०५७ निमि-वसिष्ठ-देह-प्राप्तिः

[सप्तपञ्चाशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. वसिष्ठका नूतन शरीरधारण और निमिका प्राणियोंके नयनोंमें निवास
विश्वास-प्रस्तुतिः

तां श्रुत्वा दिव्यसङ्काशां कथामद्भुतदर्शनाम् ।
लक्ष्मणः परमप्रीतो राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तां श्रुत्वा दिव्यसङ्काशां कथामद्भुतदर्शनाम् ।
लक्ष्मणः परमप्रीतो राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस दिव्य एवं अद्भुत कथाको सुनकर लक्ष्मणको बड़ी प्रसन्नता हुई । वे श्रीरघुनाथजीसे बोले— ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ दिव्य हागू अद्भुत कथॆयन्नु केळि लक्ष्मणनिगॆ बहळ सन्तोषवायितु. अवनु श्रीरघुनाथनल्लि केळिदनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

निक्षिप्तदेहौ काकुत्स्थ कथं तौ द्विजपार्थिवौ ।
पुनर्देहेन संयोगं जग्मतुर्देवसम्मतौ ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

निक्षिप्तदेहौ काकुत्स्थ कथं तौ द्विजपार्थिवौ ।
पुनर्देहेन संयोगं जग्मतुर्देवसम्मतौ ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘काकुत्स्थ! वे ब्रह्मर्षि वसिष्ठ तथा राजर्षि निमि जो देवताओंद्वारा भी सम्मानित थे, अपने-अपने शरीरको छोड़कर फिर नूतन शरीरसे किस प्रकार संयुक्त हुए?’ ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

काकुत्स्थने! देवतॆगळिन्द सम्मानितराद आ ब्रह्मर्षि वसिष्ठरु मत्तु राजर्षि निमि तम्म-तम्म शरीर बिट्टु मत्तॆ नूतन शरीरगळन्नु हेगॆ पडॆदरु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा रामः सत्यपराक्रमः ।
तां कथां कथयामास वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा रामः सत्यपराक्रमः ।
तां कथां कथयामास वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उनका यह प्रश्न सुनकर सत्यपराक्रमी श्रीरामने महात्मा वसिष्ठके शरीरग्रहणसे सम्बन्ध रखनेवाली उस कथाको पुनः कहना आरम्भ किया— ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवन प्रश्नॆ केळि सत्यपराक्रमि श्रीरामनु महात्मा वसिष्ठरु शरीर पडॆद सम्बन्धवाद कथॆयन्नु मुन्दुवरॆसिदनु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यः स कुम्भो रघुश्रेष्ठ तेजःपूर्णो महात्मनोः ।
तस्मिंस्तेजोमयौ विप्रौ सम्भूतावृषिसत्तमौ ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यः स कुम्भो रघुश्रेष्ठ तेजःपूर्णो महात्मनोः ।
तस्मिंस्तेजोमयौ विप्रौ सम्भूतावृषिसत्तमौ ॥ ४ ॥


यः स कुम्भो रघुश्रेष्ठ तेजःपूर्णो महात्मनोः ।
तस्मिंस्तेजोमयौ विप्रौसम्भूतावृषिसत्तवौ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘रघुश्रेष्ठ! महामना मित्र और वरुणदेवताके तेज (वीर्य) से युक्त जो वह प्रसिद्ध कुम्भ था, उससे दो तेजस्वी ब्राह्मण प्रकट हुए । वे दोनों ही ऋषियोंमें श्रेष्ठ थे ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रघुश्रेष्ठ! महात्मा मित्र मत्तु वरुण देवन तेज (वीर्य)दिन्द कूडिद आ प्रसिद्ध कुम्भदिन्द इब्बरु तेजस्वी ब्राह्मणरु प्रकटरादरु. अवरिब्बरू ऋषिगळल्लि श्रेष्ठरागिद्दरु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पूर्वं समभवत् तत्र अगस्त्यो भगवानृषिः ।
नाहं सुतस्तवेत्युक्त्वा मित्रं तस्मादपाक्रमत् ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पूर्वं समभवत् तत्र अगस्त्यो भगवानृषिः ।
नाहं सुतस्तवेत्युक्त्वा मित्रं तस्मादपाक्रमत् ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पहले उस घटसे महर्षि भगवान् अगस्त्य उत्पन्न हुए और मित्रसे यह कहकर कि ‘मैं आपका पुत्र नहीं हूँ’ वहाँसे अन्यत्र चले गये ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मॊदलिगॆ आ घटदिन्द महर्षि अगस्त्यरु उत्पन्नरादरु हागू मित्रनल्लि ‘नानु निम्म पुत्रनल्ल’ ऎन्दु हेळि अल्लिन्द बेरॆडॆगॆ हॊरटुहोदरु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद्धि तेजस्तु मित्रस्य उर्वश्याः पूर्वमाहितम् ।
तस्मिन् समभवत् कुम्भे तत्तेजो यत्र वारुणम् ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तद्धि तेजस्तु मित्रस्य उर्वश्याः पूर्वमाहितम् ।
तस्मिन् समभवत् कुम्भे तत्तेजो यत्र वारुणम् ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वह मित्रका तेज था, जो उर्वशीके निमित्तसे पहले ही उस कुम्भमें स्थापित किया गया था । तत्पश्चात् उस कुम्भमें वरुणदेवताका तेज भी सम्मिलित हो गया था ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ऊर्वशिय निमित्तदिन्द मॊदले आ कुम्भदल्लि मित्रन तेज स्थापितवागित्तु. अनन्तर आ कुम्भदल्लि वरुणदेवन तेजवू सम्मिलितवागित्तु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कस्यचित् त्वथ कालस्य मित्रावरुणसम्भवः ।
वसिष्ठस्तेजसा युक्तो जज्ञे इक्ष्वाकुदैवतम् ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कस्यचित् त्वथ कालस्य मित्रावरुणसम्भवः ।
वसिष्ठस्तेजसा युक्तो जज्ञे इक्ष्वाकुदैवतम् ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तत्पश्चात् कुछ कालके बाद मित्रावरुणके उस वीर्यसे तेजस्वी वसिष्ठ मुनिका प्रादुर्भाव हुआ । जो इक्ष्वाकुकुलके देवता (गुरु या पुरोहित) हुए ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर कॆलवु कालदल्लि मित्रावरुणर आ वीर्यदिन्द तेजस्वी वसिष्ठ मुनिय प्रादुर्भाववायितु. अवरु इक्ष्वाकु कुलद गुरु अथवा पुरोहितरादरु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तमिक्ष्वाकुर्महातेजा जातमात्रमनिन्दितम् ।
वव्रे पुरोधसं सौम्य वंशस्यास्य हिताय नः ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तमिक्ष्वाकुर्महातेजा जातमात्रमनिन्दितम् ।
वव्रे पुरोधसं सौम्य वंशस्यास्य हिताय नः ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सौम्य लक्ष्मण! महातेजस्वी राजा इक्ष्वाकुने उनके वहाँ जन्म ग्रहण करते ही उन अनिन्द्य मुनि वसिष्ठका हमारे इस कुलके हितके लिये पुरोहितके पदपर वरण कर लिया ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सौम्य लक्ष्मण! महातेजस्वी राजा इक्ष्वाकु अवरु हुट्टिदाक्षण नम्म कुलद हितक्कागि अवरन्नु पुरोहितरन्नागि माडिकॊण्डनु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं त्वपूर्वदेहस्य वसिष्ठस्य महात्मनः ।
कथितो निर्गमः सौम्य निमेः शृणु यथाभवत् ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं त्वपूर्वदेहस्य वसिष्ठस्य महात्मनः ।
कथितो निर्गमः सौम्य निमेः शृणु यथाभवत् ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सौम्य! इस प्रकार नूतन शरीरसे युक्त वसिष्ठ मुनिकी उत्पत्तिका प्रकार बताया गया । अब निमिका जैसा वृत्तान्त है, वह सुनो ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सौम्य! हीगॆ नूतन शरीरदिन्द कूडिद वसिष्ठ मुनिगळ उत्पत्तियन्नु तिळिसिरुवॆ. ईग निमिय वृत्तान्तवन्नु केळु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दृष्ट्वा विदेहं राजानमृषयः सर्व एव ते ।
तं च ते याजयामासुर्यज्ञदीक्षां मनीषिणः ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दृष्ट्वा विदेहं राजानमृषयः सर्व एव ते ।
तं च ते याजयामासुर्यज्ञदीक्षां मनीषिणः ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘राजा निमिको देहसे पृथक् हुआ देख उन सभी मनीषी ऋषियोंने स्वयं ही यज्ञकी दीक्षा ग्रहण करके उस यज्ञको पूरा किया ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

निमिराजनु देहदिन्द बेरॆयादुदन्नु नोडिद विद्वांसराद ऎल्ल ऋषिगळु स्वतः यज्ञद दीक्षॆ कैगॊण्डु आ यज्ञवन्नु पूर्णगॊळिसिदरु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तं च देहं नरेन्द्रस्य रक्षन्ति स्म द्विजोत्तमाः ।
गन्धैर्माल्यैश्च वस्त्रैश्च पौरभृत्यसमन्विताः ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तं च देहं नरेन्द्रस्य रक्षन्ति स्म द्विजोत्तमाः ।
गन्धैर्माल्यैश्च वस्त्रैश्च पौरभृत्यसमन्विताः ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उन श्रेष्ठ ब्रह्मर्षियोंने पुरवासियों और सेवकोंके साथ रहकर गन्ध, पुष्प और वस्त्रोंसहित राजा निमिके उस शरीरको तेलके कड़ाह आदिमें सुरक्षित रखा ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रेष्ठ महर्षिगळू, पुरवासिगळू, सेवकरॊन्दिगॆ गन्ध, पुष्प, वस्त्रसहित निमिराजन आ शरीरवन्नु ऎण्णॆय कॊप्परिगॆयल्लि सुरक्षितवागि इरिसिदरु.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो यज्ञे समाप्ते तु भृगुस्तत्रेदमब्रवीत् ।
आनयिष्यामि ते चेतस्तुष्टोऽस्मि तव पार्थिव ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो यज्ञे समाप्ते तु भृगुस्तत्रेदमब्रवीत् ।
आनयिष्यामि ते चेतस्तुष्टोऽस्मि तव पार्थिव ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तदनन्तर जब यज्ञ समाप्त हुआ, तब वहाँ भृगुने कहा—‘राजन्! (राजाके शरीरके अभिमानी जीवात्मन्!) मैं तुमपर बहुत संतुष्ट हूँ, अतः यदि तुम चाहो तो तुम्हारे जीव-चैतन्यको मैं पुनः इस शरीरमें ला दूँगा’ ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बळिक यज्ञ समाप्तवादाग अल्लि भृगु हेळिदनु - राजन जीवात्मवन्नु सम्बोधिसुत्ता राजने! नानु निन्न मेलॆ बहळ सन्तुष्टनागिद्देनॆ; आद्दरिन्द नीनु बयसुवॆयादरॆ निन्न जीव चैतन्यवन्नु पुनः ई शरीरदल्लि नानु तुम्बि कॊडुवॆनु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सुप्रीताश्च सुराः सर्वे निमेश्चेतस्तदाब्रुवन् ।
वरं वरय राजर्षे क्व ते चेतो निरूप्यताम् ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सुप्रीताश्च सुराः सर्वे निमेश्चेतस्तदाब्रुवन् ।
वरं वरय राजर्षे क्व ते चेतो निरूप्यताम् ॥ १३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

भृगुके साथ ही अन्य सब देवताओंने भी अत्यन्त प्रसन्न होकर निमिके जीवात्मासे कहा—‘राजर्षे! वर माँगो । तुम्हारे जीव-चैतन्यको कहाँ स्थापित किया जाय’ ॥

अनुवाद (कन्नड)

भृगुगळॊन्दिगॆ इतर देवतॆगळॆल्लरू अत्यन्त प्रसन्नरागि निमिय जीवात्मनल्लि हेळिदरु - राजर्षिये! निन्न जीव-चैतन्यवन्नु ऎल्लि स्थापिसबेकॆन्दु वरवन्नु केळु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्निमेश्चेतस्तदाब्रवीत् ।
नेत्रेषु सर्वभूतानां वसेयं सुरसत्तमाः ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्निमेश्चेतस्तदाब्रवीत् ।
नेत्रेषु सर्वभूतानां वसेयं सुरसत्तमाः ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘समस्त देवताओंके ऐसा कहनेपर निमिके जीवात्माने उस समय उनसे कहा—‘सुरश्रेष्ठ! मैं समस्त प्राणियोंके नेत्रोंमें निवास करना चाहता हूँ’ ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

समस्त देवतॆगळु हीगॆ हेळिदाग निमिय जीवात्मनु अवरल्लि हेळिदनु - सुरश्रेष्ठरे ! नानु समस्त प्राणिगळ नेत्रगळल्लि वासिसलु बयसुत्तेनॆ.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

बाढमित्येव विबुधा निमेश्चेतस्तदाब्रुवन् ।
नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभूतश्चरिष्यसि ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

बाढमित्येव विबुधा निमेश्चेतस्तदाब्रुवन् ।
नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभूतश्चरिष्यसि ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब देवताओंने निमिके जीवात्मासे कहा—‘बहुत अच्छा, तुम वायुरूप होकर समस्त प्राणियोंके नेत्रोंमें विचरते रहोगे ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग देवतॆगळु निमिय जीवात्मनल्लि हेळिदरु - बहळ ऒळ्ळॆयदु, नीनु वायुरूपवागि समस्त प्राणिगळ कण्णुगळल्लि विचरिसुत्ता इरुवॆ.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्वत्कृते च निमिष्यन्ति चक्षूंषि पृथिवीपते ।
वायुभूतेन चरता विश्रामार्थं मुहुर्मुहुः ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

त्वत्कृते च निमिष्यन्ति चक्षूंषि पृथिवीपते ।
वायुभूतेन चरता विश्रामार्थं मुहुर्मुहुः ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पृथ्वीनाथ! वायुरूपसे विचरते हुए आपके सम्बन्धसे जो थकावट होगी, उसका निवारण करके विश्राम पानेके लिये प्राणियोंके नेत्र बारंबार बंद हो जाया करेंगे’ ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पृथिवीनाथने! वायुरूपदिन्द सञ्चरिसुव निनगॆ विश्रान्तिगागि प्राणिगळु पदे-पदे रॆप्पॆगळन्नु मुच्चिकॊळ्ळुत्ता इरुवरु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्त्वा तु विबुधाः सर्वे जग्मुर्यथागतम् ।
ऋषयोऽपि महात्मानो निमेर्देहं समाहरन् ॥ १७ ॥
अरणिं तत्र निक्षिप्य मथनं चक्रुरोजसा ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्त्वा तु विबुधाः सर्वे जग्मुर्यथागतम् ।
ऋषयोऽपि महात्मानो निमेर्देहं समाहरन् ॥ १७ ॥
अरणिं तत्र निक्षिप्य मथनं चक्रुरोजसा ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘ऐसा कहकर सब देवता जैसे आये थे, वैसे चले गये; फिर महात्मा ऋषियोंने निमिके शरीरको पकड़ा और उसपर अरणि रखकर उसे बलपूर्वक मथना आरम्भ किया ॥ १७ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ हेळि देवतॆगळॆल्लरू हॊरटु होदरु. मत्तॆ महात्मा ऋषिगळु निमिय शरीरवन्नु अरणिय मेलॆ इट्टु वेगवागि कडॆयतॊडगिदरु.॥17½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्रहेतोर्निमेस्तदा ॥ १८ ॥
अरण्यां मथ्यमानायां प्रादुर्भूतो महातपाः ।
मथनान्मिथिरित्याहुर्जननाज्जनकोऽभवत् ॥ १९ ॥
यस्माद् विदेहात् सम्भूतो वैदेहस्तु ततः स्मृतः ।
एवं विदेहराजश्च जनकः पूर्वकोऽभवत् ।
मिथिर्नाम महातेजास्तेनायं मैथिलोऽभवत् ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्रहेतोर्निमेस्तदा ॥ १८ ॥
अरण्यां मथ्यमानायां प्रादुर्भूतो महातपाः ।
मथनान्मिथिरित्याहुर्जननाज्जनकोऽभवत् ॥ १९ ॥
यस्माद् विदेहात् सम्भूतो वैदेहस्तु ततः स्मृतः ।
एवं विदेहराजश्च जनकः पूर्वकोऽभवत् ।
मिथिर्नाम महातेजास्तेनायं मैथिलोऽभवत् ॥ २० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पूर्ववत् मन्त्रोच्चारणपूर्वक होम करते हुए उन महात्माओंने जब निमिके पुत्रकी उत्पत्तिके लिये अरणि-मन्थन आरम्भ किया, तब उस मन्थनसे महातपस्वी मिथि उत्पन्न हुए । इस अद्भुत जन्मका हेतु होनेके कारण वे जनक कहलाये तथा विदेह (जीव रहित शरीर)-से प्रकट होनेके कारण उन्हें वैदेह भी कहा गया । इस प्रकार पहले विदेहराज जनकका नाम महातेजस्वी मिथि हुआ, जिससे यह जनकवंश मैथिल कहलाया ॥ १८—२० ॥

अनुवाद (कन्नड)

हिन्दिनन्तॆ मन्त्रोच्चारणपूर्वक होम माडुत्ता आ महात्मरु निमिय पुत्रन उत्पत्तिगागि अरणिमन्थन प्रारम्भिसिदाग अदरिन्द महातेजस्वी मिथि ऎम्बुवनु उत्पन्ननादनु. जन्मक्कॆ ई अद्भुत कारणवाद्दरिन्द अवनु जनकनॆन्दादनु हागू विदेह (जीवरहित शरीर)दिन्द प्रकटनाद कारण अवनन्नु वैदेह ऎन्दू हेळलायितु. हीगॆ मॊदलु विदेहराजा जनकन हॆसरु महातेजस्वी मिथि ऎन्दायितु. अवनिन्द ई जनकवंश मैथिलवॆन्दायितु.॥18-20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इति सर्वमशेषतो मया
कथितं सम्भवकारणं तु सौम्य ।
नृपपुङ्गवशापजं द्विजस्य
द्विजशापाच्च यदद्भुतं नृपस्य ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इति सर्वमशेषतो मया
कथितं सम्भवकारणं तु सौम्य ।
नृपपुङ्गवशापजं द्विजस्य
द्विजशापाच्च यदद्भुतं नृपस्य ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सौम्य लक्ष्मण! राजाओंमें श्रेष्ठ निमिके शापसे ब्राह्मण वसिष्ठका और ब्राह्मण वसिष्ठके शापसे राजा निमिका जो अद्भुत जन्म घटित हुआ, उसका सारा कारण मैंने तुम्हें कह सुनाया’ ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सौम्य लक्ष्मण! राजरल्लि श्रेष्ठनाद निमिय शापदिन्द ब्राह्मण वसिष्ठर मत्तु वसिष्ठर शापदिन्द राजानिमिय ई अद्भुत जन्म घटिसितु. अदॆल्लवन्नु नानु निनगॆ तिळिसिरुवॆनु.॥21॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः ॥ ५७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें सत्तावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५७ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि ऐवत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥57॥