीवितनागलि. इदे ननगॆ ऎल्लक्किन्त उत्तम, अभीष्टवरवागिदॆ. देवतॆगळु ननगॆ इदे वरवन्नु कॊडिरि.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

गायन्ति काश्चिद् रम्याणि वादयन्ति तथापराः ॥ १२ ॥
मृदङ्गवीणापणवान् नृत्यन्ति च तथापराः ।
अपराश्चन्द्ररश्म्याभैर्हेमदण्डैर्महाधनैः ॥ १३ ॥
दोधूयुर्वदनं तस्य पुण्डरीकनिभेक्षणाः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

गायन्ति काश्चिद् रम्याणि वादयन्ति तथापराः ॥ १२ ॥
मृदङ्गवीणापणवान् नृत्यन्ति च तथापराः ।
अपराश्चन्द्ररश्म्याभैर्हेमदण्डैर्महाधनैः ॥ १३ ॥
दोधूयुर्वदनं तस्य पुण्डरीकनिभेक्षणाः ।


तं जीवयत भद्रं वो नानृतं कर्तुमर्हथ ।
द्विजस्य संश्रुतोऽर्थो मे जीवयिष्यामि ते सुतम् ॥ राघवस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा विबुधसत्तमाः ।
प्रत्यूचू राघवं प्रीता देवाः प्रीतिसमन्वितम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उनमेंसे कुछ मनोहर गीत गा रही थीं, दूसरी मृदङ्ग, वीणा और पणव आदि बाजे बजा रही थीं । अन्य बहुत-सी अप्सराएँ नृत्य करती थीं तथा प्रफुल्ल कमल-जैसे नेत्रोंवाली अन्य कितनी ही अप्सराएँ सुवर्णमय दण्डसे विभूषित एवं चन्द्रमाकी किरणोंके समान उज्ज्वल बहुमूल्य चवँर लेकर उन स्वर्गवासी देवताके मुखपर हवा कर रही थीं ॥ १२-१३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामन मातन्नु केळि आ विबुधशिरोमणि देवतॆगळु सन्तोषदिन्द अवनल्लि हेळिदरु-॥13॥

अनुवाद (कन्नड)

नानु ब्राह्मणनल्लि ‘निन्न बालकनन्नु जीवन्तगॊळिसुवॆ’ ऎन्दु प्रतिज्ञॆ माडिद्दॆ. आद्दरिन्द निमगॆ मङ्गळवागली, नीवु आ ब्राह्मण बालकनन्नु बदुकिसि, नन्न मातन्नु सुळ्ळागिसबेडि.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः सिंहासनं हित्वा मेरुकूटमिवांशुमान् ॥ १४ ॥
पश्यतो मे तदा राम विमानादवरुह्य च ।
तं शवं भक्षयामास स स्वर्गी रघुनन्दन ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः सिंहासनं हित्वा मेरुकूटमिवांशुमान् ॥ १४ ॥
पश्यतो मे तदा राम विमानादवरुह्य च ।
तं शवं भक्षयामास स स्वर्गी रघुनन्दन ॥ १५ ॥


निर्वृतो भव काकुत्स्थ सोऽस्मिन्नहनि बालकः ।
जीवितं प्राप्तवान्भूयः समेतश्चापिबन्धुभिः ॥ यस्मिन्मुहूर्ते काकुत्स्थ शूद्रोऽयं विनिपातितः ।
तस्मिन्मुहूर्ते बालोऽसौ जीवेन समयुज्यत ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रघुकुलनन्दन श्रीराम! तदनन्तर जैसे अंशुमाली सूर्य मेरुपर्वतके शिखरको छोड़कर नीचे उतरते हैं, उसी प्रकार उन स्वर्गवासी पुरुषने विमानसे उतरकर मेरे देखते-देखते उस शवका भक्षण किया ॥ १४-१५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

काकुत्स्थ! नीनु याव मुहूर्तदल्लि ई शूद्रनन्नु धराशायि गॊळिसिदॆयो अदे मुहूर्तदल्ले आ बालकनु बदुकिरुवनु.॥15॥

अनुवाद (कन्नड)

ककुत्स्थकुलभूषण! नीनु सन्तुष्टनागु. आ बालकनु इन्दु पुनः जीवन्तनागि तन्न बन्धु- बान्धवरन्नु सेरिरुवनु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो भुक्त्वा यथाकामं मांसं बहु सुपीवरम् ।
अवतीर्य सरः स्वर्गी संस्प्रष्टुमुपचक्रमे ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो भुक्त्वा यथाकामं मांसं बहु सुपीवरम् ।
अवतीर्य सरः स्वर्गी संस्प्रष्टुमुपचक्रमे ॥ १६ ॥


स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते साधु याम नरर्षभ ।
अगस्त्यस्याश्रमपदं द्रष्टुमिच्छाम राघव ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इच्छानुसार उस सुपुष्ट एवं प्रचुर मांसको खाकर वे स्वर्गीय देवता सरोवरमें उतरे और हाथ-मुँह धोने लगे ॥ १६ ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

उपस्पृश्य यथान्यायं स स्वर्गी रघुनन्दन ।
आरोढुमुपचक्राम विमानवरमुत्तमम् ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

उपस्पृश्य यथान्यायं स स्वर्गी रघुनन्दन ।
आरोढुमुपचक्राम विमानवरमुत्तमम् ॥ १७ ॥


तस्य दीक्षा समाप्ता हि ब्रह्मर्षेः सुमहाद्युतेः ।
द्वादशं हि गतं वर्षं जलशय्यां समासतः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रघुनन्दन! यथोचित रीतिसे कुल्ला-आचमन करके वे स्वर्गवासी पुरुष उस उत्तम एवं श्रेष्ठ विमानपर चढ़नेको उद्यत हुए ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नरश्रेष्ठने! निनगॆ मङ्गळ वागलि. ऒळ्ळॆयदागली. ईग नावु अगस्त्याश्रमक्कॆ होगुत्तिद्देवॆ. रघुनन्दन! नावु महर्षि अगस्त्यरन्नु दर्शिसबेकॆन्दु बयसुत्तेवॆ. अवरु जलशय्याव्रत कैगॊण्डु हन्नॆरडु वर्षगळु कळॆदिवॆ. ईग आ महातेजस्वी ब्रह्मर्षिय जलशय्याव्रतद दीक्षॆ समाप्तवागिदॆ.॥16-17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तमहं देवसङ्काशमारोहन्तमुदीक्ष्य वै ।
अथाहमब्रुवं वाक्यं तमेव पुरुषर्षभ ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तमहं देवसङ्काशमारोहन्तमुदीक्ष्य वै ।
अथाहमब्रुवं वाक्यं तमेव पुरुषर्षभ ॥ १८ ॥


काकुत्स्थ तद्गमिष्यामो मुनिं समभिनन्दितुम् ।
त्वं चापिगच्छ भद्रं ते द्रष्टुं तमृषिसत्तमम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

पुरुषोत्तम! उन देवतुल्य पुरुषको विमानपर चढ़ते देख मैंने उनसे यह बात पूछी— ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रघुनन्दन! अदक्कागि नावु आ महर्षियन्नु अभिनन्दिसलु होगुवॆवु. निनगॆ मङ्गळवागलि. नीनू आ मुनिश्रेष्ठर दर्शन माडलु हॊरडु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

को भवान् देवसङ्काश आहारश्च विगर्हितः ।
त्वयेदं भुज्यते सौम्य किमर्थं वक्तुमर्हसि ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

को भवान् देवसङ्काश आहारश्च विगर्हितः ।
त्वयेदं भुज्यते सौम्य किमर्थं वक्तुमर्हसि ॥ १९ ॥


सतथेति प्रतिज्ञाय देवानां रघुनन्दनः ।
आरुरोह विमानं तं पुष्पकंहेमभूषितम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सौम्य! देवोपम पुरुष! आप कौन हैं और किसलिये ऐसा घृणित आहार ग्रहण करते हैं? यह बतानेका कष्ट करें ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग बहळ ऒळ्ळॆयदु ऎन्दु हेळि श्रीरामनु देवतॆगळल्लि अल्लिगॆ होगलु प्रतिज्ञॆ माडि आ सुवर्णभूषित पुष्पकविमानवन्नु एरिदनु.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कस्य स्यादीदृशो भाव आहारो देवसम्मतः ।
आश्चर्यं वर्तते सौम्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
नाहमौपयिकं मन्ये तव भक्ष्यमिमं शवम् ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कस्य स्यादीदृशो भाव आहारो देवसम्मतः ।
आश्चर्यं वर्तते सौम्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
नाहमौपयिकं मन्ये तव भक्ष्यमिमं शवम् ॥ २० ॥


ततो देवाः प्रयातास्ते विमानैर्बहुविस्तरैः ।
रामोऽप्यनुजगामाशु कुम्भयोनेस्तपोवनम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘देवतुल्य तेजस्वी पुरुष! ऐसा दिव्य स्वरूप और ऐसा घृणित आहार किसका हो सकता है? सौम्य! आपमें ये दोनों आश्चर्यजनक बातें हैं, अतः मैं इसका यथार्थ रहस्य सुनना चाहता हूँ; क्योंकि मैं इस शवको आपके योग्य आहार नहीं मानता हूँ’ ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर बहुसङ्ख्यक देवतॆगळू विमानगळल्लि आरूढरागि अल्लिन्द हॊरटरु. मत्तॆ श्रीरामनू अवरॊन्दिगॆ शीघ्रवागि कुम्भज ऋषिय तपोवनक्कॆ होदनु.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्येवमुक्तः स नरेन्द्र नाकी
कौतूहलात् सूनृतया गिरा च ।
श्रुत्वा च वाक्यं मम सर्वमेतत्
सर्वं तथा चाकथयन्ममेति ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इत्येवमुक्तः स नरेन्द्र नाकी
कौतूहलात् सूनृतया गिरा च ।
श्रुत्वा च वाक्यं मम सर्वमेतत्
सर्वं तथा चाकथयन्ममेति ॥ २१ ॥


दृष्ट्वातु देवान्सम्प्राप्तानगस्त्यस्तपसां निधिः ।
अर्चयामास धर्मात्मा सर्वांस्तानविशेषतः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

नरेश्वर! जब कौतूहलवश मैंने मधुर वाणीमें उन स्वर्गीय पुरुषसे इस प्रकार पूछा, तब मेरी बातें सुनकर उन्होंने यह सब कुछ मेरे सामने बताया ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

देवतॆगळु बन्दिरुवुदन्नु नोडि तपस्सिन निधि धर्मात्मा अगस्त्यरु अवरॆल्लरन्नु समानवागि पूजिसिदरु.॥21॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः ॥ ७७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें सतहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७७ ॥