०५४ राज्य-त्यागः

[चतुःपञ्चाशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. राजा नृगका एक सुन्दर गड्ढा बनवाकर अपने पुत्रको राज्य दे स्वयं उसमें प्रवेश करके शाप भोगना
विश्वास-प्रस्तुतिः

रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परमार्थवित् ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं दीप्ततेजसम् ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परमार्थवित् ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं दीप्ततेजसम् ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामका यह भाषण सुनकर परमार्थवेत्ता लक्ष्मण दोनों हाथ जोड़कर उद्दीप्त तेजवाले श्रीरघुनाथजीसे बोले— ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामन भाषणवन्नु केळि परमार्थवन्नु तिळिदिद्द लक्ष्मणनु ऎरडू कैमुगिदु महा तेजस्वि याद श्रीरघुनाथनल्लि हेळिदनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अल्पापराधे काकुत्स्थ द्विजाभ्यां शाप ईदृशः ।
महान् नृगस्य राजर्षेर्यमदण्ड इवापरः ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अल्पापराधे काकुत्स्थ द्विजाभ्यां शाप ईदृशः ।
महान् नृगस्य राजर्षेर्यमदण्ड इवापरः ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘ककुत्स्थकुलभूषण! उन दोनों ब्राह्मणोंने थोड़े-से ही अपराधपर राजर्षि नृगको द्वितीय यमदण्डके समान ऐसा महान् शाप दे दिया ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राघव! आ इब्बरू ब्राह्मणरु अल्पवाद अपराधक्कागि राजर्षि नृगनिगॆ यमदण्डदन्तह महाशाप कॊट्टरु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रुत्वा तु पापसंयुक्तमात्मानं पुरुषर्षभ ।
किमुवाच नृगो राजा द्विजौ क्रोधसमन्वितौ ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

श्रुत्वा तु पापसंयुक्तमात्मानं पुरुषर्षभ ।
किमुवाच नृगो राजा द्विजौ क्रोधसमन्वितौ ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पुरुषप्रवर! अपनेको शापरूपी पापसे संयुक्त हुआ सुनकर राजा नृगने उन क्रोधी ब्राह्मणोंसे क्या कहा?’ ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पुरुषश्रेष्ठने! तानु शापरूपी पापदिन्द कूडिरुवुदन्नु केळि, नृगराजनु आ क्रोधी ब्राह्मणरल्लि एनु हेळिदनु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु राघवः पुनरब्रवीत् ।
शृणु सौम्य यथा पूर्वं स राजा शापविक्षतः ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु राघवः पुनरब्रवीत् ।
शृणु सौम्य यथा पूर्वं स राजा शापविक्षतः ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

लक्ष्मणके इस प्रकार पूछनेपर श्रीरघुनाथजी फिर बोले—‘सौम्य! पूर्वकालमें शापग्रस्त होकर राजा नृगने जो कुछ कहा, उसे बताता हूँ, सुनो ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मणनु हीगॆ केळिदाग श्रीरामनु पुनः हेळिदनु - सौम्य! हिन्दॆ शापग्रस्तनाद नृजराजनु हेळिदुदन्नु तिळिसुवॆनु केळु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथाध्वनि गतौ विप्रौ विज्ञाय स नृपस्तदा ।
आहूय मन्त्रिणः सर्वान् नैगमान् सपुरोधसः ॥ ५ ॥
तानुवाच नृगो राजा सर्वाश्च प्रकृतीस्तथा ।
दुःखेन सुसमाविष्टः श्रूयतां मे समाहिताः ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अथाध्वनि गतौ विप्रौ विज्ञाय स नृपस्तदा ।
आहूय मन्त्रिणः सर्वान् नैगमान् सपुरोधसः ॥ ५ ॥
तानुवाच नृगो राजा सर्वाश्च प्रकृतीस्तथा ।
दुःखेन सुसमाविष्टः श्रूयतां मे समाहिताः ॥ ६ ॥


अथाध्वनि गतौ विप्रौ विज्ञाय स नृपस्तदा ।
अहूय मन्त्रिणः सर्वान्नैगमान्सपुरोधसः ॥ तानुवाच नृगो राजासर्वाश्च प्रकृतीस्तथा ।
दुःखेन सुसमाविष्टः श्रूयतां मेसमाहिताः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘जब राजा नृगको यह पता लगा कि वे दोनों ब्राह्मण चले गये और कहीं रास्तेमें होंगे, तब उन्होंने मन्त्रियोंको, समस्त पुरवासियोंको, पुरोहितोंको तथा समस्त प्रकृतियोंको भी बुलाकर दुःखसे पीड़ित होकर कहा—‘आपलोग सावधान होकर मेरी बात सुनें— ॥ ५-६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ इब्बरू ब्राह्मणरु हॊरटुहोदरु, ईग ऎल्लो दारियल्लि इरबहुदॆन्दु तिळिदु नृगराजनु मन्त्रिगळन्नु, समस्त पुरवासिगळन्नु, पुरोहितरन्नु, समस्त प्रजॆगळन्नु करॆसि, दुःखदिन्द पीडितनागि - नीवु सावधानवागि नन्न मातन्नु केळिरि ऎन्दु हेळिदनु.॥5-6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नारदः पर्वतश्चैव मम दत्त्वा महद्भयम् ।
गतौ त्रिभुवनं भद्रौ वायुभूतावनिन्दितौ ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नारदः पर्वतश्चैव मम दत्त्वा महद्भयम् ।
गतौ त्रिभुवनं भद्रौ वायुभूतावनिन्दितौ ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘नारद और पर्वत—ये दोनों कल्याणकारी और अनिन्द्य देवर्षि मेरे पास आये थे । वे दोनों ब्राह्मणोंके दिये हुए शापकी बात बताकर मुझे महान् भय दे वायुके समान तीव्र गतिसे ब्रह्मलोकको चले गये ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मङ्गळ स्वरूपराद, अनिन्द्यराद देवर्षि नारदरु मत्तु पर्वत ऋषिगळु नन्न बळिगॆ बन्दु, आ इब्बरु ब्राह्मणरु कॊट्ट शापद मातन्नु हेळि ननगॆ महा भयवन्नु कॊट्टु वायुविनन्तॆ तीव्रगतियिन्द ब्रह्मलोकक्कॆ तॆरळिदरु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कुमारोऽयं वसुर्नाम स चेहाद्याभिषिच्यताम् ।
श्वभ्रं च यत् सुखस्पर्शं क्रियतां शिल्पिभिर्मम ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कुमारोऽयं वसुर्नाम स चेहाद्याभिषिच्यताम् ।
श्वभ्रं च यत् सुखस्पर्शं क्रियतां शिल्पिभिर्मम ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘ये जो वसु नामक राजकुमार हैं, इन्हें इस राज्यपर अभिषिक्त कर दिया जाय और कारीगर मेरे लिये एक ऐसा गड्ढा तैयार करें, जिसका स्पर्श सुखद हो ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई वसु ऎम्ब राजकुमारनन्नु राज्यद पट्टाभिषेक माडलागुवुदु. शिल्पिगळु मुन्दॆ नन्न वासक्कागि सुखस्पर्शविरुव ऒन्दु हॊण्डवन्नु निर्मिसलि.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत्राहं सङ्क्षयिष्यामि शापं ब्राह्मणनिःसृतम् ।
वर्षघ्नमेकं श्वभ्रं तु हिमघ्नमपरं तथा ॥ ९ ॥
ग्रीष्मघ्नं तु सुखस्पर्शमेकं कुर्वन्तु शिल्पिनः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यत्राहं सङ्क्षयिष्यामि शापं ब्राह्मणनिःसृतम् ।
वर्षघ्नमेकं श्वभ्रं तु हिमघ्नमपरं तथा ॥ ९ ॥
ग्रीष्मघ्नं तु सुखस्पर्शमेकं कुर्वन्तु शिल्पिनः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘ब्राह्मणके मुखसे निकले हुए उस शापको वहीं रहकर मैं बिताऊँगा । एक गड्ढा ऐसा होना चाहिये, जो वर्षाके कष्टका निवारण करनेवाला हो । दूसरा सर्दीसे बचानेवाला हो और शिल्पीलोग तीसरा एक ऐसा गड्ढा तैयार करें जो गर्मीका निवारण करे और जिसका स्पर्श सुखदायक हो ॥ ९ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ब्राह्मणरु कॊट्ट शापवन्नु अल्ले इद्दु नानु कळॆयुवॆनु. मळॆगालद कष्ट निवारिसुव ऒन्दु हॊण्डवन्नु, चळिगालद तॊन्दरॆ आगदन्तह मत्तॊन्दु हॊण्डवन्नु, बेसिगॆय बेगॆ तागदन्तह मूरनॆय हॊण्डवन्नु, हीगॆ सुखस्पर्शदायक हॊण्डगळन्नु शिल्पिगळु सिद्धगॊळिसलि.॥9½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

फलवन्तश्च ये वृक्षाः पुष्पवत्यश्च या लताः ॥ १० ॥
विरोप्यन्तां बहुविधाश्छायावन्तश्च गुल्मिनः ।
क्रियतां रमणीयं च श्वभ्राणां सर्वतोदिशम् ॥ ११ ॥
सुखमत्र वसिष्यामि यावत्कालस्य पर्ययः ।
पुष्पाणि च सुगन्धीनि क्रियन्तां तेषु नित्यशः ॥ १२ ॥
परिवार्य यथा मे स्युरध्यर्धं योजनं तथा ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

फलवन्तश्च ये वृक्षाः पुष्पवत्यश्च या लताः ॥ १० ॥
विरोप्यन्तां बहुविधाश्छायावन्तश्च गुल्मिनः ।
क्रियतां रमणीयं च श्वभ्राणां सर्वतोदिशम् ॥ ११ ॥
सुखमत्र वसिष्यामि यावत्कालस्य पर्ययः ।
पुष्पाणि च सुगन्धीनि क्रियन्तां तेषु नित्यशः ॥ १२ ॥
परिवार्य यथा मे स्युरध्यर्धं योजनं तथा ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘जो फल देनेवाले वृक्ष हैं और फूल देनेवाली लताएँ हैं, उन्हें उन गड्ढोंमें लगाया जाय । घनी छायावाले अनेक प्रकारके वृक्षोंका वहाँ आरोपण किया जाय । उन गड्ढोंके चारों ओर डेढ़-डेढ़ योजन (छः-छः कोस)-की भूमि घेरकर खूब रमणीय बना दी जाय । जबतक शापका समय बीतेगा, तबतक मैं वहीं सुखपूर्वक रहूँगा । उन गड्ढोंमें प्रतिदिन सुगन्धित पुष्प संचित किये जायँ’ ॥ १०—१२ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

फलबिडुव वृक्षगळन्नु, हूवु बिडुव लतॆगळन्नु ई हॊण्डगळल्लि नॆडिरि. दट्टवाद नॆरळन्नु कॊडुव अनेक प्रकारद वृक्षगळन्नु नॆडुवन्तागलि. आ हॊण्डगळ सुत्तलू ऒन्दूवरॆ योजनद भूमियु तुम्बा रमणीयवागिरलि. शापद समय कळॆयुववरॆगॆ नानु अल्ले सुखवागि इरुवॆनु. आ हॊण्डगळल्लि सुगन्धित पुष्पगळु तुम्बिरलि.॥10-12½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं कृत्वा विधानं स सन्निवेश्य वसुं तदा ॥ १३ ॥
धर्मनित्यः प्रजाः पुत्र क्षत्रधर्मेण पालय ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं कृत्वा विधानं स सन्निवेश्य वसुं तदा ॥ १३ ॥
धर्मनित्यः प्रजाः पुत्र क्षत्रधर्मेण पालय ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘ऐसी व्यवस्था करके राजकुमार वसुको राजसिंहासनपर बिठाकर राजाने उस समय उनसे कहा—‘बेटा! तुम प्रतिदिन धर्मपरायण रहकर क्षत्रिय-धर्मके अनुसार प्रजाका पालन करो ॥ १३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ व्यवस्थॆ माडि राजकुमार वसुगॆ सिंहासनदल्लि कुळ्ळिरिसि, राजनु आग हेळिदनु - मगु! नीनु प्रतिदिन धर्म परायणनागि क्षत्रिय धर्मक्कनुसार प्रजॆयन्नु पालिसुत्ता इरु.॥13½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रत्यक्षं ते तथा शापो द्विजाभ्यां मयि पातितः ॥ १४ ॥
नरश्रेष्ठ सरोषाभ्यामपराधेऽपि तादृशे ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्रत्यक्षं ते तथा शापो द्विजाभ्यां मयि पातितः ॥ १४ ॥
नरश्रेष्ठ सरोषाभ्यामपराधेऽपि तादृशे ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘दोनों ब्राह्मणोंने मुझपर जिस प्रकार शापद्वारा प्रहार किया है, वह तुम्हारी आँखोंके सामने है । नरश्रेष्ठ! वैसे थोड़े-से अपराधपर भी रुष्ट होकर उन्होंने मुझे शाप दे दिया है ॥ १४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इब्बरु ब्राह्मणरु शापद मूलक नन्न प्रहार माडिदुदु निन्न कण्ण मुन्दॆये इदॆ. नरश्रेष्ठने! अन्तह अल्प अपराधक्कागि सिट्टुगॊण्डु अवरु ननगॆ शाप कॊट्टरु.॥14½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मा कृथास्त्वनुसन्तापं मत्कृते हि नरर्षभ ॥ १५ ॥
कृतान्तः कुशलः पुत्र येनास्मि व्यसनीकृतः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मा कृथास्त्वनुसन्तापं मत्कृते हि नरर्षभ ॥ १५ ॥
कृतान्तः कुशलः पुत्र येनास्मि व्यसनीकृतः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘पुरुषप्रवर! तुम मेरे लिये संताप न करो । बेटा! जिसने मुझे व्यसनी बनाया—संकटमें डाला है, अपना किया हुआ वह प्राचीन कर्म ही अनुकूल-प्रतिकूल फल देनेमें समर्थ होता है ॥ १५ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पुरुषप्रवर! नीनु ननगागि दुःखिसबेड. मगु! यावुदरिन्द ननगॆ व्यसनियागिसि, सङ्कटदल्लि हाकिदॆयो, तानु माडिद आ प्राचीन कर्मवे अनुकूल-प्रतिकूल फल कॊडुवुदरल्लि समर्थवागिदॆ.॥15½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति गन्तव्यान्येव गच्छति ॥ १६ ॥
लब्धव्यान्येव लभते दुःखानि च सुखानि च ।
पूर्वे जात्यन्तरे वत्स मा विषादं कुरुष्व ह ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति गन्तव्यान्येव गच्छति ॥ १६ ॥
लब्धव्यान्येव लभते दुःखानि च सुखानि च ।
पूर्वे जात्यन्तरे वत्स मा विषादं कुरुष्व ह ॥ १७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वत्स! पूर्वजन्ममें किये गये कर्मके अनुसार मनुष्य उन्हीं वस्तुओंको पाता है, जिन्हें पानेका वह अधिकारी है । उन्हीं स्थानोंपर जाता है, जहाँ जाना उसके लिये अनिवार्य है तथा उन्हीं दुःखों और सुखोंको उपलब्ध करता है, जो उसके लिये नियत हैं; अतः तुम विषाद न करो’ ॥ १६-१७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वत्स! हिन्दिन जन्मदल्लि माडिद कर्मक्कनुसार मनुष्यनु अदे वस्तुगळन्नु पडॆयुत्तानॆ. अदन्नु पडॆयुव अधिकारि अवने आगिद्दानॆ. अवनिगॆ नियतवाद ऎल्लिगॆ होगलु अनिवार्यवागिदॆयो अदे स्थानगळिगॆ होगुत्तानॆ मत्तु सुख-दुःखगळन्नु पडॆयुत्तानॆ. आद्दरिन्द नीनु विषादपडबेड.॥16-17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्त्वा नृपस्तत्र सुतं राजा महायशाः ।
श्वभ्रं जगाम सुकृतं वासाय पुरुषर्षभ ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्त्वा नृपस्तत्र सुतं राजा महायशाः ।
श्वभ्रं जगाम सुकृतं वासाय पुरुषर्षभ ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘नरश्रेष्ठ! अपने पुत्रसे ऐसा कहकर महायशस्वी नरपाल राजा नृगने अपने रहनेके लिये सुन्दर ढंगसे तैयार किये गये गड्ढेमें प्रवेश किया ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मण! तन्न पुत्रनल्लि हीगॆ हेळिद महा यशस्वी नृगराजनु तानु वासिसलु सुन्दरवागि निर्मिसिद हॊण्डदल्लि प्रवेशिसिदनु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं प्रविश्येव नृपस्तदानीं
श्वभ्रं महद्रत्नविभूषितं तत् ।
सम्पादयामास तदा महात्मा
शापं द्विजाभ्यां हि रुषा विमुक्तम् ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं प्रविश्येव नृपस्तदानीं
श्वभ्रं महद्रत्नविभूषितं तत् ।
सम्पादयामास तदा महात्मा
शापं द्विजाभ्यां हि रुषा विमुक्तम् ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘इस तरह उस रत्नविभूषित महान् गर्तमें प्रवेश करके उस समय महात्मा राजा नृगने ब्राह्मणोंद्वारा रोषपूर्वक दिये गये उस शापको भोगना आरम्भ किया’ ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई रीति आ रत्नभूषित महागर्तदल्लि प्रवेशिसिदाग महात्मा नृगराजनु ब्राह्मणरिन्द रोषपूर्वक कॊट्टिरुव आ शापवन्नु अनुभविसतॊडगिदनु.॥19॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥ ५४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें चौवनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५४ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि ऐवत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥54॥