[द्विपञ्चाशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- अयोध्याके राजभवनमें पहुँचकर लक्ष्मणका दुःखी श्रीरामसे मिलना और उन्हें सान्त्वना देना
विश्वास-प्रस्तुतिः
तत्र तां रजनीमुष्य केशिन्यां रघुनन्दनः ।
प्रभाते पुनरुत्थाय लक्ष्मणः प्रययौ तदा ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तत्र तां रजनीमुष्य केशिन्यां रघुनन्दनः ।
प्रभाते पुनरुत्थाय लक्ष्मणः प्रययौ तदा ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
केशिनीके तटपर वह रात बिताकर रघुनन्दन लक्ष्मण प्रातःकाल उठे और फिर वहाँसे आगे बढ़े ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
केशिनी नदिय तीरदल्लि रात्रॆ कळॆदु, बॆळगागुत्तले लक्ष्मणनु प्रयाण मुन्दुवरिसिदनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते प्रविवेश महारथः ।
अयोध्यां रत्नसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनावृताम् ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते प्रविवेश महारथः ।
अयोध्यां रत्नसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनावृताम् ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
दोपहर होते-होते उनके उस विशाल रथने रत्न-धनसे सम्पन्न तथा हृष्ट-पुष्ट मनुष्योंसे भरी हुई अयोध्यापुरीमें प्रवेश किया ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मध्याह्नवागुत्तले आ रथवु धन-धान्यगळिन्द सम्पन्नवाद, हृष्ट-पुष्ट जनरिन्द तुम्बिद अयोध्यापुरियन्नु प्रवेशिसितु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सौमित्रिस्तु परं दैन्यं जगाम सुमहामतिः ।
रामपादौ समासाद्य वक्ष्यामि किमहं गतः ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सौमित्रिस्तु परं दैन्यं जगाम सुमहामतिः ।
रामपादौ समासाद्य वक्ष्यामि किमहं गतः ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वहाँ पहुँचकर परम बुद्धिमान् सुमित्राकुमारको बड़ा दुःख हुआ । वे सोचने लगे—‘मैं श्रीरामचन्द्रजीके चरणोंके समीप जाकर क्या कहूँगा?’ ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अल्लिगॆ होगुत्तले परमबुद्धिवन्त सुमित्राकुमारनिगॆ बहळ दुःखवायितु. नानु श्रीरामचन्द्रन बळिगॆ होगि एनु हेळलि? ऎन्दु योचिसतॊडगिदनु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्यैवं चिन्तयानस्य भवनं शशिसन्निभम् ।
रामस्य परमोदारं पुरस्तात् समदृश्यत ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्यैवं चिन्तयानस्य भवनं शशिसन्निभम् ।
रामस्य परमोदारं पुरस्तात् समदृश्यत ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वे इस प्रकार सोच-विचार कर ही रहे थे कि चन्द्रमाके समान उज्ज्वल श्रीरामका विशाल राजभवन सामने दिखायी दिया ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु हीगॆ विचार माडुत्तिरुवागले चन्द्रनन्तॆ उज्वलवाद श्रीरामन विशाल अरमनॆयु गोचरिसितु.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
राज्ञस्तु भवनद्वारि सोऽवतीर्य नरोत्तमः ।
अवाङ्मुखो दीनमनाः प्रविवेशानिवारितः ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
राज्ञस्तु भवनद्वारि सोऽवतीर्य नरोत्तमः ।
अवाङ्मुखो दीनमनाः प्रविवेशानिवारितः ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
राजमहलके द्वारपर रथसे उतरकर वे नरश्रेष्ठ लक्ष्मण नीचे मुख किये दुःखी मनसे बेरोक-टोक भीतर चले गये ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अरमनॆय बागिलल्लि रथदिन्द इळिदु, नरश्रेष्ठ लक्ष्मणनु तलॆतग्गिसिकॊण्डु दुःखित मनस्सिनिन्द यावुदे तडॆयिल्लदॆ ऒळगॆ प्रवेशिसिदनु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स दृष्ट्वा राघवं दीनमासीनं परमासने ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां ददर्शाग्रजमग्रतः ॥ ६ ॥
जग्राह चरणौ तस्य लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
उवाच दीनया वाचा प्राञ्जलिः सुसमाहितः ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स दृष्ट्वा राघवं दीनमासीनं परमासने ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां ददर्शाग्रजमग्रतः ॥ ६ ॥
जग्राह चरणौ तस्य लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
उवाच दीनया वाचा प्राञ्जलिः सुसमाहितः ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उन्होंने देखा श्रीरघुनाथजी दुःखी होकर एक सिंहासनपर बैठे हैं और उनके दोनों नेत्र आँसुओंसे भरे हैं । इस अवस्थामें बड़े भाईको सामने देख दुःखी मनसे लक्ष्मणने उनके दोनों पैर पकड़ लिये और हाथ जोड़ चित्तको एकाग्र करके वे दीन वाणीमें बोले— ॥ ६-७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरघुनाथनु दुःखितनागि ऒन्दु सिंहासनदल्लि कुळितु कण्णीरु सुरिसुत्तिरुवुदन्नु नोडि, दुःखितनाद लक्ष्मणनु मुन्दॆ होगि अण्णन ऎरडू पादगळन्नु हिडिदुकॊण्डु कैमुगिदु मनस्सन्नु एकाग्रगॊळिसि दीनवाणियल्लि हेळतॊडगिदनु.॥6-7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
आर्यस्याज्ञां पुरस्कृत्य विसृज्य जनकात्मजाम् ।
गङ्गातीरे यथोद्दिष्टे वाल्मीकेराश्रमे शुभे ॥ ८ ॥
तत्र तां च शुभाचारामाश्रमान्ते यशस्विनीम् ।
पुनरप्यागतो वीर पादमूलमुपासितुम् ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
आर्यस्याज्ञां पुरस्कृत्य विसृज्य जनकात्मजाम् ।
गङ्गातीरे यथोद्दिष्टे वाल्मीकेराश्रमे शुभे ॥ ८ ॥
तत्र तां च शुभाचारामाश्रमान्ते यशस्विनीम् ।
पुनरप्यागतो वीर पादमूलमुपासितुम् ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वीर महाराजकी आज्ञा शिरोधार्य करके मैं उन शुभ आचारवाली, यशस्विनी जनककिशोरी सीताको गङ्गातटपर वाल्मीकिके शुभ आश्रमके समीप निर्दिष्ट स्थानमें छोड़कर पुनः आपके श्रीचरणोंकी सेवाके लिये यहाँ लौट आया हूँ ॥ ८-९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वीर महाराजन आज्ञॆयन्नु शिरसावहिसि नानु शुभाचरणवुळ्ळ, यशस्विनी जनकात्मजॆ सीतॆयन्नु गङ्गातीरदल्लि वाल्मीकिगळ शुभ आश्रमद बळियल्लि बिट्टु निम्म श्रीचरणगळ सेवॆगागि इल्लिगॆ मरळि बन्दिरुवॆनु.॥8-9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मा शुचः पुरुषव्याघ्र कालस्य गतिरीदृशी ।
त्वद्विधा नहि शोचन्ति बुद्धिमन्तो मनस्विनः ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मा शुचः पुरुषव्याघ्र कालस्य गतिरीदृशी ।
त्वद्विधा नहि शोचन्ति बुद्धिमन्तो मनस्विनः ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘पुरुषसिंह! आप शोक न करें । कालकी ऐसी ही गति है । आप-जैसे बुद्धिमान् और मनस्वी मनुष्य शोक नहीं करते हैं ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
पुरुषसिंहने! नीवु शोकिसबेडि. कालद गति हीगॆये इदॆ. निम्मन्तह बुद्धिवन्तरु मत्तु दृढचित्त मनुष्यरु शोकिसुवुदिल्ल.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘संसारमें जितने संचय हैं, उन सबका अन्त विनाश है, उत्थानका अन्त पतन है, संयोगका अन्त वियोग है और जीवनका अन्त मरण है ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
जगत्तिनल्लि सङ्ग्रहवॆल्लदर अन्त्यविनाशवागिदॆ, उत्थानद अन्त्यपतनवागिदॆ, संयोगद अन्त्य वियोगवागिदॆ, जीवनद अन्त्य मरणवागिदॆ.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मात् पुत्रेषु दारेषु मित्रेषु च धनेषु च ।
नातिप्रसङ्गः कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम् ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्मात् पुत्रेषु दारेषु मित्रेषु च धनेषु च ।
नातिप्रसङ्गः कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम् ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अतः स्त्री, पुत्र, मित्र और धनमें विशेष आसक्ति नहीं करनी चहिये; क्योंकि उनसे वियोग होना निश्चित है ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आद्दरिन्द पत्नी, पुत्र, मित्र, धन-कनकगळल्लि विशेष आसक्ति इरबारदु; एकॆन्दरॆ अवुगळिन्द वियोग निश्चितवागिदॆ.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
शक्तस्त्वमात्मनाऽऽत्मानं विनेतुं मनसा मनः ।
लोकान् सर्वांश्च काकुत्स्थ किं पुनः शोकमात्मनः ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शक्तस्त्वमात्मनाऽऽत्मानं विनेतुं मनसा मनः ।
लोकान् सर्वांश्च काकुत्स्थ किं पुनः शोकमात्मनः ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘ककुत्स्थकुलभूषण! आप आत्मासे आत्माको, मनसे मनको तथा सम्पूर्ण लोकोंको भी संयत रखनेमें समर्थ हैं; फिर अपने शोकको काबूमें रखना आपके लिये कौन बड़ी बात है? ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ककुत्स्थ कुलभूषण! नीनु आत्मनिन्द आत्मनन्नु, मनस्सिनिन्द मनस्सन्नु हागू समस्त लोकगळन्नु नियन्त्रणदल्लिडलु समर्थनागिरुवॆ. हागिरुवाग शोकवन्नु हतोटियल्लिडुवुदु याव दॊड्ड मातु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नेदृशेषु विमुह्यन्ति त्वद्विधाः पुरुषर्षभाः ।
अपवादः स किल ते पुनरेष्यति राघव ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नेदृशेषु विमुह्यन्ति त्वद्विधाः पुरुषर्षभाः ।
अपवादः स किल ते पुनरेष्यति राघव ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘आप-जैसे श्रेष्ठ पुरुष इस तरहके प्रसङ्ग आनेपर मोहित नहीं होते । रघुनन्दन! यदि आप दुःखी रहेंगे तो वह अपवाद आपके ऊपर फिर आ जायगा ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
निन्नन्तह श्रेष्ठ पुरुषरु इन्तह प्रसङ्गगळु बन्दागलू मोहितरागुवुदिल्ल. रघुनन्दन! नीवु दुःखियागिद्दरॆ आ अपवाद निम्म मेलॆ मत्तॆ बन्दीतु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यदर्थं मैथिली त्यक्ता अपवादभयान्नृप ।
सोऽपवादः पुरे राजन् भविष्यति न संशयः ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यदर्थं मैथिली त्यक्ता अपवादभयान्नृप ।
सोऽपवादः पुरे राजन् भविष्यति न संशयः ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘नरेश्वर! जिस अपवादके भयसे आपने मिथिलेशकुमारीका त्याग किया है, निःसंदेह वह अपवाद इस नगरमें फिर होने लगेगा (लोग कहेंगे कि दूसरेके घरमें रही हुई स्त्रीका त्याग करके ये रात-दिन उसीकी चिन्तासे दुःखी रहते हैं) ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नरेश्वर! याव अपवादद भयदिन्द नीवु सीतॆयन्नु त्यजिसिदिरो, आ अपवादवु खण्डित वागि ई नगरदल्लि मत्तॆ आगतॊडगीतु. (बेरॆयवर मनॆयल्लि इद्द पत्नियन्नु त्यागमाडि इवनु हगलु-रात्रॆ आकॆय चिन्तॆयिन्द दुःखितनागिद्दानॆ ऎन्दु जनरु हेळुवरु.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स त्वं पुरुषशार्दूल धैर्येण सुसमाहितः ।
त्यजेमां दुर्बलां बुद्धिं सन्तापं मा कुरुष्व ह ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स त्वं पुरुषशार्दूल धैर्येण सुसमाहितः ।
त्यजेमां दुर्बलां बुद्धिं सन्तापं मा कुरुष्व ह ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अतः पुरुषसिंह! आप धैर्यसे चित्तको एकाग्र करके इस दुर्बल शोक-बुद्धिका त्याग करें—संतप्त न हों’ ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आद्दरिन्द पुरुष सिंहने! नीवु धैर्यदिन्द चित्तवन्नु एकाग्रगॊळिसि, ई दुर्बल शोकबुद्धियन्नु त्यजिसिरि, सन्तप्तरागबेडि.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्तः स काकुत्स्थो लक्ष्मणेन महात्मना ।
उवाच परया प्रीत्या सौमित्रिं मित्रवत्सलः ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्तः स काकुत्स्थो लक्ष्मणेन महात्मना ।
उवाच परया प्रीत्या सौमित्रिं मित्रवत्सलः ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
महात्मा लक्ष्मणके इस प्रकार कहनेपर मित्रवत्सल श्रीरघुनाथजीने बड़ी प्रसन्नताके साथ उन सुमित्राकुमारसे कहा— ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महात्मा लक्ष्मणनु हीगॆ हेळिदाग मित्रवत्सल श्रीरामनु बहळ सन्तोषदिन्द आ सुमित्राकुमारनल्लि हेळिदनु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमेतन्नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण ।
परितोषश्च मे वीर मम कार्यानुशासने ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमेतन्नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण ।
परितोषश्च मे वीर मम कार्यानुशासने ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘नरश्रेष्ठ वीर लक्ष्मण! तुम जैसा कहते हो, ठीक ऐसी ही बात है । तुमने मेरे आदेशका पालन किया, इससे मुझे बड़ा संतोष है ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नरश्रेष्ठ वीर लक्ष्मण! नीनु हेळिद मातु सरियागिदॆ. नीनु नन्न आदेशवन्नु पालिसिदॆ, इदरिन्द ननगॆ तुम्बा सन्तोषवागिदॆ.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
निवृत्तिश्चागता सौम्य सन्तापश्च निराकृतः ।
भवद्वाक्यैः सुरुचिरैरनुनीतोऽस्मि लक्ष्मण ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
निवृत्तिश्चागता सौम्य सन्तापश्च निराकृतः ।
भवद्वाक्यैः सुरुचिरैरनुनीतोऽस्मि लक्ष्मण ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सौम्य लक्ष्मण! अब मैं दुःखसे निवृत्त हो गया । संतापको मैंने हृदयसे निकाल दिया और तुम्हारे सुन्दर वचनोंसे मुझे बड़ी शान्ति मिली है’ ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सौम्यलक्ष्मण! ईग नानु दुःखदिन्द निवृत्तनागिद्देनॆ. सन्तापवन्नु मनस्सिनिन्द कित्तुहाकिद्देनॆ. निन्न सुन्दर वचनगळिन्द ननगॆ बहळ शान्ति दॊरकितु.॥19॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः ॥ ५२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें बावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५२ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि ऐवत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥52॥