०४९ आश्रम-प्रवेशनम्

[एकोनपञ्चाशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. मुनिकुमारोंसे समाचार पाकर वाल्मीकिका सीताके पास आ उन्हें सान्त्वना देना और आश्रममें लिवा ले जाना
विश्वास-प्रस्तुतिः

सीतां तु रुदतीं दृष्ट्वा ते तत्र मुनिदारकाः ।
प्राद्रवन् यत्र भगवानास्ते वाल्मीकिरुग्रधीः ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सीतां तु रुदतीं दृष्ट्वा ते तत्र मुनिदारकाः ।
प्राद्रवन् यत्र भगवानास्ते वाल्मीकिरुग्रधीः ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जहाँ सीता रो रही थीं, वहाँसे थोड़ी ही दूरपर ऋषियोंके कुछ बालक थे । वे उन्हें रोते देख अपने आश्रमकी ओर दौड़े, जहाँ उग्र तपस्यामें मन लगानेवाले भगवान् वाल्मीकि मुनि विराजमान थे ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सीतॆयु अळुत्तिद्दरिन्द स्वल्प दूरदल्लि ऋषि बालकरु आडुत्तिद्दरु. अवरु अळुत्तिरुव आकॆयन्नु नोडि आश्रमक्कॆ ओडिहोदरु. अल्लि उग्र तपस्सिनल्लि तॊडगिद पूज्य वाल्मीकिमुनिगळु विराजिसुत्तिद्दरु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अभिवाद्य मुनेः पादौ मुनिपुत्रा महर्षये ।
सर्वे निवेदयामासुस्तस्यास्तु रुदितस्वनम् ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अभिवाद्य मुनेः पादौ मुनिपुत्रा महर्षये ।
सर्वे निवेदयामासुस्तस्यास्तु रुदितस्वनम् ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन सब मुनिकुमारोंने महर्षिके चरणोंमें अभिवादन करके उनसे सीताजीके रोनेका समाचार सुनाया ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मुनिकुमाररॆल्ल महर्षिगळ चरणगळल्लि अभिवादन माडि अवरल्लि सीतॆयु अळुत्तिरुव समाचारवन्नु तिळिसिदरु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अदृष्टपूर्वा भगवन् कस्याप्येषा महात्मनः ।
पत्नी श्रीरिव सम्मोहाद् विरौति विकृतानना ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अदृष्टपूर्वा भगवन् कस्याप्येषा महात्मनः ।
पत्नी श्रीरिव सम्मोहाद् विरौति विकृतानना ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वे बोले—‘भगवन्! गङ्गातटपर किन्हीं महात्मा नरेशकी पत्नी हैं, जो साक्षात् लक्ष्मीके समान जान पड़ती हैं । इन्हें हमलोगोंने पहले कभी नहीं देखा था । वे मोहके कारण विकृतमुख होकर रो रही हैं ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पूज्यरे! गङ्गा तीरदल्लि यारो महात्मा नरेशन पत्नि इद्दाळॆ, अवळु साक्षात् लक्ष्मीयन्तॆ कण्डुबरुवळु. आकॆयन्नु नावु मॊदलु ऎन्दू नोडिल्ल. अवळु मोहदिन्दागि मुख बाडिहोगि अळुत्तिरुवळु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

भगवन् साधु पश्येस्त्वं देवतामिव खाच्च्युताम् ।
नद्यास्तु तीरे भगवन् वरस्त्री कापि दुःखिता ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

भगवन् साधु पश्येस्त्वं देवतामिव खाच्च्युताम् ।
नद्यास्तु तीरे भगवन् वरस्त्री कापि दुःखिता ॥ ४ ॥


भगवन्साधु पश्येस्त्वं देवतामिव खाच्च्युतम् ।
नद्यास्तु तीरे भगवन्वरस्त्री कापि दुःखिता ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘भगवन्! आप स्वयं चलकर अच्छी तरह देख लें । वे आकाशसे उतरी हुई किसी देवी-सी दिखायी देती हैं । प्रभो! गङ्गाजीके तटपर जो वे कोई श्रेष्ठ सुन्दरी स्त्री बैठी हैं, बहुत दुःखी हैं ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पूज्यरे! नीवु स्वतः होगि चॆन्नागि नोडिरि. अवळु आकाशदिन्द इळिद यावुदो देवियन्तॆ काणुत्ताळॆ. स्वामि! गङ्गातीरदल्लि कुळितिरुव श्रेष्ठसुन्दरि बहळ दुःखितॆयागिद्दाळॆ.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दृष्टास्माभिः प्ररुदिता दृढं शोकपरायणा ।
अनर्हा दुःखशोकाभ्यामेका दीना अनाथवत् ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दृष्टास्माभिः प्ररुदिता दृढं शोकपरायणा ।
अनर्हा दुःखशोकाभ्यामेका दीना अनाथवत् ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘हमने अपनी आँखों देखा है, वे बड़े जोर-जोरसे रोती हैं और गहरे शोकमें डूबी हुई हैं । वे दुःख और शोक भोगनेके योग्य नहीं हैं । अकेली हैं, दीन हैं और अनाथकी तरह बिलख रही हैं ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवळु जोरागि अळुत्तिरुवुदन्नु नावु नोडिदॆवु. गहन शोकदल्लि मुळुगिरुवळु. आकॆ दुःख, शोक अनुभविसलु योग्यळल्ल, दीनळागि अनाथळन्तॆ ऒब्बळे दुःखिसुत्तिद्दाळॆ.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न ह्येनां मानुषीं विद्मः सत्क्रियास्याः प्रयुज्यताम् ।
आश्रमस्याविदूरे च त्वामियं शरणं गता ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न ह्येनां मानुषीं विद्मः सत्क्रियास्याः प्रयुज्यताम् ।
आश्रमस्याविदूरे च त्वामियं शरणं गता ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘हमारी समझमें ये मानवी स्त्री नहीं हैं । आपको इनका सत्कार करना चाहिये । इस आश्रमसे थोड़ी ही दूरपर होनेके कारण ये वास्तवमें आपकी शरणमें आयी हैं ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवळु साधारण स्त्रीयॆन्दु नमगनिसुवुदिल्ल. आकॆयन्नु नीवु सत्करिसबेकु. ई आश्रमद स्वल्प दूरदल्लॆ इरुवुदरिन्द इवळु निम्म शरणागतळागिये बन्दिरबेकु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्रातारमिच्छते साध्वी भगवंस्त्रातुमर्हसि ।
तेषां तु वचनं श्रुत्वा बुद‍्ध्या निश्चित्य धर्मवित् ॥ ७ ॥
तपसा लब्धचक्षुष्मान् प्राद्रवद् यत्र मैथिली ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

त्रातारमिच्छते साध्वी भगवंस्त्रातुमर्हसि ।
तेषां तु वचनं श्रुत्वा बुद‍्ध्या निश्चित्य धर्मवित् ॥ ७ ॥
तपसा लब्धचक्षुष्मान् प्राद्रवद् यत्र मैथिली ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘भगवन्! ये साध्वी देवी अपने लिये कोई रक्षक ढूँढ़ रही हैं । अतः आप इनकी रक्षा करें ।’ उन मुनिकुमारोंकी यह बात सुनकर धर्मज्ञ महर्षिने बुद्धिसे निश्चित करके असली बातको जान लिया; क्योंकि उन्हें तपस्याद्वारा दिव्य दृष्टि प्राप्त थी । जानकर वे उस स्थानपर दौड़े हुए आये, जहाँ मिथिलेशकुमारी सीता विराजमान थीं ॥ ७ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पूज्यरे! ई साध्वीदेवियु रक्षकरन्नु अपेक्षिसुत्तिद्दाळॆ. नीवु आकॆयन्नु रक्षिसिरि. आ मुनिकुमारर मातन्नु केळि धर्मज्ञनाद महर्षिगळु तपस्सिनिन्द प्राप्तवाद अन्तर्दृष्टियिन्द अनाथॆयन्तॆ अळुत्तिरु ववळु यारॆन्दु तिळिदु ऒडनॆये मैथिलियिद्दल्लिगॆ धाविसिदरु.॥7½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तं प्रयान्तमभिप्रेत्य शिष्या ह्येनं महामतिम् ॥ ८ ॥
तं तु देशमभिप्रेत्य किञ्चित् पद‍्भ्यां महामतिः ।
अर्घ्यमादाय रुचिरं जाह्नवीतीरमागमत् ।
ददर्श राघवस्येष्टां सीतां पत्नीमनाथवत् ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तं प्रयान्तमभिप्रेत्य शिष्या ह्येनं महामतिम् ॥ ८ ॥
तं तु देशमभिप्रेत्य किञ्चित् पद‍्भ्यां महामतिः ।
अर्घ्यमादाय रुचिरं जाह्नवीतीरमागमत् ।
ददर्श राघवस्येष्टां सीतां पत्नीमनाथवत् ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन परम बुद्धिमान् महर्षिको जाते देख उनके शिष्य भी उनके साथ हो लिये । कुछ पैदल चलकर वे महामति महर्षि सुन्दर अर्घ्य लिये गङ्गातटवर्ती उस स्थानपर आये । वहाँ आकर उन्होंने श्रीरघुनाथजीकी प्रिय पत्नी सीताको अनाथकी-सी दशामें देखा ॥ ८-९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महामतिगळाद महर्षियन्नु मुनिकुमाररु हिम्बालिसिदरु. सुन्दरवाद अर्घ्यपात्रॆयन्नु ऎत्तिकॊण्डु काल्नडिगॆयल्ले महर्षिगळु गङ्गातीरक्कॆ होदरु. अल्लिगॆ होगि अवरु श्रीरघुनाथन प्रियपत्नि सीतॆयु अनाथळन्तॆ इरुववळन्नु नोडिदरु.॥8-9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तां सीतां शोकभारार्तां वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवः ।
उवाच मधुरां वाणीं ह्लादयन्निव तेजसा ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तां सीतां शोकभारार्तां वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवः ।
उवाच मधुरां वाणीं ह्लादयन्निव तेजसा ॥ १० ॥


तां सीतां शोकभारार्तां वाल्मीकिर्मुनुपुङ्गवः ।
उवाच मधुरां वाणीं ह्लादयन्निव तेजसा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

शोकके भारसे पीड़ित हुई सीताको अपने तेजसे आह्लादित-सी करते हुए मुनिवर वाल्मीकि मधुर वाणीमें बोले— ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

शोकभारदिन्द पीडितळागिद्द सीतादेवियन्नु तन्न तेजदिन्द आह्लादगॊळिसुत्ता मुनिवर वाल्मीकिगळु मधुरवाद मातन्नु सीतॆगॆ हेळिदरु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्नुषा दशरथस्य त्वं रामस्य महिषी प्रिया ।
जनकस्य सुता राज्ञः स्वागतं ते पतिव्रते ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स्नुषा दशरथस्य त्वं रामस्य महिषी प्रिया ।
जनकस्य सुता राज्ञः स्वागतं ते पतिव्रते ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पतिव्रते! तुम राजा दशरथकी पुत्रवधू, महाराज श्रीरामकी प्यारी पटरानी और मिथिलाके राजा जनककी पुत्री हो । तुम्हारा स्वागत है ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पतिव्रते! दशरथन सॊसॆ, महाराजा श्रीरामन पट्टदरसि, मिथिलेश जनकराजन पुत्रियाद निनगॆ स्वागत बयसुत्तिद्देनॆ.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

आयान्ती चासि विज्ञाता मया धर्मसमाधिना ।
कारणं चैव सर्वं मे हृदयेनोपलक्षितम् ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

आयान्ती चासि विज्ञाता मया धर्मसमाधिना ।
कारणं चैव सर्वं मे हृदयेनोपलक्षितम् ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘जब तुम यहाँ आ रही थी, तभी अपनी धर्मसमाधिके द्वारा मुझे इसका पता लग गया था । तुम्हारे परित्यागका जो सारा कारण है, उसे मैंने अपने मनसे ही जान लिया है ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नीनु इल्लिगॆ बन्दागले नन्न धर्मसमाधियिन्द ननगॆ तिळिदुहोगित्तु. निन्न परित्यागद कारणवन्नु नन्न अन्तर्दृष्टियिन्द तिळिदुकॊण्डिरुवॆनु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तव चैव महाभागे विदितं मम तत्त्वतः ।
सर्वं च विदितं मह्यं त्रैलोक्ये यद्धि वर्तते ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तव चैव महाभागे विदितं मम तत्त्वतः ।
सर्वं च विदितं मह्यं त्रैलोक्ये यद्धि वर्तते ॥ १३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘महाभागे! तुम्हारा सारा वृत्तान्त मैंने ठीक-ठीक जान लिया है । त्रिलोकीमें जो कुछ हो रहा है, वह सब मुझे विदित है ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

भाग्यशालिनिये! निन्न समग्र वृत्तान्तवू ननगॆ यथावत्तागि तिळिदिदॆ. मूरु लोकगळल्लि नडॆयुवुदॆल्लवू ननगॆ तिळियुत्तिरुत्तदॆ.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपापां वेद्मि सीते ते तपोलब्धेन चक्षुषा ।
विस्रब्धा भव वैदेहि साम्प्रतं मयि वर्तसे ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अपापां वेद्मि सीते ते तपोलब्धेन चक्षुषा ।
विस्रब्धा भव वैदेहि साम्प्रतं मयि वर्तसे ॥ १४ ॥


अपापां वेद्मि सीते त्वां तपोलब्धेन चक्षुषा ।
विस्रब्धा भव वैदेहि साम्प्रतं मयि वर्तसे ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सीते! मैं तपस्याद्वारा प्राप्त हुई दिव्य-दृष्टिसे जानता हूँ कि तुम निष्पाप हो । अतः विदेहनन्दिनि! अब निश्चिन्त हो जाओ । इस समय तुम मेरे पास हो ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सीते! नीनु निष्पापळागिरुवुदन्नु तपस्सिनिन्द प्राप्तवाद दिव्यदृष्टियिन्द तिळिदिद्देनॆ. आद्दरिन्द विदेहनन्दिनि! ईग नीनु निश्चिन्तळागि नन्न आश्रमदल्ले इरु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

आश्रमस्याविदूरे मे तापस्यस्तपसि स्थिताः ।
तास्त्वां वत्से यथा वत्सं पालयिष्यन्ति नित्यशः ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

आश्रमस्याविदूरे मे तापस्यस्तपसि स्थिताः ।
तास्त्वां वत्से यथा वत्सं पालयिष्यन्ति नित्यशः ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘बेटी! मेरे आश्रमके पास ही कुछ तापसी स्त्रियाँ रहती हैं, जो तपस्यामें संलग्न हैं । वे अपनी बच्चीके समान सदा तुम्हारा पालन करेंगी ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मगळे! नन्न आश्रमद बळियल्ले कॆलवु तपस्विस्त्रीयरु तपस्सिनल्लॆ तॊडगिरुवरु. अवरु तम्म मगळन्तॆ सदा निन्नन्नु पालिसुवरु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इदमर्घ्यं प्रतीच्छ त्वं विस्रब्धा विगतज्वरा ।
यथा स्वगृहमभ्येत्य विषादं चैव मा कृथाः ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इदमर्घ्यं प्रतीच्छ त्वं विस्रब्धा विगतज्वरा ।
यथा स्वगृहमभ्येत्य विषादं चैव मा कृथाः ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘यह मेरा दिया हुआ अर्घ्य ग्रहण करो और निश्चिन्त एवं निर्भय हो जाओ । अपने ही घरमें आ गयी हो, ऐसा समझकर विषाद न करो’ ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इदो नन्न अर्घ्यवन्नु स्वीकरिसि, निश्चिन्त मत्तु निर्भयळागु. तन्न तवरिगे बन्दिरुवॆ ऎन्दु तिळिदु विषाद बिट्टुबिडु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रुत्वा तु भाषितं सीता मुनेः परममद्भुतम् ।
शिरसा वन्द्य चरणौ तथेत्याह कृताञ्जलिः ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

श्रुत्वा तु भाषितं सीता मुनेः परममद्भुतम् ।
शिरसा वन्द्य चरणौ तथेत्याह कृताञ्जलिः ॥ १७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महर्षिका यह अत्यन्त अद्भुत भाषण सुनकर सीताने उनके चरणोंमें मस्तक झुकाकर प्रणाम किया और हाथ जोड़कर कहा—‘जो आज्ञा’ ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महर्षिगळ परमाद्भुतवाद मातन्नु केळि सीतॆयु अवर चरणगळिगॆ तलॆबागि वन्दिसि, कैमुगिदुकॊण्डु हागॆये आगलि ऎन्दु हेळिदळु.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तं प्रयान्तं मुनिं सीता प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।
तं दृष्ट्वा मुनिमायान्तं वैदेह्या मुनिपत्नयः ।
उपाजग्मुर्मुदा युक्ता वचनं चेदमब्रुवन् ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तं प्रयान्तं मुनिं सीता प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।
तं दृष्ट्वा मुनिमायान्तं वैदेह्या मुनिपत्नयः ।
उपाजग्मुर्मुदा युक्ता वचनं चेदमब्रुवन् ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब मुनि आगे-आगे चले और सीता हाथ जोड़े उनके पीछे हो लीं । विदेहनन्दिनीके साथ महर्षिको आते देख मुनिपत्नियाँ उनके पास आयीं और बड़ी प्रसन्नताके साथ इस प्रकार बोलीं— ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग मुनिगळ हिन्दॆ-हिन्दॆये सीतॆयु कैमुगिदुकॊण्डु नडॆदळु. सीतॆयॊडनॆ महर्षिगळु बरुवुदन्नु नोडि मुनिपत्निगळु आकॆय बळिगॆ बन्दु सन्तोषदिन्द हीगॆ हेळिद.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ चिरस्यागमनं च ते ।
अभिवादयामस्त्वां सर्वा उच्यतां किं च कुर्महे ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ चिरस्यागमनं च ते ।
अभिवादयामस्त्वां सर्वा उच्यतां किं च कुर्महे ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘मुनिश्रेष्ठ! आपका स्वागत है । बहुत दिनोंके बाद यहाँ आपका शुभागमन हुआ है । हम सभी आपको अभिवादन करती हैं । बताइये, हम आपकी क्या सेवा करें’ ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मुनिश्रेष्ठरे! तमगॆ स्वागतविदॆ. बहळ दिनगळ बळिक इल्लिगॆ तम्म शुभागमनवायितु. नावॆल्लरू निमगॆ अभिवादन माडुत्तेवॆ, याव सेवॆ निमगॆ माडली तिळिसिरि.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तासां तद् वचनं श्रुत्वा वाल्मीकिरिदमब्रवीत् ।
सीतेयं समनुप्राप्ता पत्नी रामस्य धीमतः ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तासां तद् वचनं श्रुत्वा वाल्मीकिरिदमब्रवीत् ।
सीतेयं समनुप्राप्ता पत्नी रामस्य धीमतः ॥ २० ॥


तासां तद्वतनं श्रुत्वा वाल्मीकिरिदमब्रवीत् ।
सीतेयं समनुप्राप्ता पत्नी रामस्य धीमतः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उनका यह वचन सुनकर वाल्मीकिजी बोले—‘ये परम बुद्धिमान् राजा श्रीरामकी धर्मपत्नी सीता यहाँ आयी हैं ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवर ई मातन्नु केळि वाल्मीकिगळु हेळिदरु- इवळु परम धीमन्त श्रीरामन धर्मपत्नी सीतॆयागिद्दु, इल्लिगॆ बन्दिरुवळु.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्नुषा दशरथस्यैषा जनकस्य सुता सती ।
अपापा पतिना त्यक्ता परिपाल्या मया सदा ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स्नुषा दशरथस्यैषा जनकस्य सुता सती ।
अपापा पतिना त्यक्ता परिपाल्या मया सदा ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सती सीता राजा दशरथकी पुत्रवधू और जनककी पुत्री हैं । निष्पाप होनेपर भी पतिने इनका परित्याग कर दिया है । अतः मुझे ही इनका सदा लालन-पालन करना है ॥

अनुवाद (कन्नड)

सती सीतॆयु दशरथराजन सॊसॆयू, जनकन पुत्रियू आगिद्दाळॆ. पापरहितळागिद्दरू पतियु ईकॆयन्नु त्यजिसिरुवनु. आद्दरिन्द इवळन्नु नाने पालिसबेकागिदॆ.॥21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इमां भवत्यः पश्यन्तु स्नेहेन परमेण हि ।
गौरवान्मम वाक्याच्च पूज्या वोऽस्तु विशेषतः ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इमां भवत्यः पश्यन्तु स्नेहेन परमेण हि ।
गौरवान्मम वाक्याच्च पूज्या वोऽस्तु विशेषतः ॥ २२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अतः आप सब लोग इनपर अत्यन्त स्नेह-दृष्टि रखें । मेरे कहनेसे तथा अपने ही गौरवसे भी ये आपकी विशेष आदरणीया हैं’ ॥ २२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आद्दरिन्द नीवॆल्लरू इवळ मेलॆ स्नेहदिन्द नोडिरि. नानु हेळिद्दरिन्द मत्तु तन्नदे आद गौरवदिन्दलू ईगॆ निमगॆ विशेष आदरणीयळागिद्दाळॆ.॥22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मुहुर्मुहुश्च वैदेहीं परिदाय महायशाः ।
स्वमाश्रमं शिष्यवृतः पुनरायान्महातपाः ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मुहुर्मुहुश्च वैदेहीं परिदाय महायशाः ।
स्वमाश्रमं शिष्यवृतः पुनरायान्महातपाः ॥ २३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार बारम्बार सीताजीको मुनिपत्नियोंके हाथमें सौंपकर महायशस्वी एवं महातपस्वी वाल्मीकिजी शिष्योंके साथ फिर अपने आश्रमपर लौट आये ॥ २३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ सीतॆयन्नु मुनिपत्नियर कैगॆ ऒप्पिसि, महायशस्वि हागू महातपस्वी वाल्मीकियवरु शिष्यरॊन्दिगॆ तम्म आश्रमक्कॆ मरळिदरु.॥23॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः ॥ ४९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें उनचासवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४९ ॥