०६३ लवण-राज्याभिषेकादि

[त्रिषष्टितमः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. श्रीरामद्वारा शत्रुघ्नका राज्याभिषेक तथा उन्हें लवणासुरके शूलसे बचनेके उपायका प्रतिपादन
विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्तस्तु रामेण परां व्रीडामुपागमत् ।
शत्रुघ्नो वीर्यसम्पन्नो मन्दं मन्दमुवाच ह ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्तस्तु रामेण परां व्रीडामुपागमत् ।
शत्रुघ्नो वीर्यसम्पन्नो मन्दं मन्दमुवाच ह ॥ १ ॥


ब्रुवद्भिरेवमृषिभिः काकुत्स्थो वाक्यमब्रवीत् ।
किं कार्यं ब्रूत मुनयो भयं तावदपैतु वः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामचन्द्रजीके ऐसा कहनेपर बल-विक्रमसे सम्पन्न शत्रुघ्न बड़े लज्जित हुए और धीरे-धीरे बोले— ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ हेळुत्तिरुव ऋषिगळिन्द प्रेरितनागि श्रीरामनु हेळिदनु - महर्षिगळे! हेळि, निम्म याव कार्यवन्नु नानु सिद्धगॊळिसबेकु? निम्म भय ईगले दूरवागबेकु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अधर्मं विद्म काकुत्स्थ अस्मिन्नर्थे नरेश्वर ।
कथं तिष्ठत्सु ज्येष्ठेषु कनीयानभिषिच्यते ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अधर्मं विद्म काकुत्स्थ अस्मिन्नर्थे नरेश्वर ।
कथं तिष्ठत्सु ज्येष्ठेषु कनीयानभिषिच्यते ॥ २ ॥


तथा ब्रुवति काकुत्स्थे भार्गवोवाक्यमब्रवीत् ।
भयानां शृणु यन्मूलं देशस्य च नरेश्वर ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘ककुत्स्थकुलभूषण नरेश्वर! इस अभिषेकको स्वीकार करनेमें तो मुझे अधर्म जान पड़ता है । भला, बड़े भाइयोंके रहते हुए छोटेका अभिषेक कैसे किया जा सकता है? ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरघु नाथनु हीगॆ हेळिदाग भृगुपुत्र च्यवनरु हेळिदरु - नरेश्वर ! इडी देशद मेलॆ हागू नम्म मेलॆ प्राप्तवाद महाभयद मूल कारणवन्नु केळु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अवश्यं करणीयं च शासनं पुरुषर्षभ ।
तव चैव महाभाग शासनं दुरतिक्रमम् ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अवश्यं करणीयं च शासनं पुरुषर्षभ ।
तव चैव महाभाग शासनं दुरतिक्रमम् ॥ ३ ॥


पूर्वं कृतयुगे राजन् दैतेयः सुमहामतिः ।
लोलापुत्रोऽभवज्ज्येष्ठो मधुर्नाम महासुरः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तथापि पुरुषप्रवर! महाभाग! आपकी आज्ञाका पालन तो मुझे अवश्य करना ही चाहिये । आपका शासन किसीके लिये भी दुर्लङ्‍घ्य है ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजने! हिन्दॆ कृतयुगदल्लि ऒब्ब दॊड्ड बुद्धिवन्त दैत्यनिद्दनु. अवनु लोलान ज्येष्ठपुत्रनागिद्दनु. आ महा असुरन हॆसरु मधु ऎन्दित्तु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्वत्तो मया श्रुतं वीर श्रुतिभ्यश्च मया श्रुतम् ।
नोत्तरं हि मया वाच्यं मध्यमे प्रतिजानति ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

त्वत्तो मया श्रुतं वीर श्रुतिभ्यश्च मया श्रुतम् ।
नोत्तरं हि मया वाच्यं मध्यमे प्रतिजानति ॥ ४ ॥


ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः ।
सुरैश्च परमोदारैः प्रीतिस्तस्यातुलाभवत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वीर! मैंने आपसे तथा वेदवाक्योंसे भी यह बात सुनी है । वास्तवमें मझले भैयाके प्रतिज्ञा कर लेनेपर मुझे कुछ नहीं बोलना चाहिये था ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवनु बहळ ब्राह्मणभक्त मत्तु शरणागत वत्सलनागिद्दनु. अवन बुद्धियु सुस्थिरवागित्तु. अत्यन्त उदार स्वभाववुळ्ळ देवतॆगळॊन्दिगू अवनिगॆ गाढवाद मैत्रि इत्तु. अदरल्लि अवनिगॆ तुलनॆये इरलिल्ल.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

व्याहृतं दुर्वचो घोरं हन्तास्मि लवणं मृधे ।
तस्यैवं मे दुरुक्तस्य दुर्गतिः पुरुषर्षभ ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

व्याहृतं दुर्वचो घोरं हन्तास्मि लवणं मृधे ।
तस्यैवं मे दुरुक्तस्य दुर्गतिः पुरुषर्षभ ॥ ५ ॥


स मधुर्वीर्यसम्पन्नो धर्मं चसुसमाहितः ।
बहुमानाच्च रुद्रेण दत्तस्तस्याद्भुतो वरः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘मेरे मुँहसे ये बड़े ही अनुचित शब्द निकल गये कि मैं लवणको मारूँगा । पुरुषोत्तम! उस अनुचित कथनका ही परिणाम है कि मेरी इस प्रकार दुर्गति हो रही है (मुझे बड़ोंके होते हुए अभिषिक्त होना पड़ता है) ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मधु बल विक्रमगळिन्द सम्पन्ननागिद्दु, एकाग्रचित्तनागि धर्मानुष्ठानदल्लि तॊडगिद्दनु. अवनु भगवान् शिवन आराधनॆ माडि, अवनिन्द अद्भुत वरवन्नु पडॆदिद्दनु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

उत्तरं नहि वक्तव्यं ज्येष्ठेनाभिहिते पुनः ।
अधर्मसहितं चैव परलोकविवर्जितम् ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

उत्तरं नहि वक्तव्यं ज्येष्ठेनाभिहिते पुनः ।
अधर्मसहितं चैव परलोकविवर्जितम् ॥ ६ ॥


शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य महावीर्यं महाप्रभम् ।
ददौ महात्मा सुप्रीतो वाक्यञ्चैतदुवाच ह ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘बड़े भाईके बोलनेपर मुझे फिर कुछ उत्तर नहीं देना चाहिये था; (अर्थात् भैया भरतने जब लवणको मारनेका निर्णय कर लिया, तब मुझे उसमें दखल नहीं देना चाहिये था) परंतु मैंने इस नियमका उल्लङ्घन किया, इसीलिये आपने ऐसा (राज्याभिषेकविषयक) आदेश दे दिया । जो स्वीकार कर लेनेपर मेरे लिये अधर्मयुक्त होनेके कारण परलोकके लाभसे भी वञ्चित करनेवाला है । तथापि आपकी आज्ञा मेरे लिये दुर्लङ्‍घ्य है; अतः मुझे इसको स्वीकार करना ही पड़ेगा ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महात्मा भगवान् शिवनु अत्यन्त प्रसन्ननागि तन्न शूलदिन्द ऒन्दु हॊळॆयुव परमशक्तिशालि शूलवन्नु प्रकटिसि मधुविगॆ कॊट्टु हेळिदनु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सोऽहं द्वितीयं काकुत्स्थ न वक्ष्यामीति चोत्तरम् ।
मा द्वितीयेन दण्डो वै निपतेन्मयि मानद ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सोऽहं द्वितीयं काकुत्स्थ न वक्ष्यामीति चोत्तरम् ।
मा द्वितीयेन दण्डो वै निपतेन्मयि मानद ॥ ७ ॥


त्वयायमतुलो धर्मो मत्प्रसादकरः कृतः ।
प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्यायुधमुत्तमम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘काकुत्स्थ! अब आपकी जो आज्ञा हो चुकी, उसके विरुद्ध मैं दूसरा कोई उत्तर नहीं दूँगा । मानद! कहीं ऐसा न हो कि दूसरा कोई उत्तर देनेपर मुझे इससे भी कठोर दण्ड भोगना पड़े ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नीनु अनुपम धर्मवन्नाचरिसि नन्नन्नु प्रसन्नगॊळिसिरुवॆ; आद्दरिन्द नानु सन्तोषदिन्द निनगॆ ई उत्तम आयुधवन्नु कॊडुत्तिद्देनॆ.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कामकारो ह्यहं राजंस्तवास्मि पुरुषर्षभ ।
अधर्मं जहि काकुत्स्थ मत्कृते रघुनन्दन ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कामकारो ह्यहं राजंस्तवास्मि पुरुषर्षभ ।
अधर्मं जहि काकुत्स्थ मत्कृते रघुनन्दन ॥ ८ ॥


यावत्सुरैश्च विप्रैश्च न विरुध्येर्महासुर ।
तावच्छूलं तवेदं स्यादन्यथा नाशमेष्यति ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘राजन्! पुरुषप्रवर रघुनन्दन! मैं आपकी इच्छाके अनुसार ही कार्य करूँगा । किंतु इसमें मेरे लिये जो अधर्म प्राप्त होता हो, उसका नाश आप करें’ ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महा असुरने! नीनु ब्राह्मणरिगॆ मत्तु देवतॆगळिगॆ विरोध माडुवुदिल्लवो अल्लियवरॆगॆ ई शूल निन्न बळि इरुवुदु. इल्लदिद्दरॆ अदृश्यवागबहुदु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्ते तु शूरेण शत्रुघ्नेन महात्मना ।
उवाच रामः संहृष्टो भरतं लक्ष्मणं तथा ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्ते तु शूरेण शत्रुघ्नेन महात्मना ।
उवाच रामः संहृष्टो भरतं लक्ष्मणं तथा ॥ ९ ॥


यश्च त्वामभियुञ्जीत युद्धाय विगतज्वरः ।
तं शूलो भस्मसात्कृत्वा पुनरेष्यतिते करम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

शूरवीर महात्मा शत्रुघ्नके ऐसा कहनेपर श्रीरामचन्द्रजी बड़े प्रसन्न हुए और भरत तथा लक्ष्मण आदिसे बोले— ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

निःशङ्कनागि निन्न मुन्दॆ युद्धक्कॆ बरुव पुरुषनन्नु भस्मगॊळिसि पुनः निन्न कैगॆ बरुवुदु ई शूलवु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सम्भारानभिषेकस्य आनयध्वं समाहिताः ।
अद्यैव पुरुषव्याघ्रमभिषेक्ष्यामि राघवम् ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सम्भारानभिषेकस्य आनयध्वं समाहिताः ।
अद्यैव पुरुषव्याघ्रमभिषेक्ष्यामि राघवम् ॥ १० ॥


एवं रुद्राद्वरं लब्ध्वा भूय एव महासुरः ।
प्रणिपत्य महादेवं वाक्यमेतदुवाच ह ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तुम सब लोग बड़ी सावधानीके साथ राज्याभिषेककी सामग्री जुटाकर ले आओ । मैं अभी रघुकुलनन्दन पुरुषसिंह शत्रुघ्नका अभिषेक करूँगा ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

भगवान् रुद्रनिन्द इन्तह वरवन्नु पडॆद आ महाअसुरनु महादेवनिगॆ वन्दिसि मत्तॆ हीगॆ हेळिदनु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुरोधसं च काकुत्स्थ नैगमानृत्विजस्तथा ।
मन्त्रिणश्चैव तान् सर्वानानयध्वं ममाज्ञया ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पुरोधसं च काकुत्स्थ नैगमानृत्विजस्तथा ।
मन्त्रिणश्चैव तान् सर्वानानयध्वं ममाज्ञया ॥ ११ ॥


भगवन्मम वंशस्य शूलमेतदनुत्तमम् ।
भवेत्तु सततं देव सुराणामीश्वरो ह्यसि ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘काकुत्स्थ! मेरी आज्ञासे पुरोहित, वैदिक विद्वानों, ऋत्विजों तथा समस्त मन्त्रियोंको बुला लाओ’ ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

भगवन् देवाधिदेवने! नीनु समस्त देवतॆगळ ऒडॆयनागिरुवॆ, आद्दरिन्द ई परमशूलवु नन्न वंशजरल्लियू सदा इरबेकॆन्दु प्रार्थिसुत्तिद्देनॆ.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

राज्ञः शासनमाज्ञाय तथाकुर्वन्महारथाः ।
अभिषेकसमारम्भं पुरस्कृत्य पुरोधसम् ॥ १२ ॥
प्रविष्टा राजभवनं राजानो ब्राह्मणास्तथा ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

राज्ञः शासनमाज्ञाय तथाकुर्वन्महारथाः ।
अभिषेकसमारम्भं पुरस्कृत्य पुरोधसम् ॥ १२ ॥
प्रविष्टा राजभवनं राजानो ब्राह्मणास्तथा ।


तं ब्रुवाणं मधुं देवः सर्वभूतपतिःशिवः ।
प्रत्युवाच महादेवो नैतदेवं भविष्यति ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महाराजकी आज्ञा पाकर महारथी भरत और लक्ष्मण आदिने वैसा ही किया । वे पुरोहितजीको आगे करके अभिषेककी सामग्री साथ लिये राजभवनमें आये । उनके साथ ही बहुत-से राजा और ब्राह्मण भी वहाँ आ पहुँचे ॥ १२ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ हेळिद आ मधुविनल्लि समस्त प्राणिगळ अधिपति महादेव भगवान् शिवनु हीगॆ हेळिदनु - हीगागलारदु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततोऽभिषेको ववृधे शत्रुघ्नस्य महात्मनः ॥ १३ ॥
सम्प्रहर्षकरः श्रीमान् राघवस्य पुरस्य च ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततोऽभिषेको ववृधे शत्रुघ्नस्य महात्मनः ॥ १३ ॥
सम्प्रहर्षकरः श्रीमान् राघवस्य पुरस्य च ।


मा भूत्ते विफला वाणी मत्प्रसादकृता शुभा ।
भवतः पुत्रमेकं तु शूलमेतद् भविष्यति ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर महात्मा शत्रुघ्नका वैभवशाली अभिषेक आरम्भ हुआ, जो श्रीरघुनाथजी तथा समस्त पुरवासियोंके हर्षको बढ़ानेवाला था ॥ १३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आदरॆ प्रसन्ननागि नानु हेळिद शुभवाणि निष्फलवागलारदु; अदक्कागि वरवन्नु कॊडुत्तेनॆ - निन्न ऒब्ब पुत्रन बळि ई शूल इरुवुदु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अभिषिक्तस्तु काकुत्स्थो बभौ चादित्यसन्निभः ॥ १४ ॥
अभिषिक्तः पुरा स्कन्दः सेन्द्रैरिव दिवौकसैः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अभिषिक्तस्तु काकुत्स्थो बभौ चादित्यसन्निभः ॥ १४ ॥
अभिषिक्तः पुरा स्कन्दः सेन्द्रैरिव दिवौकसैः ।


यावत्करस्थः शूलोऽयं भविष्यति सुतस्य ते ।
अवध्यः सर्वभूतानां शूलहस्तो भविष्यति ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जैसे पूर्वकालमें इन्द्र आदि देवताओंने स्कन्दका देवसेनापतिके पदपर अभिषेक किया था, उसी तरह श्रीराम आदिने वहाँ शत्रुघ्नका राजाके पदपर अभिषेक किया । इस प्रकार अभिषिक्त होकर शत्रुघ्नजी सूर्यके समान सुशोभित हुए ॥ १४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई शूलवु निन्न पुत्रन कैयल्लि इरुवतनक अवनु समस्त प्राणिगळिगॆ अवध्यनागि इरुवनु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अभिषिक्ते तु शत्रुघ्ने रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ १५ ॥
पौराः प्रमुदिताश्चासन् ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अभिषिक्ते तु शत्रुघ्ने रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ १५ ॥
पौराः प्रमुदिताश्चासन् ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ।


एवं मधुर्वरं लब्ध्वा देवात् सुमहदद्भुतम् ।
भवनं सोऽसुरश्रेष्ठः कारयामास सुप्रभम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

क्लेशरहित कर्म करनेवाले श्रीरामके द्वारा जब शत्रुघ्नका राज्याभिषेक हुआ, तब उस नगरके निवासियों और बहुश्रुत ब्राह्मणोंको बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ १५ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महादेवनिन्द इन्तह अत्यन्त अद्भुत वरवन्नु पडॆद असुरश्रेष्ठ मधुवु ऒन्दु सुन्दरवाद, अत्यन्त प्रकाशमान भवनवन्नु निर्मिसिद्दनु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कौसल्या च सुमित्रा च मङ्गलं केकयी तथा ॥ १६ ॥
चक्रुस्ता राजभवने याश्चान्या राजयोषितः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कौसल्या च सुमित्रा च मङ्गलं केकयी तथा ॥ १६ ॥
चक्रुस्ता राजभवने याश्चान्या राजयोषितः ।


तस्य पत्नी महाभागा प्रिया कुम्भीनसीतिया ।
विश्वावसोरपत्यं साप्यनलायां महाप्रभा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस समय कौसल्या, सुमित्रा और कैकेयी तथा राज्यभवनकी अन्य राजमहिलाओंने मिलकर मङ्गलकार्य सम्पन्न किया ॥ १६ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवन प्रियपत्नि विश्वावसुविन पुत्री महाभागा कुम्भीनसियागिद्दळु. अवळु अनलॆयल्लि हुट्टिद्दळु, कुम्भीनसियु अत्यन्त कान्तिमतियागिद्दळु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ऋषयश्च महात्मानो यमुनातीरवासिनः ॥ १७ ॥
हतं लवणमाशंसुः शत्रुघ्नस्याभिषेचनात् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ऋषयश्च महात्मानो यमुनातीरवासिनः ॥ १७ ॥
हतं लवणमाशंसुः शत्रुघ्नस्याभिषेचनात् ।


तस्याः पुत्रो महावीर्यो लवणो नाम दारुणः ।
बाल्यात्प्रभृति दुष्टात्मा पापान्येव समाचरत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

शत्रुघ्नजीका राज्याभिषेक होनेसे यमुनातीरनिवासी महात्मा ऋषियोंको यह निश्चय हो गया कि अब लवणासुर मारा गया ॥ १७ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवळ पुत्र महापराक्रमि लवणासुरनागिद्दनु. अवन स्वभाव तुम्बा भयङ्करवागित्तु. आ दुष्टात्मा बाल्यदिन्दले केवल पापाचरणदल्लि प्रवृत्तनागिद्दनु.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततोऽभिषिक्तं शत्रुघ्नमङ्कमारोप्य राघवः ।
उवाच मधुरां वाणीं तेजस्तस्याभिपूरयन् ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततोऽभिषिक्तं शत्रुघ्नमङ्कमारोप्य राघवः ।
उवाच मधुरां वाणीं तेजस्तस्याभिपूरयन् ॥ १८ ॥


तं पुत्रं दुर्विनीतं तु दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः ।
मधुः स कोपमापेदे न चैनं किञ्चिदब्रवीत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

अभिषेकके पश्चात् शत्रुघ्नको गोदमें बिठाकर श्रीरघुनाथजीने उनका तेज बढ़ाते हुए मधुर वाणीमें कहा— ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

तन्न पुत्रनु उद्धटनादुदन्नु नोडि मधुवु क्रोधदिन्द उरियुत्ता इद्दनु. मगन दुष्टतॆयन्नु नोडि अवनिगॆ बहळ शोकवायितु, आदरू अवनु इवनल्लि एनू हेळलिल्ल.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अयं शरस्त्वमोघस्ते दिव्यः परपुरञ्जयः ।
अनेन लवणं सौम्य हन्तासि रघुनन्दन ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अयं शरस्त्वमोघस्ते दिव्यः परपुरञ्जयः ।
अनेन लवणं सौम्य हन्तासि रघुनन्दन ॥ १९ ॥


न विहाय इमं लोकं प्रविष्टो वरुणालयम् ।
शूलं निवेश्य लवणे वरं तस्मै न्यवेदयत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘रघुनन्दन! सौम्य शत्रुघ्न! मैं तुम्हें यह दिव्य अमोघ बाण दे रहा हूँ । तुम इसके द्वारा लवणासुरको अवश्य मार डालोगे ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

कॊनॆगॆ अवनु आ देशवन्ने बिट्टु समुद्रदल्लि वासिसतॊडगिदनु. होगुवाग अवनु आ शूलवन्नु मगनिगॆ कॊट्टु, वरद वृत्तान्तवन्नु तिळिसिदनु.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सृष्टः शरोऽयं काकुत्स्थ यदा शेते महार्णवे ।
स्वयम्भूरजितो दिव्यो यं नापश्यन् सुरासुराः ॥ २० ॥
अदृश्यः सर्वभूतानां तेनायं हि शरोत्तमः ।
सृष्टः क्रोधाभिभूतेन विनाशार्थं दुरात्मनोः ॥ २१ ॥
मधुकैटभयोर्वीर विघाते सर्वरक्षसाम् ।
स्रष्टुकामेन लोकांस्त्रींस्तौ चानेन हतौ युधि ॥ २२ ॥
तौ हत्वा जनभोगार्थे कैटभं तु मधुं तथा ।
अनेन शरमुख्येन ततो लोकांश्चकार सः ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सृष्टः शरोऽयं काकुत्स्थ यदा शेते महार्णवे ।
स्वयम्भूरजितो दिव्यो यं नापश्यन् सुरासुराः ॥ २० ॥
अदृश्यः सर्वभूतानां तेनायं हि शरोत्तमः ।
सृष्टः क्रोधाभिभूतेन विनाशार्थं दुरात्मनोः ॥ २१ ॥
मधुकैटभयोर्वीर विघाते सर्वरक्षसाम् ।
स्रष्टुकामेन लोकांस्त्रींस्तौ चानेन हतौ युधि ॥ २२ ॥
तौ हत्वा जनभोगार्थे कैटभं तु मधुं तथा ।
अनेन शरमुख्येन ततो लोकांश्चकार सः ॥ २३ ॥


स प्रभावेण शूलस्य दौरात्म्येनात्मनस्तथा ।
सन्तापयति लोकांस्त्रीन् विशेषेण च तापसान् ॥ एवम्प्रभावो लवणः शूलं चैव तथाविधम् ।
श्रुत्वा प्रमाणं काकुत्स्थ त्वं हि नः परमा गतिः ॥ बहवः पार्थिवा राम भयार्तैर्ऋषिभिः पुरा ।
अभयं याचिता वीर त्रातारं न च विद्महे ॥ ते वयं रावणं श्रुत्वा हतं सबलवाहनम् ।
त्रातारं विद्महे तात नान्यं भुवि नराधिपम् ।
तत्परित्रातुमिच्चामो लवणाद्भयपीडितान् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘काकुत्स्थ! पिछले प्रलयकालमें जब किसीसे भी पराजित न होनेवाले अजन्मा एवं दिव्य रूपधारी भगवान् विष्णु महान् एकार्णवके जलमें शयन करते थे, उस समय उन्हें देवता और असुर कोई नहीं देख पाते थे । वे सम्पूर्ण भूतोंके लिये अदृश्य थे । वीर! उसी समय उन भगवान् नारायणने ही कुपित हो दुरात्मा मधु और कैटभके विनाश तथा समस्त राक्षसोंके संहारके लिये इस दिव्य, उत्तम एवं अमोघ बाणकी सृष्टि की थी । उस समय वे तीनों लोकोंकी सृष्टि करना चाहते थे और मधु, कैटभ तथा अन्य सब राक्षस उसमें विघ्न उपस्थित कर रहे थे । अतः भगवान् ने इसी बाणसे मधु और कैटभ दोनोंको युद्धमें मारा था । इस मुख्य बाणसे मधु और कैटभ दोनोंको मारकर भगवान् ने जीवोंके कर्मफलभोगकी सिद्धिके लिये विभिन्न लोकोंकी रचना की ॥ २०—२३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अय्या! नीनु सैन्य, वाहनगळॊन्दिगॆ रावणनन्नु संहार माडिरुवॆ ऎन्दु नावु केळिद्देवॆ. अदक्कागि नावु नीने रक्षणॆ माडलु समर्थनॆन्दु तिळियुत्तेवॆ. भूतळदल्लि नीनल्लदॆ बेरॆ याव राजनु इल्ल. आद्दरिन्द नीनु भयपीडितराद महर्षिगळन्नु लवणासुरनिन्द रक्षिसबेकॆन्दु बयसुत्तिद्देवॆ.॥23॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीराम! इन्दिनिन्द मॊदलु भयगॊण्ड ऋषिगळु अनेक राजर बळिगॆ होगि अभयद भिक्षॆ बेडिद्दरु. आदरू वीर राघव! इष्टवरॆगॆ यारू रक्षकरु सिगलिल्ल.॥22॥

अनुवाद (कन्नड)

आ लवणासुरनल्लि अन्तह प्रभाव मत्तु अवन बळि अन्तह शक्तिशाली शूलवू इदॆ. रघुनन्दन! इदॆल्लवन्नु केळि यथोचित कार्य माडलु नीने नमगॆ परमगतियागिरुवॆ.॥21॥

अनुवाद (कन्नड)

ईग आ दुष्टनु शूलद प्रभावदिन्द हागू तन्न दुष्टतॆयिन्द मूरु लोकगळल्लि, विशेषवागि तपस्वी मुनिगळन्नु पीडिसतॊडगिदनु.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नायं मया शरः पूर्वं रावणस्य वधार्थिना ।
मुक्तः शत्रुघ्न भूतानां महान् ह्रासो भवेदिति ॥ २४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नायं मया शरः पूर्वं रावणस्य वधार्थिना ।
मुक्तः शत्रुघ्न भूतानां महान् ह्रासो भवेदिति ॥ २४ ॥


इति राम निवेदितं तु ते
भयजं कारणमुत्थितं च यत् ।
विनिवारयितुं भवान् क्षमः
कुरु तं काममहीनविक्रम ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘शत्रुघ्न! पहले मैंने रावणका वध करनेके लिये भी इस बाणका प्रयोग नहीं किया था; क्योंकि इसके द्वारा बहुत-से प्राणियोंके नष्ट हो जानेकी आशङ्का थी ॥ २४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बल-विक्रम सम्पन्न श्रीराम! हीगॆ नम्म मुन्दॆ उपस्थितवाद भयद कारणवन्नु निन्न मुन्दॆ निवेदिसिकॊण्डिद्देवॆ. नीनु अदन्नु दूर माडलु समर्थनागिरुवॆ. आद्दरिन्द नम्म अभिलाषॆ पूर्णगॊळिसु.॥24॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यच्च तस्य महच्छूलं त्र्यम्बकेण महात्मना ।
दत्तं शत्रुविनाशाय मधोरायुधमुत्तमम् ॥ २५ ॥
तत् सन्निक्षिप्य भवने पूज्यमानं पुनः पुनः ।
दिशः सर्वाः समासाद्य प्राप्नोत्याहारमुत्तमम् ॥ २६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यच्च तस्य महच्छूलं त्र्यम्बकेण महात्मना ।
दत्तं शत्रुविनाशाय मधोरायुधमुत्तमम् ॥ २५ ॥
तत् सन्निक्षिप्य भवने पूज्यमानं पुनः पुनः ।
दिशः सर्वाः समासाद्य प्राप्नोत्याहारमुत्तमम् ॥ २६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘लवणके पास जो महात्मा महादेवजीका शत्रुविनाशके लिये दिया हुआ मधुका दिव्य, उत्तम एवं महान् शूल है, उसका वह प्रतिदिन बारंबार पूजन करता है और उसे महलमें ही गुप्तरूपसे रखकर समस्त दिशाओंमें जा-जाकर अपने लिये उत्तम आहारका संग्रह करता है ॥ २५-२६ ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदा तु युद्धमाकाङ्क्षन् कश्चिदेनं समाह्वयेत् ।
तदा शूलं गृहीत्वा तु भस्म रक्षः करोति हि ॥ २७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यदा तु युद्धमाकाङ्क्षन् कश्चिदेनं समाह्वयेत् ।
तदा शूलं गृहीत्वा तु भस्म रक्षः करोति हि ॥ २७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘जब कोई युद्धकी इच्छा रखकर उसे ललकारता है, तब वह राक्षस उस शूलको लेकर अपने विपक्षीको भस्म कर देता है ॥ २७ ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स त्वं पुरुषशार्दूल तमायुधविनाकृतम् ।
अप्रविष्टं पुरं पूर्वं द्वारि तिष्ठ धृतायुधः ॥ २८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स त्वं पुरुषशार्दूल तमायुधविनाकृतम् ।
अप्रविष्टं पुरं पूर्वं द्वारि तिष्ठ धृतायुधः ॥ २८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पुरुषसिंह! जिस समय वह शूल उसके पास न हो और वह नगरमें भी न पहुँच सका हो, उसी समय पहलेसे ही नगरके द्वारपर जाकर अस्त्र-शस्त्र धारण किये उसकी प्रतीक्षामें डटे रहो ॥ २८ ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अप्रविष्टं च भवनं युद्धाय पुरुषर्षभ ।
आह्वयेथा महाबाहो ततो हन्तासि राक्षसम् ॥ २९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अप्रविष्टं च भवनं युद्धाय पुरुषर्षभ ।
आह्वयेथा महाबाहो ततो हन्तासि राक्षसम् ॥ २९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘महाबाहु पुरुषोत्तम! यदि उस राक्षसको महलमें घुसनेसे पहले ही तुम युद्धके लिये ललकारोगे, तब अवश्य उसका वध कर सकोगे ॥ २९ ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्यथा क्रियमाणे तु ह्यवध्यः स भविष्यति ।
यदि त्वेवं कृतं वीर विनाशमुपयास्यति ॥ ३० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अन्यथा क्रियमाणे तु ह्यवध्यः स भविष्यति ।
यदि त्वेवं कृतं वीर विनाशमुपयास्यति ॥ ३० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘ऐसा न करनेपर वह अवध्य हो जायगा । वीर! यदि तुमने ऐसा किया तो उस राक्षसका विनाश होकर ही रहेगा ॥ ३० ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतत् ते सर्वमाख्यातं शूलस्य च विपर्ययः ।
श्रीमतः शितिकण्ठस्य कृत्यं हि दुरतिक्रमम् ॥ ३१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एतत् ते सर्वमाख्यातं शूलस्य च विपर्ययः ।
श्रीमतः शितिकण्ठस्य कृत्यं हि दुरतिक्रमम् ॥ ३१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘इस प्रकार मैंने तुम्हें उस शूलसे बचनेका उपाय तथा अन्य सब आवश्यक बातें बता दीं; क्योंकि श्रीमान् भगवान् नीलकण्ठके विधानको पलटना बड़ा कठिन काम है’ ॥ ३१ ॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः ॥ ६३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें तिरसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६३ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि अरवत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥61॥