[पञ्चपञ्चाशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- राजा निमि और वसिष्ठका एक-दूसरेके शापसे देहत्याग
विश्वास-प्रस्तुतिः
एष ते नृगशापस्य विस्तरोऽभिहितो मया ।
यद्यस्ति श्रवणे श्रद्धा शृणुष्वेहापरां कथाम् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एष ते नृगशापस्य विस्तरोऽभिहितो मया ।
यद्यस्ति श्रवणे श्रद्धा शृणुष्वेहापरां कथाम् ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
(श्रीरामने कहा—) ‘लक्ष्मण! इस तरह मैंने तुम्हें राजा नृगके शापका प्रसङ्ग विस्तारपूर्वक बताया है । यदि सुननेकी इच्छा हो तो दूसरी कथा भी सुनो’ ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
(श्रीरामनु हेळिदनु- ) लक्ष्मण ! हीगॆ नानु निनगॆ नृगराजन शाप प्रसङ्गवन्नु विस्तारवागि तिळिसिदॆ. निनगॆ केळुव इच्छॆ इद्दरॆ इन्नॊन्दु कथॆयन्नु केळु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्तस्तु रामेण सौमित्रिः पुनरब्रवीत् ।
तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे नृप ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्तस्तु रामेण सौमित्रिः पुनरब्रवीत् ।
तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे नृप ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीरामके ऐसा कहनेपर सुमित्राकुमार फिर बोले—‘नरेश्वर! इन आश्चर्यजनक कथाओंके सुननेसे मुझे कभी तृप्ति नहीं होती है’ ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग सुमित्रानन्दन हेळिदनु - नरेश्वर! इन्तह आश्चर्यकर कथॆगळन्नु केळलु ननगॆ ऎन्दू तृप्तियागुवुदिल्ल.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु राम इक्ष्वाकुनन्दनः ।
कथां परमधर्मिष्ठां व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु राम इक्ष्वाकुनन्दनः ।
कथां परमधर्मिष्ठां व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
लक्ष्मणके इस प्रकार कहनेपर इक्ष्वाकुकुलनन्दन श्रीरामने पुनः उत्तम धर्मसे युक्त कथा कहनी आरम्भ की— ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
लक्ष्मणनु हीगॆ हेळिदाग इक्ष्वाकुकुलनन्दन श्रीरामनु पुनः उत्तम धर्मदिन्द कूडिद कथॆयन्नु हेळलु प्रारम्भिसिदनु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
आसीद् राजा निमिर्नाम इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
पुत्रो द्वादशमो वीर्ये धर्मे च परिनिष्ठितः ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
आसीद् राजा निमिर्नाम इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
पुत्रो द्वादशमो वीर्ये धर्मे च परिनिष्ठितः ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सुमित्रानन्दन! महात्मा इक्ष्वाकुपुत्रोंमें निमि नामक एक राजा हो गये हैं, जो इक्ष्वाकुके बारहवें* पुत्र थे । वे पराक्रम और धर्ममें पूर्णतः स्थिर रहनेवाले थे ॥ ४ ॥
\* श्रीमद्भागवत (नवम स्कन्ध ६ । ४)-में, विष्णुपुराण (४ । २ । ११)-में तथा महाभारत (अनुशासनपर्व २ । ५)-में इक्ष्वाकुके सौ पुत्र बताये गये हैं । इनमें प्रधान थे—विकुक्षि, निमि और दण्ड । इस दृष्टिसे निमि द्वितीय पुत्र सिद्ध होते हैं; परंतु यहाँ मूलमें इनको बारहवाँ बताया गया है । सम्भव है गुण-विशेषके कारण ये तीन प्रधान कहे गये हों और अवस्था-क्रमसे बारहवें ही हों ।
अनुवाद (कन्नड)
सुमित्रानन्दन! महात्मा इक्ष्वाकु पुत्ररल्लि हन्नॆरडनॆय* पुत्र निमि ऎम्ब ऒब्ब राजनागि होदनु. अवनु पराक्रम मत्तु धर्मदल्लि पूर्णवागि स्थिरवागि इरुववनिद्दनु.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स राजा वीर्यसम्पन्नः पुरं देवपुरोपमम् ।
निवेशयामास तदा अभ्याशे गौतमस्य तु ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स राजा वीर्यसम्पन्नः पुरं देवपुरोपमम् ।
निवेशयामास तदा अभ्याशे गौतमस्य तु ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उन पराक्रमसम्पन्न नरेशने उन दिनों गौतम-आश्रमके निकट देवपुरीके समान एक नगर बसाया ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ पराक्रम सम्पन्न नरेशनु गौतमर आश्रमद हत्तिरदल्लॆ देवपुरदन्तॆ ऒन्दु नगरवन्नु नॆलॆगॊळिसिदनु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पुरस्य सुकृतं नाम वैजयन्तमिति श्रुतम् ।
निवेशं यत्र राजर्षिर्निमिश्चक्रे महायशाः ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पुरस्य सुकृतं नाम वैजयन्तमिति श्रुतम् ।
निवेशं यत्र राजर्षिर्निमिश्चक्रे महायशाः ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महायशस्वी राजर्षि निमिने जिस नगरमें अपना निवासस्थान बनाया, उसका सुन्दर नाम रखा गया वैजयन्त । इसी नामसे उस नगरकी प्रसिद्धि हुई (देवराज इन्द्रके प्रासादका नाम वैजयन्त है, उसीकी समतासे निमिके नगरका भी यही नाम रखा गया था) ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महायशस्वी राजर्षि निमियु वासिसुव नगरद हॆसरु वैजयन्त ऎन्दु इट्टनु. (देवराज इन्द्रन पासादन हॆसरु वैजयन्त ऎन्दु इत्तु. निमियु अदे हॆसरन्निट्टिद्दनु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना निवेश्य सुमहापुरम् ।
यजेयं दीर्घसत्रेण पितुः प्रह्लादयन् मनः ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना निवेश्य सुमहापुरम् ।
यजेयं दीर्घसत्रेण पितुः प्रह्लादयन् मनः ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उस महान् नगरको बसाकर राजाके मनमें यह विचार उत्पन्न हुआ कि मैं पिताके हृदयको आह्लाद प्रदान करनेके लिये एक ऐसे यज्ञका अनुष्ठान करूँ, जो दीर्घकालतक चालू रहनेवाला हो ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ महानगरवन्नु स्थापिसि, नानु तन्दॆय मनस्सिगॆ आह्लादवन्नुण्टु माडुवन्तह दीर्घकालदवरॆगॆ नडॆयुव यज्ञानुष्ठान माडुवॆनॆम्ब विचार निमिगॆ मनस्सिनल्लि उण्टायितु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः पितरमामन्त्र्य इक्ष्वाकुं हि मनोः सुतम् ।
वसिष्ठं वरयामास पूर्वं ब्रह्मर्षिसत्तमम् ॥ ८ ॥
अनन्तरं स राजर्षिर्निमिरिक्ष्वाकुनन्दनः ।
अत्रिमङ्गिरसं चैव भृगुं चैव तपोनिधिम् ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः पितरमामन्त्र्य इक्ष्वाकुं हि मनोः सुतम् ।
वसिष्ठं वरयामास पूर्वं ब्रह्मर्षिसत्तमम् ॥ ८ ॥
अनन्तरं स राजर्षिर्निमिरिक्ष्वाकुनन्दनः ।
अत्रिमङ्गिरसं चैव भृगुं चैव तपोनिधिम् ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तदनन्तर इक्ष्वाकुनन्दन राजर्षि निमिने अपने पिता मनुपुत्र इक्ष्वाकुसे पूछकर अपना यज्ञ करानेके लिये सबसे पहले ब्रह्मर्षिशिरोमणि वसिष्ठजीका वरण किया । उसके बाद अत्रि, अङ्गिरा तथा तपोनिधि भृगुको भी आमन्त्रित किया ॥ ८-९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर इक्ष्वाकुकुलनन्द निमियु तन्न तन्दॆ मनुपुत्र इक्ष्वाकुविनल्लि केळि तन्न यज्ञ माडिसलु मॊट्टमॊदलु ब्रह्मर्षि शिरोमणि वसिष्ठरन्नु वरण माडिदनु. बळिक अत्रि, अङ्गिरा, तपोधन, भृगुवन्नु आमन्त्रिसिदनु.॥8-9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तमुवाच वसिष्ठस्तु निमिं राजर्षिसत्तमम् ।
वृतोऽहं पूर्वमिन्द्रेण अन्तरं प्रतिपालय ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तमुवाच वसिष्ठस्तु निमिं राजर्षिसत्तमम् ।
वृतोऽहं पूर्वमिन्द्रेण अन्तरं प्रतिपालय ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उस समय ब्रह्मर्षि वसिष्ठने राजर्षियोंमें श्रेष्ठ निमिसे कहा—‘देवराज इन्द्रने एक यज्ञके लिये पहलेसे ही मेरा वरण कर लिया है; अतः वह यज्ञ जबतक समाप्त न हो जाय तबतक तुम मेरे आगमनकी प्रतीक्षा करो’ ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग ब्रह्मर्षि वसिष्ठरु राजर्षियरल्लि श्रेष्ठ निमियल्लि हेळिदरु - देवेन्द्रनु ऒन्दु यज्ञक्कागि मॊदले नन्नन्नु वरणमाडिकॊण्डिरुवनु. आद्दरिन्द आ यज्ञ समाप्तवागुव तनक नन्न आगमनवन्नु प्रतीक्षॆ माडुत्ता इरु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अनन्तरं महाविप्रो गौतमः प्रत्यपूरयत् ।
वसिष्ठोऽपि महातेजा इन्द्रयज्ञमथाकरोत् ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अनन्तरं महाविप्रो गौतमः प्रत्यपूरयत् ।
वसिष्ठोऽपि महातेजा इन्द्रयज्ञमथाकरोत् ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वसिष्ठजीके चले जानेके बाद महान् ब्राह्मण महर्षि गौतमने आकर उनके कामको पूरा कर दिया । उधर महातेजस्वी वसिष्ठ भी इन्द्रका यज्ञ पूरा कराने लगे ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वसिष्ठरु हॊरटु होद बळिक महाब्राह्मण महर्षि गौतमरु बन्दु अवन कार्यवन्नु पूर्णगॊळिसिदरु. अत्त महातेजस्वी वसिष्ठरू इन्द्रन यज्ञ माडिसतॊडगिदरु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
निमिस्तु राजा विप्रांस्तान् समानीय नराधिपः ।
अयजद्धिमवत्पार्श्वे स्वपुरस्य समीपतः ।
पञ्चवर्षसहस्राणि राजा दीक्षामथाकरोत् ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
निमिस्तु राजा विप्रांस्तान् समानीय नराधिपः ।
अयजद्धिमवत्पार्श्वे स्वपुरस्य समीपतः ।
पञ्चवर्षसहस्राणि राजा दीक्षामथाकरोत् ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘नरेश्वर राजा निमिने उन ब्राह्मणोंको बुलाकर हिमालयके पास अपने नगरके निकट ही यज्ञ आरम्भ कर दिया, राजा निमिने पाँच हजार वर्षोंतकके लिये यज्ञकी दीक्षा ली ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजानिमियु आ ब्राह्मणरन्नु करॆयिसि हिमालयद बळि तन्न नगरद समीपवे, ऐदुसाविर वर्षगळवरॆगॆ नडॆयुव यज्ञदीक्षॆ पडॆदु यज्ञ प्रारम्भिसिदनु.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इन्द्रयज्ञावसाने तु वसिष्ठो भगवानृषिः ।
सकाशमागतो राज्ञो हौत्रं कर्तुमनिन्दितः ॥ १३ ॥
तदन्तरमथापश्यद् गौतमेनाभिपूरितम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इन्द्रयज्ञावसाने तु वसिष्ठो भगवानृषिः ।
सकाशमागतो राज्ञो हौत्रं कर्तुमनिन्दितः ॥ १३ ॥
तदन्तरमथापश्यद् गौतमेनाभिपूरितम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
उधर इन्द्रयज्ञकी समाप्ति होनेपर अनिन्द्य भगवान् वसिष्ठ ऋषि राजा निमिके पास होतृकर्म करनेके लिये आये । वहाँ आकर उन्होंने देखा कि जो समय प्रतीक्षाके लिये दिया था, उसे गौतमने आकर पूरा कर दिया ॥ १३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इत्त इन्द्रन यज्ञ समाप्तवादाग अनिन्द्य वसिष्ठ ऋषिगळु निमि राजन बळिगॆ होतृकर्म माडलु बन्दरु. अल्लि बन्दु नोडिदरॆ याव समय प्रतीक्षॆगागि कॊट्टिदेनो, अदन्नु गौतमरु बन्दु पूर्णगॊळिसिदरु.॥13½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कोपेन महताविष्टो वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः ॥ १४ ॥
स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी मुहूर्तं समुपाविशत् ।
तस्मिन्नहनि राजर्षिर्निद्रयापहृतो भृशम् ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कोपेन महताविष्टो वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः ॥ १४ ॥
स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी मुहूर्तं समुपाविशत् ।
तस्मिन्नहनि राजर्षिर्निद्रयापहृतो भृशम् ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यह देख ब्रह्मकुमार वसिष्ठ महान् क्रोधसे भर गये और राजासे मिलनेके लिये दो घड़ी वहाँ बैठे रहे । परंतु उस दिन राजर्षि निमि अत्यन्त निद्राके वशीभूत हो सो गये थे ॥ १४-१५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु नोडि ब्रह्मकुमार वसिष्ठरु महाक्रोधगॊण्डरु हागू राजनन्नु काणलु ऎरडु गळिगॆ अल्ले कुळित्तिद्दरु. आदरॆ अन्दु राजर्षि निमियु अत्यन्त निद्दॆयिन्दागि मलगिबिट्टिद्दनु.॥14-15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो मन्युर्वसिष्ठस्य प्रादुरासीन्महात्मनः ।
अदर्शनेन राजर्षेर्व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो मन्युर्वसिष्ठस्य प्रादुरासीन्महात्मनः ।
अदर्शनेन राजर्षेर्व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १६ ॥
ततो मन्युर्वसिष्ठस्य प्रादुरासीन्महात्मनः ।
आदर्शनेन राजर्षेर्व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजा मिले नहीं, इस कारण महात्मा वसिष्ठ मुनिको बड़ा क्रोध हुआ । वे राजर्षिको लक्ष्य करके बोलने लगे— ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजनु सिगदिद्द कारण महात्मा वसिष्ठ मुनिगळिगॆ भारी क्रोधगॊण्डु, राजर्षियन्नु कुरितु नुडियतॊडगिदर.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यस्मात् त्वमन्यं वृतवान् मामवज्ञाय पार्थिव ।
चेतनेन विनाभूतो देहस्ते पार्थिवैष्यति ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यस्मात् त्वमन्यं वृतवान् मामवज्ञाय पार्थिव ।
चेतनेन विनाभूतो देहस्ते पार्थिवैष्यति ॥ १७ ॥
यस्मात्त्वमन्य वृतवान्मामवज्ञाय पार्थिव ।
चेतनेन विनाभूतो देहस्ते पार्थिवैष्यति ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘भूपाल निमे! तुमने मेरी अवहेलना करके दूसरे पुरोहितका वरण कर लिया है, इसलिये तुम्हारा यह शरीर अचेतन होकर गिर जायगा’ ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
भूपाल निमिये! नीनु नन्न अपमानमाडि इन्नॊब्ब पुरोहितनन्नु वरणमाडिकॊण्डिरुवॆ, इदक्कागि निन्न ई शरीर अचेतनवागि बिद्दु होगलि.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः प्रबुद्धो राजा तु श्रुत्वा शापमुदाहृतम् ।
ब्रह्मयोनिमथोवाच स राजा क्रोधमूर्च्छितः ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः प्रबुद्धो राजा तु श्रुत्वा शापमुदाहृतम् ।
ब्रह्मयोनिमथोवाच स राजा क्रोधमूर्च्छितः ॥ १८ ॥
ततः प्रबुद्धो राजा तु श्रुत्वा शापमुदाहृतम् ।
ब्रह्मयोनिमथोवाच स राजा क्रोधमूर्छितः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तदनन्तर राजाकी नींद खुली । वे उनके दिये हुए शापकी बात सुनकर क्रोधसे मूर्च्छित हो गये और ब्रह्मयोनि वसिष्ठसे बोले— ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक राजनु निद्दॆयिन्द ऎद्दु, अवरु कॊट्टिरुव शापवृत्तान्त केळि क्रोध-मूर्छितनागि, ब्रह्मयोनि वसिष्ठरल्लि हेळिदनु .॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अजानतः शयानस्य क्रोधेन कलुषीकृतः ।
उक्तवान् मम शापाग्निं यमदण्डमिवापरम् ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अजानतः शयानस्य क्रोधेन कलुषीकृतः ।
उक्तवान् मम शापाग्निं यमदण्डमिवापरम् ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मुझे आपके आगमनकी बात मालूम नहीं थी, इसलिये सो रहा था । परंतु आपने क्रोधसे कलुषित होकर मेरे ऊपर दूसरे यमदण्डकी भाँति शापाग्निका प्रहार किया है ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ननगॆ निम्म आगमन तिळिदिरलिल्ल, अदक्कागि मलगिद्दॆ. आदरॆ नीवु क्रोधदिन्द कलुषितरागि नन्न मेलॆ यमदण्डदन्तह शापाग्नियिन्द प्रहरिसिदिरि.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मात् तवापि ब्रह्मर्षे चेतनेन विनाकृतः ।
देहः स सुचिरप्रख्यो भविष्यति न संशयः ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्मात् तवापि ब्रह्मर्षे चेतनेन विनाकृतः ।
देहः स सुचिरप्रख्यो भविष्यति न संशयः ॥ २० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अतः ब्रह्मर्षे! चिरन्तन शोभासे युक्त जो आपका शरीर है, वह भी अचेतन होकर गिर जायगा—इसमें संशय नहीं है’ ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
आद्दरिन्द ब्रह्मर्षिये! चिरन्तन शोभायुक्तवाद निम्म शरीरवू अचेतनवागि बिद्दु होगुवुदु; इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इति रोषवशादुभौ तदानी-
मन्योन्यं शपितौ नृपद्विजेन्द्रौ ।
सहसैव बभूवतुर्विदेहौ
तत्तुल्याधिगतप्रभाववन्तौ ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इति रोषवशादुभौ तदानी-
मन्योन्यं शपितौ नृपद्विजेन्द्रौ ।
सहसैव बभूवतुर्विदेहौ
तत्तुल्याधिगतप्रभाववन्तौ ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इस प्रकार उस समय रोषके वशीभूत हुए वे दोनों नृपेन्द्र और द्विजेन्द्र परस्पर शाप दे सहसा विदेह हो गये । उन दोनोंके प्रभाव ब्रह्माजीके समान थे’ ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ आग रोषक्कॆ वशीभूतराद इब्बरू नृपेन्द्र मत्तु विप्रेन्द्ररु परस्पर शाप कॊट्टुकॊण्डु विदेहरादरु. अवरिब्बर प्रभाव ब्रह्मदेवरन्ते इत्तु.॥21॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः ॥ ५५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें पचपनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५५ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि ऐवत्तैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥55॥