०५८ ययाति-शापः

[अष्टपञ्चाशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. ययातिको शुक्राचार्यका शाप
विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणः परवीरहा ।
प्रत्युवाच महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणः परवीरहा ।
प्रत्युवाच महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामके ऐसा कहनेपर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले लक्ष्मणने तेजसे प्रज्वलित होते हुए-से महात्मा श्रीरामको सम्बोधित करके इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग शत्रुवीर संहारी लक्ष्मणनु तेजदिन्द प्रज्वलितनन्तागि महात्मा श्रीरामनन्नु सम्बोधिसि हीगॆ हेळिदनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

महदद्भुतमाश्चर्यं विदेहस्य पुरातनम् ।
निर्वृत्तं राजशार्दूल वसिष्ठस्य मुनेश्च ह ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

महदद्भुतमाश्चर्यं विदेहस्य पुरातनम् ।
निर्वृत्तं राजशार्दूल वसिष्ठस्य मुनेश्च ह ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘नृपश्रेष्ठ! राजा विदेह (निमि) तथा वसिष्ठ मुनिका पुरातन वृत्तान्त अत्यन्त अद्भुत और आश्चर्यजनक है ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नृपश्रेष्ठने! राजा विदेह (निमि) हागू वसिष्ठ मुनिय पुरातन वृत्तान्तवु अत्यन्त अद्भुत मत्तु आश्चर्यकरवागिदॆ.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

निमिस्तु क्षत्रियः शूरो विशेषेण च दीक्षितः ।
न क्षमं कृतवान् राजा वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

निमिस्तु क्षत्रियः शूरो विशेषेण च दीक्षितः ।
न क्षमं कृतवान् राजा वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘परंतु राजा निमि क्षत्रिय, शूरवीर और विशेषतः यज्ञकी दीक्षा लिये हुए थे; अतः उन्होंने महात्मा वसिष्ठके प्रति उचित बर्ताव नहीं किया’ ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आदरॆ राजानिमियु क्षत्रिय, शूरवीर, विशेषतः यज्ञद दीक्षॆ पडॆदिद्दनु; आद्दरिन्द अवरु महात्मा वसिष्ठर कुरितु उचितवागि वर्तिसलिल्ल.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्तस्तु तेनायं रामः क्षत्रियपुङ्गवः ।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं सर्वशास्त्रविशारदम् ॥ ४ ॥
रामो रमयतां श्रेष्ठो भ्रातरं दीप्ततेजसम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्तस्तु तेनायं रामः क्षत्रियपुङ्गवः ।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं सर्वशास्त्रविशारदम् ॥ ४ ॥
रामो रमयतां श्रेष्ठो भ्रातरं दीप्ततेजसम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

लक्ष्मणके इस तरह कहनेपर दूसरोंके मनको रमाने (प्रसन्न रखने)-वालोंमें श्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि श्रीरामने सम्पूर्ण शास्त्रोंके ज्ञाता और उद्दीप्त तेजस्वी भ्राता लक्ष्मणसे कहा— ॥ ४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मणनु हीगॆ हेळिदाग इतररिगॆ सन्तोषवन्नुण्टुमाडुववरल्लि श्रेष्ठक्षत्रिय शिरोमणि श्रीरामनु सम्पूर्ण शास्त्र विशारदनाद महेतेजस्वी लक्ष्मणनल्लि इन्तॆन्दनु.॥4½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न सर्वत्र क्षमा वीर पुरुषेषु प्रदृश्यते ॥ ५ ॥
सौमित्रे दुःसहो रोषो यथा क्षान्तो ययातिना ।
सत्त्वानुगं पुरस्कृत्य तन्निबोध समाहितः ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न सर्वत्र क्षमा वीर पुरुषेषु प्रदृश्यते ॥ ५ ॥
सौमित्रे दुःसहो रोषो यथा क्षान्तो ययातिना ।
सत्त्वानुगं पुरस्कृत्य तन्निबोध समाहितः ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वीर सुमित्राकुमार! सभी पुरुषोंमें वैसी क्षमा नहीं दिखायी देती, जैसी राजा ययातिमें थी । राजा ययातिने सत्त्वगुणके अनुकूल मार्गका आश्रय ले दुःसह रोषको क्षमा कर लिया था । वह प्रसंग बताता हूँ, एकाग्रचित्त होकर सुनो ॥ ५-६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वीर सुमित्राकुमार! राजा ययातियल्लि इद्दन्तह क्षमॆयु ऎल्ल पुरुषरल्लि कण्डु बरुवुदिल्ल. राजा ययातियु सत्वगुणक्कनुकूलवाद मार्ग वन्नु आश्रयिसि दुःसह रोषवन्नु शान्तगॊळिसिद्दनु. आ प्रसङ्गवन्नु हेळुवॆनु दत्तचित्तनागि केळु.॥5-6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नहुषस्य सुतो राजा ययातिः पौरवर्धनः ।
तस्य भार्याद्वयं सौम्य रूपेणाप्रतिमं भुवि ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नहुषस्य सुतो राजा ययातिः पौरवर्धनः ।
तस्य भार्याद्वयं सौम्य रूपेणाप्रतिमं भुवि ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सौम्य! नहुषके पुत्र राजा ययाति पुरवासियों, प्रजाजनोंकी वृद्धि करनेवाले थे । उनके दो पत्नियाँ थीं, जिनके रूपकी इस भूतलपर कहीं तुलना नहीं थी ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सौम्य! नहुषन पुत्र ययाति राजनु पुरवासिगळ, प्रजाजनर वृद्धि माडुववनागिद्दनु. अवनिगॆ इब्बरु पत्नीयरिद्दु अवरु अप्रतिम रूपवतियरागिद्दरु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एका तु तस्य राजर्षेर्नाहुषस्य पुरस्कृता ।
शर्मिष्ठा नाम दैतेयी दुहिता वृषपर्वणः ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एका तु तस्य राजर्षेर्नाहुषस्य पुरस्कृता ।
शर्मिष्ठा नाम दैतेयी दुहिता वृषपर्वणः ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘नहुषनन्दन राजर्षि ययातिकी एक पत्नीका नाम शर्मिष्ठा था, जो राजाके द्वारा बहुत ही सम्मानित थी । शर्मिष्ठा दैत्यकुलकी कन्या और वृषपर्वाकी पुत्री थी ॥

अनुवाद (कन्नड)

नहुषनन्दन राजर्षि ययातिय ओर्व पत्निय हॆसरु शर्मिष्ठा ऎन्दित्तु. अवळु राजनिन्द बहळ सम्मानितळागिद्दळु. शर्मिष्ठा दैत्यकुलद कन्यॆ हागू वृषपर्वान पुत्रियागिद्दळु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्या तूशनसः पत्नी ययातेः पुरुषर्षभ ।
न तु सा दयिता राज्ञो देवयानी सुमध्यमा ॥ ९ ॥
तयोः पुत्रौ तु सम्भूतौ रूपवन्तौ समाहितौ ।
शर्मिष्ठाजनयत् पूरुं देवयानी यदुं तदा ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अन्या तूशनसः पत्नी ययातेः पुरुषर्षभ ।
न तु सा दयिता राज्ञो देवयानी सुमध्यमा ॥ ९ ॥
तयोः पुत्रौ तु सम्भूतौ रूपवन्तौ समाहितौ ।
शर्मिष्ठाजनयत् पूरुं देवयानी यदुं तदा ॥ १० ॥


अन्या तूशनसः पत्नी ययातेः पुरुषर्षभ ।
न तु सा दयिता राज्ञो देवयानी सुमध्यमा ॥ तयोः पुत्रौ तु सम्भूतौ रूपवन्तो समाहितौ ।
शर्मिष्ठाजनयत्पूरुं देवयानी यदुं तदा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पुरुषप्रवर! उनकी दूसरी पत्नी शुक्राचार्यकी पुत्री देवयानी थी । देवयानी सुन्दरी होनेपर भी राजाको अधिक प्रिय नहीं थी । उन दोनोंके ही पुत्र बड़े रूपवान् हुए । शर्मिष्ठाने पूरुको जन्म दिया और देवयानीने यदुको । वे दोनों बालक अपने चित्तको एकाग्र रखनेवाले थे ॥ ९-१० ॥

अनुवाद (कन्नड)

पुरुषश्रेष्ठने! अवन इन्नोर्व पत्नी शुक्राचार्यर पुत्रि देवयानियागिद्दळु. देवयानियु सुन्दरियागिद्दरू राजनिगॆ हॆच्चु प्रियळागिरलिल्ल. अवरिब्बर पुत्ररू रूपवन्तरिद्दरु. शर्मिष्ठॆयु पुरुविगॆ जन्म नीडिदरॆ, देवयानियु यदुविगॆ जन्म नीडिदळु. अवरिब्बरू बालकरू तम्म चित्तवन्नु एकाग्रवागि इरिसिकॊळ्ळुववरागिद्दरु.॥9-10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पूरुस्तु दयितो राज्ञो गुणैर्मातृकृतेन च ।
ततो दुःखसमाविष्टो यदुर्मातरमब्रवीत् ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पूरुस्तु दयितो राज्ञो गुणैर्मातृकृतेन च ।
ततो दुःखसमाविष्टो यदुर्मातरमब्रवीत् ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अपनी माताके प्रेमयुक्त व्यवहारसे और अपने गुणोंसे पूरु राजाको अधिक प्रिय था । इससे यदुके मनमें बड़ा दुःख हुआ । वे मातासे बोले— ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

तायिय शिक्षणदिन्दलू, तन्न सद्गुणगळिन्दलू पुरुवु राजनिगॆ हॆच्चु प्रियनागिद्दनु. इदरिन्द यदुविगॆ बहळ दुःखवुण्टागि, अवनु तायियल्लि हेळिदनु.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

भार्गवस्य कुले जाता देवस्याक्लिष्टकर्मणः ।
सहसे हृद‍्गतं दुःखमवमानं च दुःसहम् ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

भार्गवस्य कुले जाता देवस्याक्लिष्टकर्मणः ।
सहसे हृद‍्गतं दुःखमवमानं च दुःसहम् ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘मा! तुम अनायास ही महान् कर्म करनेवाले देवस्वरूप शुक्राचार्यके कुलमें उत्पन्न हुई हो तो भी यहाँ हार्दिक दुःख और दुःसह अपमान सहती हो ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अम्मा! नीनु आयासविल्लदॆ महत्कर्म माडुव देवस्वरूप शुक्राचार्यर कुलदल्लि हुट्टिद्दरू इल्लि हार्दिक दुःख मत्तु दुस्सह अपमान सहिसुत्तिरुवॆ.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

आवां च सहितौ देवि प्रविशाव हुताशनम् ।
राजा तु रमतां सार्धं दैत्यपुत्र्या बहुक्षपाः ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

आवां च सहितौ देवि प्रविशाव हुताशनम् ।
राजा तु रमतां सार्धं दैत्यपुत्र्या बहुक्षपाः ॥ १३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अतः देवि! हम दोनों एक साथ ही अग्निमें प्रवेश कर जायँ । राजा दैत्यपुत्री शर्मिष्ठाके साथ अनन्त रात्रियोंतक रमते रहें ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आद्दरिन्द देवि! नाविब्बरू ऒट्टिगॆ अग्निप्रवेश माडुव. राजनु दैत्यपुत्रि शर्मिष्ठॆय जॊतॆगॆ अनन्तरात्रिगळवरॆगॆ रमिसुत्ता इरलि.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि वा सहनीयं ते मामनुज्ञातुमर्हसि ।
क्षम त्वं न क्षमिष्येऽहं मरिष्यामि न संशयः ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यदि वा सहनीयं ते मामनुज्ञातुमर्हसि ।
क्षम त्वं न क्षमिष्येऽहं मरिष्यामि न संशयः ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘यदि तुम्हें यह सब कुछ सहन करना है तो मुझे ही प्राणत्यागकी आज्ञा दे दो । तुम्हीं सहो । मैं नहीं सहूँगा । मैं निःसंदेह मर जाऊँगा’ ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

निनगॆ इदॆल्ल सहिसबेकादरॆ ननगॆ प्राणत्यागद आज्ञॆकॊडु. नीनु सहिसु, नानु सहिसलारॆ. खण्डितवागि सत्तुहोगुवॆनु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुत्रस्य भाषितं श्रुत्वा परमार्तस्य रोदतः ।
देवयानी तु सङ्क्रुद्धा सस्मार पितरं तदा ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पुत्रस्य भाषितं श्रुत्वा परमार्तस्य रोदतः ।
देवयानी तु सङ्क्रुद्धा सस्मार पितरं तदा ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अत्यन्त आर्त होकर रोते हुए अपने पुत्र यदुकी यह बात सुनकर देवयानीको बड़ा क्रोध हुआ और उन्होंने तत्काल अपने पिता शुक्राचार्यजीका स्मरण किया ॥

अनुवाद (कन्नड)

अत्यन्त आर्तनागि अळुत्तिरुव तन्न पुत्र यदुविन मातन्नु केळि देवयानिगॆ बहळ क्रोधवुण्टागि, तत्काल तन्न तन्दॆ शुक्राचार्यरन्नु स्मरिसिदळु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इङ्गितं तदभिज्ञाय दुहितुर्भार्गवस्तदा ।
आगतस्त्वरितं तत्र देवयानी स्म यत्र सा ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इङ्गितं तदभिज्ञाय दुहितुर्भार्गवस्तदा ।
आगतस्त्वरितं तत्र देवयानी स्म यत्र सा ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘शुक्राचार्य अपनी पुत्रीकी उस चेष्टाको जानकर तत्काल उस स्थानपर आ पहुँचे, जहाँ देवयानी विद्यमान थी ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

शुक्राचार्यरु तन्न पुत्रिय चेष्टॆयन्नु तिळिदु कूडले, देवयानि इद्दल्लिगॆ बन्दु तलुपिदरु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दृष्ट्वा चाप्रकृतिस्थां तामप्रहृष्टामचेतनाम् ।
पिता दुहितरं वाक्यं किमेतदिति चाब्रवीत् ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दृष्ट्वा चाप्रकृतिस्थां तामप्रहृष्टामचेतनाम् ।
पिता दुहितरं वाक्यं किमेतदिति चाब्रवीत् ॥ १७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘बेटीको अस्वस्थ, अप्रसन्न और अचेत-सी देखकर पिताने पूछा—‘वत्से! यह क्या बात है?’ ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मगळ अस्वस्थ, अप्रसन्न, निश्चेष्टितळन्तिरुवुदन्नु नोडि तन्दॆयु केळिदरु - मगळे! इदेनु मातु.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पृच्छन्तमसकृत् तं वै भार्गवं दीप्ततेजसम् ।
देवयानी तु सङ्क्रुद्धा पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥ १८ ॥
अहमग्निं विषं तीक्ष्णमपो वा मुनिसत्तम ।
भक्षयिष्ये प्रवेक्ष्ये वा न तु शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पृच्छन्तमसकृत् तं वै भार्गवं दीप्ततेजसम् ।
देवयानी तु सङ्क्रुद्धा पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥ १८ ॥
अहमग्निं विषं तीक्ष्णमपो वा मुनिसत्तम ।
भक्षयिष्ये प्रवेक्ष्ये वा न तु शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उद्दीप्त तेजवाले पिता भृगुनन्दन शुक्राचार्य जब बारंबार इस प्रकार पूछने लगे, तब देवयानीने अत्यन्त कुपित होकर उनसे कहा—‘मुनिश्रेष्ठ! मैं प्रज्वलित अग्नि या अगाध जलमें प्रवेश कर जाऊँगी अथवा विष खा लूँगी; किंतु इस प्रकार अपमानित होकर जीवित नहीं रह सकूँगी ॥ १८-१९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

उरियुत्तिद्द तेजवुळ्ळ तन्दॆ भृगुनन्दन शुक्राचार्यरु पदे-पदे केळिदाग, देवयानियु अत्यन्त कुपितळागि हेळिदळु - मुनिश्रेष्ठ! नानु प्रज्वलित अग्नियन्नु अथवा आळवाद नीरिनल्लि प्रवेशिसुवॆ, इल्लवे विष तिन्दु बिडुवॆ; आदरॆ ई प्रकार अपमानितळागि बदुकि इरलारॆ.॥18-19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न मां त्वमवजानीषे दुःखितामवमानिताम् ।
वृक्षस्यावज्ञया ब्रह्मंश्छिद्यन्ते वृक्षजीविनः ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न मां त्वमवजानीषे दुःखितामवमानिताम् ।
वृक्षस्यावज्ञया ब्रह्मंश्छिद्यन्ते वृक्षजीविनः ॥ २० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘आपको पता नहीं है कि मैं यहाँ कितनी दुःखी और अपमानित हूँ । ब्रह्मन्! वृक्षके प्रति अवहेलना होनेसे उसके आश्रित फूलों और पत्तोंको ही तोड़ा और नष्ट किया जाता है (इसी तरह आपके प्रति राजाके द्वारा अवहेलना होनेसे ही मेरा यहाँ अपमान हो रहा है) ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

नानु इल्लि ऎष्टु दुःखितळागिद्देनॆ मत्तु अपमानितळागिरुवुदन्नु नीवु तिळिदिल्ल. ब्रह्मन्! वृक्षवन्नु उपेक्षिसिदरॆ अदन्नु आश्रयिसिद फल - पुष्पगळिगॆ, पक्षिगळिगू तॊन्दरॆयागुवुदल्लवे.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अवज्ञया च राजर्षिः परिभूय च भार्गव ।
मय्यवज्ञां प्रयुङ्‍क्ते हि न च मां बहु मन्यते ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अवज्ञया च राजर्षिः परिभूय च भार्गव ।
मय्यवज्ञां प्रयुङ्‍क्ते हि न च मां बहु मन्यते ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘भृगुनन्दन! राजर्षि ययाति आपके अनादरका भाव रखनेके कारण मेरी भी अवहेलना करते हैं और मुझे अधिक आदर नहीं देते हैं’ ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

भृगुनन्दरे! राजर्षि ययातियु निम्म कुरितु अनादर भावविरिसिद्दरिन्द नन्न अवहेळनवू आगिदॆ. ननगॆ हॆच्चिन आदर कॊडुत्तिल्ल.॥21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा कोपेनाभिपरीवृतः ।
व्याहर्तुमुपचक्राम भार्गवो नहुषात्मजम् ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा कोपेनाभिपरीवृतः ।
व्याहर्तुमुपचक्राम भार्गवो नहुषात्मजम् ॥ २२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘देवयानीकी यह बात सुनकर भृगुनन्दन शुक्राचार्यको बड़ा क्रोध हुआ और उन्होंने नहुषपुत्र ययातिको लक्ष्य करके इस प्रकार कहना आरम्भ किया— ॥ २२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

देवयानिय ई मातन्नु केळि भृगुनन्दन शुक्राचार्यरिगॆ तुम्बा सिट्टुबन्दु, अवरु नहुष पुत्र ययातिगॆ उद्देशिसि हीगॆ हेळलु उपक्रमिसिदरु.॥22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यस्मान्मामवजानीषे नाहुष त्वं दुरात्मवान् ।
वयसा जरया जीर्णः शैथिल्यमुपयास्यसि ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यस्मान्मामवजानीषे नाहुष त्वं दुरात्मवान् ।
वयसा जरया जीर्णः शैथिल्यमुपयास्यसि ॥ २३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘नहुषकुमार! तुम दुरात्मा होनेके कारण मेरी अवहेलना करते हो, इसलिये तुम्हारी अवस्था जरा-जीर्ण वृद्धके समान हो जायगी—तुम सर्वथा शिथिल हो जाओगे’ ॥ २३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नहषकुमार ! नीनु दुरात्मनाद्दरिन्द नन्न अवहेळन माडुत्तिरुवॆ, अदक्कागि नीनु जरा-जीर्ण मुदुकनागि होगु. नीनु सर्वथा शिथिलनागि होगुवॆ.॥23॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्त्वा दुहितरं समाश्वास्य स भार्गवः ।
पुनर्जगाम ब्रह्मर्षिर्भवनं स्वं महायशाः ॥ २४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्त्वा दुहितरं समाश्वास्य स भार्गवः ।
पुनर्जगाम ब्रह्मर्षिर्भवनं स्वं महायशाः ॥ २४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘राजासे ऐसा कहकर पुत्रीको आश्वासन दे महायशस्वी ब्रह्मर्षि शुक्राचार्य पुनः अपने घरको चले गये ॥ २४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजनिगॆ हीगॆ हेळि, मगळिगॆ आश्वासनॆ कॊट्टु महायशस्वी ब्रह्मर्षि शुक्राचार्यरु तम्म मनॆगॆ हॊरटुहोदरु.॥24॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स एवमुक्त्वा द्विजपुङ्गवाग्र्यः
सुतां समाश्वास्य च देवयानीम् ।
पुनर्ययौ सूर्यसमानतेजा
दत्त्वा च शापं नहुषात्मजाय ॥ २५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स एवमुक्त्वा द्विजपुङ्गवाग्र्यः
सुतां समाश्वास्य च देवयानीम् ।
पुनर्ययौ सूर्यसमानतेजा
दत्त्वा च शापं नहुषात्मजाय ॥ २५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सूर्यके समान तेजस्वी तथा ब्राह्मणशिरोमणियोंमें अग्रगण्य शुक्राचार्य देवयानीको आश्वासन दे नहुषपुत्र ययातिको ऐसा कहकर उन्हें पूर्वोक्त शाप दे फिर चले गये’ ॥ २५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सूर्यसमान तेजस्वी हागू ब्राह्मणरल्लि अग्रगण्यराद शुक्राचार्यरु देवयानिगॆ आश्वासनॆयन्नित्तु, ययातिगॆ हीगॆ शापकॊट्टु तॆरळिदरु.॥25॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः ॥ ५८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें अट्ठावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५८ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि ऐवत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥58॥