[पञ्चाशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- लक्ष्मण और सुमन्त्रकी बातचीत
विश्वास-प्रस्तुतिः
दृष्ट्वा तु मैथिलीं सीतामाश्रमे सम्प्रवेशिताम् ।
सन्तापमगमद् घोरं लक्ष्मणो दीनचेतनः ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दृष्ट्वा तु मैथिलीं सीतामाश्रमे सम्प्रवेशिताम् ।
सन्तापमगमद् घोरं लक्ष्मणो दीनचेतनः ॥ १ ॥
दृष्ट्वा तु मैथिलीं सीतामाश्रये सम्प्रवेशिताम् ।
सन्तापमगमद्घोरं लक्ष्मणो दीनचेतनः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मिथिलेशकुमारी सीताका मुनिके आश्रममें प्रवेश हो गया, यह देखकर लक्ष्मण मन-ही-मन बहुत दुःखी हुए । उन्हें घोर संताप हुआ ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मिथिलेशकुमारी सीतॆयु मुनिय आश्रमदल्लि प्रवेशिसिदळु, इदन्नु नोडि लक्ष्मणनु मनस्सिनल्ले अत्यन्त दुःखितनागि, घोर सन्तापवुण्टायितु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अब्रवीच्च महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रसारथिम् ।
सीतासन्तापजं दुःखं पश्य रामस्य सारथे ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अब्रवीच्च महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रसारथिम् ।
सीतासन्तापजं दुःखं पश्य रामस्य सारथे ॥ २ ॥
अब्रवीच्च महातेजा सुमन्त्रं मन्त्रसारथीम् ।
सीतासन्तापजं दुःखं पश्य रामस्य सारथे ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उस समय महातेजस्वी लक्ष्मण मन्त्रणामें सहायता देनेवाले सारथि सुमन्त्रसे बोले—‘सूत! देखो तो सही, श्रीरामको अभीसे सीताजीके विरहजनित संतापका कष्ट भोगना पड़ रहा है ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग महातेजस्वी लक्ष्मणनु मन्त्रियू, सारथियू आगिद्द सुमन्त्रनल्लि हेळिदनु- सारथिये! नोडु, श्रीरामनिगॆ सीता विरहद दुःख ईगिनिन्दले अनुभविस बेकायितल्ल.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो दुःखतरं किं नु राघवस्य भविष्यति ।
पत्नीं शुद्धसमाचारां विसृज्य जनकात्मजाम् ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो दुःखतरं किं नु राघवस्य भविष्यति ।
पत्नीं शुद्धसमाचारां विसृज्य जनकात्मजाम् ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘भला, श्रीरघुनाथजीको इससे बढ़कर दुःख क्या होगा कि उन्हें अपनी पवित्र आचरणवाली धर्मपत्नी जनककिशोरी सीताका परित्याग करना पड़ा ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पवित्र आचरणवुळ्ळ धर्मपत्नी जनकात्मजॆयन्नु परित्याग माडबेकायितु. इदक्किन्त मिगिलाद दुःख श्रीरामनिगॆ बेरॆ एनिरबहुदु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
व्यक्तं दैवादहं मन्ये राघवस्य विनाभवम् ।
वैदेह्या सारथे नित्यं दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
व्यक्तं दैवादहं मन्ये राघवस्य विनाभवम् ।
वैदेह्या सारथे नित्यं दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सारथे! रघुनाथजीको सीताका जो यह नित्य वियोग प्राप्त हुआ है, इसमें मैं दैवको ही कारण मानता हूँ; क्योंकि दैवका विधान दुर्लङ्घ्य होता है ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सारथिये! रघुनाथनिगॆ उण्टाद ई सीतॆय नित्य वियोगदल्लि दैववे कारणवॆन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ; एकॆन्दरॆ दैवविधानवन्नु अतिक्रमिसु वुदु असाध्यवादुदु.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यो हि देवान् सगन्धर्वानसुरान् सह राक्षसैः ।
निहन्याद् राघवः क्रुद्धः स दैवं पर्युपासते ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यो हि देवान् सगन्धर्वानसुरान् सह राक्षसैः ।
निहन्याद् राघवः क्रुद्धः स दैवं पर्युपासते ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘जो श्रीरघुनाथजी कुपित होनेपर देवताओं, गन्धर्वों तथा राक्षसोंसहित असुरोंका भी संहार कर सकते हैं, वे ही दैवकी उपासना कर रहे हैं (उसका निवारण नहीं कर पा रहे हैं) ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
याव रघुनाथनु क्रुद्धनादरॆ देव-दानव-गन्धर्व-असुर-राक्षस रन्नु संहरिसलु समर्थनो, अवने इन्दु दैवक्कॆ अधीननागिद्दानॆ.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पुरा रामः पितुर्वाक्याद् दण्डके विजने वने ।
उषित्वा नव वर्षाणि पञ्च चैव महावने ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पुरा रामः पितुर्वाक्याद् दण्डके विजने वने ।
उषित्वा नव वर्षाणि पञ्च चैव महावने ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘पहले श्रीरामचन्द्रजीको पिताके कहनेसे चौदह वर्षोंतक विशाल एवं निर्जन दण्डकवनमें रहना पड़ा है ॥
अनुवाद (कन्नड)
मॊदलु श्रीरामनिगॆ तन्दॆय आज्ञॆयन्तॆ हदिनाल्कु वर्ष निर्जन दण्डकारण्यदल्लि इरबेकायितु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो दुःखतरं भूयः सीताया विप्रवासनम् ।
पौराणां वचनं श्रुत्वा नृशंसं प्रतिभाति मे ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो दुःखतरं भूयः सीताया विप्रवासनम् ।
पौराणां वचनं श्रुत्वा नृशंसं प्रतिभाति मे ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अब उससे भी बढ़कर दुःखकी बात यह हुई कि उन्हें सीताजीको निर्वासित करना पड़ा । परंतु पुरवासियोंकी बात सुनकर ऐसा कर बैठना मुझे अत्यन्त निर्दयतापूर्ण कर्म जान पड़ता है ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ईग अवनिगॆ सीतॆयन्नु अरण्यक्कॆ कळिसबेकाद दुःखवु अदक्किन्तलू दॊड्डदागिदॆ. आदरॆ पुरवासिगळ मातन्नु केळि हीगॆ माडुवुदु अत्यन्त निर्दयवाद कर्मवॆन्दु ननगॆ तोरुत्तदॆ.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
को नु धर्माश्रयः सूत कर्मण्यस्मिन् यशोहरे ।
मैथिलीं समनुप्राप्तः पौरैर्हीनार्थवादिभिः ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
को नु धर्माश्रयः सूत कर्मण्यस्मिन् यशोहरे ।
मैथिलीं समनुप्राप्तः पौरैर्हीनार्थवादिभिः ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सूत! सीताजीके विषयमें अन्यायपूर्ण बात कहनेवाले इन पुरवासियोंके कारण ऐसे कीर्तिनाशक कर्ममें प्रवृत्त होकर श्रीरामचन्द्रजीने किस धर्मराशिका उपार्जन कर लिया है?’ ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सारथिये! सीतॆय विषयदल्लि अन्यायद मातन्नु आडिद ई पुरवासिगळिन्दागि, इन्तह कीर्तिनाशक कर्मदल्लि प्रवृत्तनागि श्रीरामनु ऎन्तह धर्मवन्नु साधिसिदन्तायितु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एता वाचो बहुविधाः श्रुत्वा लक्ष्मणभाषिताः ।
सुमन्त्रः श्रद्धया प्राज्ञो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एता वाचो बहुविधाः श्रुत्वा लक्ष्मणभाषिताः ।
सुमन्त्रः श्रद्धया प्राज्ञो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
लक्ष्मणकी कही हुई इन अनेक प्रकारकी बातोंको सुनकर बुद्धिमान् सुमन्त्रने श्रद्धापूर्वक ये वचन कहे—
अनुवाद (कन्नड)
लक्ष्मणनु आडिद अनेक मातुगळन्नु केळि बुद्धिवन्त सुमन्त्रनु श्रद्धापूर्वक हीगॆ हेळिदनु .॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
न सन्तापस्त्वया कार्यः सौमित्रे मैथिलीं प्रति ।
दृष्टमेतत् पुरा विप्रैः पितुस्ते लक्ष्मणाग्रतः ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
न सन्तापस्त्वया कार्यः सौमित्रे मैथिलीं प्रति ।
दृष्टमेतत् पुरा विप्रैः पितुस्ते लक्ष्मणाग्रतः ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सुमित्रानन्दन! मिथिलेशकुमारी सीताके विषयमें आपको संतप्त नहीं होना चाहिये । लक्ष्मण! यह बात ब्राह्मणोंने आपके पिताजीके सामने ही जान ली थी ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुमित्रानन्दन! मैथिली सीतॆय कुरितु नीवु सन्तप्तवागबारदु. लक्ष्मण! ई मातुगळन्नु ब्राह्मणरु निम्म तन्दॆयवर मुन्दॆये तिळिसिद्दरु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
भविष्यति दृढं रामो दुःखप्रायो विसौख्यभाक् ।
प्राप्स्यते च महाबाहुर्विप्रयोगं प्रियैर्द्रुतम् ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भविष्यति दृढं रामो दुःखप्रायो विसौख्यभाक् ।
प्राप्स्यते च महाबाहुर्विप्रयोगं प्रियैर्द्रुतम् ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उन दिनों दुर्वासाजीने कहा था कि ‘श्रीराम निश्चय ही अधिक दुःख उठायेंगे । प्रायः उनका सौख्य छिन जायगा । महाबाहु श्रीरामको शीघ्र ही अपने प्रियजनोंसे वियोग प्राप्त होगा ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामनु निश्चयवागि हॆच्चु दुःखपडुवनु, सुखरहितनागुवनु, महाबाहु श्रीरामनिगॆ शीघ्रवागि तन्न प्रियजनर वियोग उण्टागुवुदु ऎन्दु आगले दूर्वासरु हेळिद्दरु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्वां चैव मैथिलीं चैव शत्रुघ्नभरतौ तथा ।
स त्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता महान् ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्वां चैव मैथिलीं चैव शत्रुघ्नभरतौ तथा ।
स त्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता महान् ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सुमित्राकुमार! धर्मात्मा महापुरुष श्रीराम दीर्घकाल बीतते-बीतते तुमको, मिथिलेशकुमारीको तथा भरत और शत्रुघ्नको भी त्याग देंगे ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुमित्रानन्दन! धर्मात्मा महापुरुष श्रीरामनु बहळ काल कळॆद बळिक निम्मन्नु, मैथिलियन्नु, भरत मत्तु शत्रुघ्ननन्नु त्यजिसुवनु.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इदं त्वयि न वक्तव्यं सौमित्रे भरतेऽपि वा ।
राज्ञा वो व्याहृतं वाक्यं दुर्वासा यदुवाच ह ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इदं त्वयि न वक्तव्यं सौमित्रे भरतेऽपि वा ।
राज्ञा वो व्याहृतं वाक्यं दुर्वासा यदुवाच ह ॥ १३ ॥
इदं त्वयि न वक्तव्यं सौमित्रे भरतेऽपि वा ।
राज्ञा वो वाहृतं वाक्यं दुर्वासायदुवाच ह ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘दुर्वासाने जो बात कही थी, उसे महाराज दशरथने तुमसे, शत्रुघ्नसे और भरतसे भी कहनेकी मनाही कर दी थी ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दुर्वासरु हेळिद मातन्नु निन्नल्लि, शत्रुघ्ननल्लि, भरतनल्लि हेळलु दशरथ महाराजरु हेळबारदॆन्दु ननगॆ आज्ञापिसिद्दरु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
महाजनसमीपे च मम चैव नरर्षभ ।
ऋषिणा व्याहृतं वाक्यं वसिष्ठस्य च सन्निधौ ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
महाजनसमीपे च मम चैव नरर्षभ ।
ऋषिणा व्याहृतं वाक्यं वसिष्ठस्य च सन्निधौ ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘नरश्रेष्ठ! दुर्वासा मुनिने बहुत बड़े जनसमुदायके समीप मेरे समक्ष तथा महर्षि वसिष्ठके निकट वह बात कही थी ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नरश्रेष्ठने! दुर्वासमुनिगळु दॊड्ड जनसमुदायदल्लि नन्न मत्तु वसिष्ठर सन्निधियल्लि निन्न तन्दॆगॆ हेळिद्दरु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा मामाह पुरुषर्षभः ।
सूत न क्वचिदेवं ते वक्तव्यं जनसन्निधौ ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा मामाह पुरुषर्षभः ।
सूत न क्वचिदेवं ते वक्तव्यं जनसन्निधौ ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘दुर्वासा मुनिकी वह बात सुनकर पुरुषप्रवर दशरथने मुझसे कहा था कि ‘सूत! तुम्हें दूसरे लोगोंके सामने इस तरहकी बात नहीं कहनी चाहिये’ ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दुर्वासमुनिय मातन्नु केळि पुरुषश्रेष्ठ दशरथनु ननगॆ हेळिद्दरु - सारथिये! नीनु इतर जनरल्लि ई रीतिय मातुगळन्नु हेळबारदु.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्याहं लोकपालस्य वाक्यं तत्सुसमाहितः ।
नैव जात्वनृतं कुर्यामिति मे सौम्य दर्शनम् ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्याहं लोकपालस्य वाक्यं तत्सुसमाहितः ।
नैव जात्वनृतं कुर्यामिति मे सौम्य दर्शनम् ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सौम्य! उन लोकपालक दशरथके उस वाक्यको मैं झूठा न करूँ’ यह मेरा संकल्प है । इसके लिये मैं सदा सावधान रहता हूँ ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सौम्य! लोकपालक दशरथन आ वाक्यवन्नु नानु सुळ्ळागिसलारॆ, ऎम्बुदे नन्न सङ्कल्प. इदक्कागि नानु ऎच्चरिकॆयिन्द इरुवॆनु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सर्वथैव न वक्तव्यं मया सौम्य तवाग्रतः ।
यदि ते श्रवणे श्रद्धा श्रूयतां रघुनन्दन ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सर्वथैव न वक्तव्यं मया सौम्य तवाग्रतः ।
यदि ते श्रवणे श्रद्धा श्रूयतां रघुनन्दन ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सौम्य रघुनन्दन! यद्यपि यह बात मुझे आपके सामने सर्वथा ही नहीं कहनी चाहिये, तथापि यदि आपके मनमें यह सुननेके लिये श्रद्धा (उत्सुकता) हो तो सुनिये ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सौम्य रघुनन्दन! ई मातन्नु निम्म मुन्दॆ हेळबारदागित्तु, आदरॆ निम्म मनस्सिनल्लि इदन्नु केळलु श्रद्धॆ (उत्सुकतॆ) इद्दरॆ केळु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यद्यप्यहं नरेन्द्रेण रहस्यं श्रावितं पुरा ।
तथाप्युदाहरिष्यामि दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥ १८ ॥
येनेदमीदृशं प्राप्तं दुःखं शोकसमन्वितम् ।
न त्वया भरतस्याग्रे शत्रुघ्नस्यापि सन्निधौ ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यद्यप्यहं नरेन्द्रेण रहस्यं श्रावितं पुरा ।
तथाप्युदाहरिष्यामि दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥ १८ ॥
येनेदमीदृशं प्राप्तं दुःखं शोकसमन्वितम् ।
न त्वया भरतस्याग्रे शत्रुघ्नस्यापि सन्निधौ ॥ १९ ॥
यद्यप्यहं नरेन्द्रेण रहस्यं श्रावितं पुरा ।
तथाप्युदाहरिष्यामि दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥
येनेदमीदृशं प्रापं दुःखं शोकसमन्वितम् ।
न त्वया भरतस्याग्रे शत्रुघ्नस्यापि सन्निधौ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यद्यपि पूर्वकालमें महाराजने इस रहस्यको दूसरोंपर प्रकट न करनेके लिये आदेश दिया था, तथापि आज मैं वह बात कहूँगा । दैवके विधानको लाँघना बहुत कठिन है; जिससे यह दुःख और शोक प्राप्त हुआ है । भैया! तुम्हें भी भरत और शत्रुघ्नके सामने यह बात नहीं कहनी चाहिये’ ॥ १८-१९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हिन्दॆ महाराजरु ई रहस्यवन्नु बेरॆयवरल्लि प्रकटिसबारदॆन्दु आदेशिसिद्दरू, इन्दु नानु अदन्नु तिळिसुवॆनु. दैवविधानवन्नु उल्लङ्घिसुवुदु बहळ कष्टवागिदॆ; अदरिन्दले ई दुःख मत्तु शोक प्राप्तवागिदॆ. अय्या! नीनू कूड भरत-शत्रुघ्नरिगॆ तिळिसबारदु.॥18-19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य गम्भीरार्थपदं महत् ।
तथ्यं ब्रूहीति सौमित्रिः सूतं तं वाक्यमब्रवीत् ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य गम्भीरार्थपदं महत् ।
तथ्यं ब्रूहीति सौमित्रिः सूतं तं वाक्यमब्रवीत् ॥ २० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
सुमन्त्रका यह गम्भीर भाषण सुनकर सुमित्राकुमार लक्ष्मणने कहा—‘सुमन्त्रजी! जो सच्ची बात हो, उसे आप अवश्य कहिये’ ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुमन्त्रन ई गम्भीर भाषण केळि सुमित्राकुमार लक्ष्मणनु हेळिदनु-सुमन्त्रने! निजवाद मातन्नु नीवु अवश्यवागि तिळिसिरि.॥20॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाशः सर्गः ॥ ५० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें पचासवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५० ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि ऐवत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥50॥